Adhyaya 29

Verse 1

युधिष्ठिरेण द्रौपदींप्रति क्रोधे बहुदोषोद्भावनपूर्वकं क्रोधगर्हणम् ।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच।। क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनः । इति विद्धि महाप्राज्ञे क्रोधमूलौ भवाभवौ ।।१।। यो हि संहरते क्रोधं भावस्तस्य सुशोभने । यः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं न सहते शुभे ।।२।। तस्याभावाय भवति क्रोधः परमदारुणः ।।२।। क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यते । तत्कथं मादृशः क्रोधमुत्सृजेल्लोकनाशनम् ।।३।। क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात्क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि । क्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसोऽप्यवमन्यते ।।४।। वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित् । नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा ।।५।। हिंस्यात्क्रोधादवध्यांश्च वध्यान्सम्पूजयेदपि । आत्मानमपि च क्रुद्धः प्रेषयेद्यमसादनम् ।।६।। एतान्दोषान्प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः । इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम् ।।७।। तं क्रोधं वर्जितं धीरैः कथमस्मद्विधश्चरेत् । एतद्द्रौपदि सन्धाय न मे मन्युः प्रवर्धते ।।८।। आत्मानं च परं चैव त्रायते महतो भयात् । क्रुध्यन्तमप्रतिक्रुध्यन्द्वयोरेष चिकित्सकः ।।९।। मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यतेऽशक्तिमान्नरः । बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमन्ततः ।।१०।। तस्यात्मानं सन्त्यजतो लोका नश्यन्त्यनात्मनः । तस्माद्द्रौपद्यशक्तस्य मन्योर्नियमनं स्मृतम् ।।११।। विद्वांस्तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानो न कुप्यति । स नाशयित्वा क्लेष्टारं परलोके च नन्दति ।।१२।। तस्माद्बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा । क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुरापत्स्वपि विजानता ।।१३।। मन्योर्हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवः । क्षमावतो जयो नित्यं साधोरिह सतां मतम् ।।१४।। सत्यं चानृततः श्रेयो नृशंसाच्चानृशंसता । तमेवं बहुदोषं तु क्रोधं साधुविवर्जितम् ।।१५।। मादृशः प्रसृजेत्कस्मात्सुयोधनवधादपि ।।१५।। तेजस्वीति यमाहुर्वै पण्डिता दीर्घदर्शिनः । न क्रोधोऽभ्यन्तरस्तस्य भवतीति विनिश्चितम् ।।१६।। यस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया प्रतिबाधते । तेजस्विनं तं विद्वांसो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः ।।१७।। क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत्प्रपश्यति । न कार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धोऽनुपश्यति ।।१८।। हन्त्यवध्यानपि क्रुद्धो गुरून्रूक्षैस्तुदत्यपि । तस्मात्तेजसि कर्तव्ये क्रोधो दूरात्प्रतिष्ठितः ।।१९।। दाक्ष्यं ह्यमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वमिति तेजसः । गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुमञ्जसा ।।२०।। क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक्तेजोऽभिपद्यते । कालयुक्तं महाप्राज्ञे क्रुद्धैस्तेजः सुदुःसहम् ।।२१।। क्रोधस्त्वपण्डितैः शश्वत्तेज इत्यभिधीयते । रजस्तल्लोकनाशाय विहितं मानुषान्प्रति ।।२२।। तस्माच्छश्वत्त्यजेत्क्रोधं पुरुषः सम्यगाचरन् । श्रेयान्स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम् ।।२३।। यदि सर्वमबुद्धीनामतिक्रान्तममेधसाम् । अतिक्रमो मद्विधस्य कथं स्वित्स्यादनिन्दिते ।।२४।। यदि न स्युर्मनुष्येषु क्षमिणः पृथिवीसमाः । न स्यात्सन्धिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः ।।२५।। अभिषक्तो ह्यभिषजेदाहन्याद्गुरुणा हतः । एवं विनाशो भूतानामधर्मः प्रथितो भवेत् ।।२६।। आक्रुष्टः पुरुषः सर्वः प्रत्याक्रोशेदनन्तरम् । प्रतिहन्याद्धतश्चैव तथा हिंस्याच्च हिंसितः ।।२७।। हन्युर्हि पितरः पुत्रान्पुत्राश्चापि तथा पितॄन् । हन्युश्च पतयो भार्याः पतीन्भार्यास्तथैव च ।।२८।। एवं सङ्कुपिते लोके जन्म कृष्णे न विद्यते । प्रजानां सन्धिमूलं हि जन्म विद्धि शुभानने ।।२९।। ताः क्षीयेरन्प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशे । तस्मान्मन्युर्विनाशाय प्रजानामभवाय च ।।३०।। यस्मात्तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाः । तस्माज्जन्म च भूतानां भवश्च प्रतिपद्यते ।।३१।। क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वास्वापत्सु शोभने । क्षमा भवो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम् ।।३२।। आक्रुष्टस्ताडितः क्रुद्धः क्षमते यो बलीयसा । यश्च नित्यं जितक्रोधो विद्वानुत्तमपूरुषः ।।३३।। प्रभाववानपि नरस्तस्य लोकाः सनातनाः । क्रोधनस्त्वल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह च नश्यति ।।३४।। अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम् । गीताः क्षमावता कृष्णे काश्यपेन महात्मना ।।३५।। क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम् । यस्तामेवं विजानाति स सर्वं क्षन्तुमर्हति ।।३६।। क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च । क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमया चोद्धृतं जगत् ।।३७।। अति ब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम् । अति यज्ञविदां चैव क्षमिणः प्राप्नुवन्ति तान् ।।३८।। क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम् । क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा दानं क्षमा यशः ।।३९।। तां क्षमामीदृशीं कृष्णे कथमस्मद्विधस्त्यजेत् । यस्यां ब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश्च विष्ठिताः ।।४०।। भुज्यन्ते यज्वनां लोकाः क्षमिणामपरे तथा ।।४०।। क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानता । यदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ।।४१।। क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम् । इह संमानमृच्छन्ति परत्र च शुभां गतिम् ।।४२।। येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमया निहतः सदा । तेषां परतरे लोकास्तस्मात्क्षान्तिः परा मता ।।४३।। इति गीताः काश्यपेन गाथा नित्यं क्षमावताम् । श्रुत्वा गाथाः क्षमायास्त्वं तुष्य द्रौपदि मा क्रुधः ।।४४।। पितामहः शान्तनवः शमं सम्पूजयिष्यति । आचार्यो विदुरः क्षत्ता शममेव वदिष्यतः ।।४५।। कृपश्च सञ्जयश्चैव शममेव वदिष्यतः ।।४५।। सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव च । पितामहश्च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः ।।४६।। एतैर्हि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रति । राज्यं दातेति मे बुद्धिर्न चेल्लोभान्नशिष्यति ।।४७।। कालोऽयं दारुणः प्राप्तो भरतानामभूतये । निश्चितं मे सदैवैतत्पुरस्तादपि भामिनि ।।४८।। सुयोधनो नार्हतीति क्षमामेवं न विन्दति । अर्हस्तस्याहमित्येव तस्मान्मां विन्दते क्षमा ।।४९।। एतदात्मवतां वृत्तमेष धर्मः सनातनः । क्षमा चैवानृशंस्यं च तत्कर्तास्म्यहमञ्जसा ।।५०।। 3.29.52 वैशंपायन उवाच। द्रौपद्या वचनं श्रुत्वा श्लक्ष्णाक्षरपदं शुभम्। उवाच द्रौपदीं राजा स्मयमानो युधिष्ठिरः ।।

yudhiṣṭhireṇa draupadīṃprati krodhe bahudoṣodbhāvanapūrvakaṃ krodhagarhaṇam || 1 || yudhiṣṭhira uvāca|| krodho hantā manuṣyāṇāṃ krodho bhāvayitā punaḥ | iti viddhi mahāprājñe krodhamūlau bhavābhavau ||1|| yo hi saṃharate krodhaṃ bhāvastasya suśobhane | yaḥ punaḥ puruṣaḥ krodhaṃ nityaṃ na sahate śubhe ||2|| tasyābhāvāya bhavati krodhaḥ paramadāruṇaḥ ||2|| krodhamūlo vināśo hi prajānāmiha dṛśyate | tatkathaṃ mādṛśaḥ krodhamutsṛjellokanāśanam ||3|| kruddhaḥ pāpaṃ naraḥ kuryātkruddho hanyādgurūnapi | kruddhaḥ paruṣayā vācā śreyaso'pyavamanyate ||4|| vācyāvācye hi kupito na prajānāti karhicit | nākāryamasti kruddhasya nāvācyaṃ vidyate tathā ||5|| hiṃsyātkrodhādavadhyāṃśca vadhyānsampūjayedapi | ātmānamapi ca kruddhaḥ preṣayedyamasādanam ||6|| etāndoṣānprapaśyadbhirjitaḥ krodho manīṣibhiḥ | icchadbhiḥ paramaṃ śreya iha cāmutra cottamam ||7|| taṃ krodhaṃ varjitaṃ dhīraiḥ kathamasmadvidhaścaret | etaddraupadi sandhāya na me manyuḥ pravardhate ||8|| ātmānaṃ ca paraṃ caiva trāyate mahato bhayāt | krudhyantamapratikrudhyandvayoreṣa cikitsakaḥ ||9|| mūḍho yadi kliśyamānaḥ krudhyate'śaktimānnaraḥ | balīyasāṃ manuṣyāṇāṃ tyajatyātmānamantataḥ ||10|| tasyātmānaṃ santyajato lokā naśyantyanātmanaḥ | tasmāddraupadyaśaktasya manyorniyamanaṃ smṛtam ||11|| vidvāṃstathaiva yaḥ śaktaḥ kliśyamāno na kupyati | sa nāśayitvā kleṣṭāraṃ paraloke ca nandati ||12|| tasmādbalavatā caiva durbalena ca nityadā | kṣantavyaṃ puruṣeṇāhurāpatsvapi vijānatā ||13|| manyorhi vijayaṃ kṛṣṇe praśaṃsantīha sādhavaḥ | kṣamāvato jayo nityaṃ sādhoriha satāṃ matam ||14|| satyaṃ cānṛtataḥ śreyo nṛśaṃsāccānṛśaṃsatā | tamevaṃ bahudoṣaṃ tu krodhaṃ sādhuvivarjitam ||15|| mādṛśaḥ prasṛjetkasmātsuyodhanavadhādapi ||15|| tejasvīti yamāhurvai paṇḍitā dīrghadarśinaḥ | na krodho'bhyantarastasya bhavatīti viniścitam ||16|| yastu krodhaṃ samutpannaṃ prajñayā pratibādhate | tejasvinaṃ taṃ vidvāṃso manyante tattvadarśinaḥ ||17|| kruddho hi kāryaṃ suśroṇi na yathāvatprapaśyati | na kāryaṃ na ca maryādāṃ naraḥ kruddho'nupaśyati ||18|| hantyavadhyānapi kruddho gurūnrūkṣaistudatyapi | tasmāttejasi kartavye krodho dūrātpratiṣṭhitaḥ ||19|| dākṣyaṃ hyamarṣaḥ śauryaṃ ca śīghratvamiti tejasaḥ | guṇāḥ krodhābhibhūtena na śakyāḥ prāptumañjasā ||20|| krodhaṃ tyaktvā tu puruṣaḥ samyaktejo'bhipadyate | kālayuktaṃ mahāprājñe kruddhaistejaḥ suduḥsaham ||21|| krodhastvapaṇḍitaiḥ śaśvatteja ityabhidhīyate | rajastallokanāśāya vihitaṃ mānuṣānprati ||22|| tasmācchaśvattyajetkrodhaṃ puruṣaḥ samyagācaran | śreyānsvadharmānapago na kruddha iti niścitam ||23|| yadi sarvamabuddhīnāmatikrāntamamedhasām | atikramo madvidhasya kathaṃ svitsyādanindite ||24|| yadi na syurmanuṣyeṣu kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ | na syātsandhirmanuṣyāṇāṃ krodhamūlo hi vigrahaḥ ||25|| abhiṣakto hyabhiṣajedāhanyādguruṇā hataḥ | evaṃ vināśo bhūtānāmadharmaḥ prathito bhavet ||26|| ākruṣṭaḥ puruṣaḥ sarvaḥ pratyākrośedanantaram | pratihanyāddhataścaiva tathā hiṃsyācca hiṃsitaḥ ||27|| hanyurhi pitaraḥ putrānputrāścāpi tathā pitṝn | hanyuśca patayo bhāryāḥ patīnbhāryāstathaiva ca ||28|| evaṃ saṅkupite loke janma kṛṣṇe na vidyate | prajānāṃ sandhimūlaṃ hi janma viddhi śubhānane ||29|| tāḥ kṣīyeranprajāḥ sarvāḥ kṣipraṃ draupadi tādṛśe | tasmānmanyurvināśāya prajānāmabhavāya ca ||30|| yasmāttu loke dṛśyante kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ | tasmājjanma ca bhūtānāṃ bhavaśca pratipadyate ||31|| kṣantavyaṃ puruṣeṇeha sarvāsvāpatsu śobhane | kṣamā bhavo hi bhūtānāṃ janma caiva prakīrtitam ||32|| ākruṣṭastāḍitaḥ kruddhaḥ kṣamate yo balīyasā | yaśca nityaṃ jitakrodho vidvānuttamapūruṣaḥ ||33|| prabhāvavānapi narastasya lokāḥ sanātanāḥ | krodhanastvalpavijñānaḥ pretya ceha ca naśyati ||34|| atrāpyudāharantīmā gāthā nityaṃ kṣamāvatām | gītāḥ kṣamāvatā kṛṣṇe kāśyapena mahātmanā ||35|| kṣamā dharmaḥ kṣamā yajñaḥ kṣamā vedāḥ kṣamā śrutam | yastāmevaṃ vijānāti sa sarvaṃ kṣantumarhati ||36|| kṣamā brahma kṣamā satyaṃ kṣamā bhūtaṃ ca bhāvi ca | kṣamā tapaḥ kṣamā śaucaṃ kṣamayā coddhṛtaṃ jagat ||37|| ati brahmavidāṃ lokānati cāpi tapasvinām | ati yajñavidāṃ caiva kṣamiṇaḥ prāpnuvanti tān ||38|| kṣamā tejasvināṃ tejaḥ kṣamā brahma tapasvinām | kṣamā satyaṃ satyavatāṃ kṣamā dānaṃ kṣamā yaśaḥ ||39|| tāṃ kṣamāmīdṛśīṃ kṛṣṇe kathamasmadvidhastyajet | yasyāṃ brahma ca satyaṃ ca yajñā lokāśca viṣṭhitāḥ ||40|| bhujyante yajvanāṃ lokāḥ kṣamiṇāmapare tathā ||40|| kṣantavyameva satataṃ puruṣeṇa vijānatā | yadā hi kṣamate sarvaṃ brahma sampadyate tadā ||41|| kṣamāvatāmayaṃ lokaḥ paraścaiva kṣamāvatām | iha saṃmānamṛcchanti paratra ca śubhāṃ gatim ||42|| yeṣāṃ manyurmanuṣyāṇāṃ kṣamayā nihataḥ sadā | teṣāṃ paratare lokāstasmātkṣāntiḥ parā matā ||43|| iti gītāḥ kāśyapena gāthā nityaṃ kṣamāvatām | śrutvā gāthāḥ kṣamāyāstvaṃ tuṣya draupadi mā krudhaḥ ||44|| pitāmahaḥ śāntanavaḥ śamaṃ sampūjayiṣyati | ācāryo viduraḥ kṣattā śamameva vadiṣyataḥ ||45|| kṛpaśca sañjayaścaiva śamameva vadiṣyataḥ ||45|| somadatto yuyutsuśca droṇaputrastathaiva ca | pitāmahaśca no vyāsaḥ śamaṃ vadati nityaśaḥ ||46|| etairhi rājā niyataṃ codyamānaḥ śamaṃ prati | rājyaṃ dāteti me buddhirna cellobhānnaśiṣyati ||47|| kālo'yaṃ dāruṇaḥ prāpto bharatānāmabhūtaye | niścitaṃ me sadaivaitatpurastādapi bhāmini ||48|| suyodhano nārhatīti kṣamāmevaṃ na vindati | arhastasyāhamityeva tasmānmāṃ vindate kṣamā ||49|| etadātmavatāṃ vṛttameṣa dharmaḥ sanātanaḥ | kṣamā caivānṛśaṃsyaṃ ca tatkartāsmyahamañjasā ||50|| 3.29.52 vaiśaṃpāyana uvāca| draupadyā vacanaṃ śrutvā ślakṣṇākṣarapadaṃ śubham| uvāca draupadīṃ rājā smayamāno yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 2

कारणे भवती क्रुद्धा धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः। येन क्रोधं महाप्रज्ञे बहुधा बहुमन्यसे। क्रोधमूलं हरं शत्रुं कारणैः शृणु तं मम ।।

kāraṇe bhavatī kruddhā dhārtarāṣṭrasya durmateḥ| yena krodhaṃ mahāprajñe bahudhā bahumanyase| krodhamūlaṃ haraṃ śatruṃ kāraṇaiḥ śṛṇu taṃ mama ||

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच। क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनः। इति विद्धि महाप्रात्रे क्रोधमूलौ भवाभवौ । ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।। 29 ।। ==टिप्पणी==

yudhiṣṭhira uvāca| krodho hantā manuṣyāṇāṃ krodho bhāvayitā punaḥ| iti viddhi mahāprātre krodhamūlau bhavābhavau | || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi ekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29 || ==ṭippaṇī==

Verse 4

यो हि संहरते क्रोधं भावस्तस्य सुशोभने। यो न संहरते क्रोधं तस्याभावो भवत्युत। अभावकारणं तस्मात्क्रोधो भवति शोभने ।।

yo hi saṃharate krodhaṃ bhāvastasya suśobhane| yo na saṃharate krodhaṃ tasyābhāvo bhavatyuta| abhāvakāraṇaṃ tasmātkrodho bhavati śobhane ||

Verse 5

यः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं विसृजते शुभे। तस्याभावाय भवति क्रोधः परमदारुणः ।।

yaḥ punaḥ puruṣaḥ krodhaṃ nityaṃ visṛjate śubhe| tasyābhāvāya bhavati krodhaḥ paramadāruṇaḥ ||

Verse 6

क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानामिह दृश्यते। तत्कथं मादृशः क्रोधमुत्सृजेल्लोकनाशनम् ।।

krodhamūlo vināśo hi prajānāmiha dṛśyate| tatkathaṃ mādṛśaḥ krodhamutsṛjellokanāśanam ||

Verse 7

क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात्क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि। क्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसोऽप्यवमन्यते ।। भावयिता वर्धयिता। जितःसन्निति शेषः ।।

kruddhaḥ pāpaṃ naraḥ kuryātkruddho hanyādgurūnapi| kruddhaḥ paruṣayā vācā śreyaso'pyavamanyate || bhāvayitā vardhayitā| jitaḥsanniti śeṣaḥ ||

Verse 8

वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित्। नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा ।।

vācyāvācye hi kupito na prajānāti karhicit| nākāryamasti kruddhasya nāvācyaṃ vidyate tathā ||

Verse 9

हिंस्यात्क्रोधादवध्यांस्तु वध्यान्संपूजयीत च। आत्मानमपि च क्रुद्धः प्रेषयेद्यमसादनम् ।।

hiṃsyātkrodhādavadhyāṃstu vadhyānsaṃpūjayīta ca| ātmānamapi ca kruddhaḥ preṣayedyamasādanam ||

Verse 10

एतान्दोषान्प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः। इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम् ।।

etāndoṣānprapaśyadbhirjitaḥ krodho manīṣibhiḥ| icchadbhiḥ paramaṃ śreya iha cāmutra cottamam ||

Verse 11

तं क्रोधं वर्जितं धीरैः कथमस्मद्विधश्ररेत्। एतद्द्रौपदि संस्मृत्यन मे मन्युः प्रवर्धते ।। पापं न कः कुर्यात् इति क. पाठः ।।

taṃ krodhaṃ varjitaṃ dhīraiḥ kathamasmadvidhaśraret| etaddraupadi saṃsmṛtyana me manyuḥ pravardhate || pāpaṃ na kaḥ kuryāt iti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 12

आत्मानं च परांश्चैव त्रायते महतो भयात्। क्रुध्यन्तमप्रतिक्रुध्यन्दूयोरेष चिकित्सकः ।। चरेदाचरेत् ।।

ātmānaṃ ca parāṃścaiva trāyate mahato bhayāt| krudhyantamapratikrudhyandūyoreṣa cikitsakaḥ || caredācaret ||

Verse 13

मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यतेऽशक्तिमान्नरः। बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमन्ततः ।। द्वयोरात्मपरयो- चिकित्सकः दोषापहर्ता। क्रुध्यन्तमप्रतिक्रुध्याञ्जयेल्लोकांश्च शाश्वतान् इति ख. पाठः ।।

mūḍho yadi kliśyamānaḥ krudhyate'śaktimānnaraḥ| balīyasāṃ manuṣyāṇāṃ tyajatyātmānamantataḥ || dvayorātmaparayo- cikitsakaḥ doṣāpahartā| krudhyantamapratikrudhyāñjayellokāṃśca śāśvatān iti kha. pāṭhaḥ ||

Verse 14

तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्यनात्मनः। तस्माद्द्रौपद्यशक्तस् मन्योर्नियमनं स्मृतम् ।। बलीयसामुपरि यदि अशक्तिमान् क्रुध्यते तर्हि आत्मानं देह त्यजति। मनुष्याणामात्मनैव विपद्यते इति ख. पाटः। मनुष्याणां त्यजत्यात्मानमात्मना इति झ.पाठः ।।

tasyātmānaṃ saṃtyajato lokā naśyantyanātmanaḥ| tasmāddraupadyaśaktas manyorniyamanaṃ smṛtam || balīyasāmupari yadi aśaktimān krudhyate tarhi ātmānaṃ deha tyajati| manuṣyāṇāmātmanaiva vipadyate iti kha. pāṭaḥ| manuṣyāṇāṃ tyajatyātmānamātmanā iti jha.pāṭhaḥ ||

Verse 15

विद्वांस्तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानः प्रकुप्यति। स नाशयित्वा द्वेष्टारं परलोके न नन्दति ।।

vidvāṃstathaiva yaḥ śaktaḥ kliśyamānaḥ prakupyati| sa nāśayitvā dveṣṭāraṃ paraloke na nandati ||

Verse 16

तस्माद्बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा। क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुरापत्स्वपि विजानता ।।

tasmādbalavatā caiva durbalena ca nityadā| kṣantavyaṃ puruṣeṇāhurāpatsvapi vijānatā ||

Verse 17

मन्योर्हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवः। क्षमावतो जयो नित्यं साधोरिह सतां मतम् ।।

manyorhi vijayaṃ kṛṣṇe praśaṃsantīha sādhavaḥ| kṣamāvato jayo nityaṃ sādhoriha satāṃ matam ||

Verse 18

सत्यंचानृततः श्रेयो नृशंसाच्चानृशंसता। तमेवं बहुदोषं त क्रोधं सद्भिर्विवर्जितम्। मादृशो विसृजेत्तस्मात्सर्वलोकविनाशनम् ।।

satyaṃcānṛtataḥ śreyo nṛśaṃsāccānṛśaṃsatā| tamevaṃ bahudoṣaṃ ta krodhaṃ sadbhirvivarjitam| mādṛśo visṛjettasmātsarvalokavināśanam ||

Verse 19

तेजस्वीति यमाहुर्वै पण्डिता दीर्गदर्शिनः। न क्रोधोऽभ्यन्तरस्तस् भवतीति विनिश्चेतम् ।।

tejasvīti yamāhurvai paṇḍitā dīrgadarśinaḥ| na krodho'bhyantarastas bhavatīti viniścetam ||

Verse 20

वस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया परिबाधते। तेजस्विनं तं विदुषो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः ।।

vastu krodhaṃ samutpannaṃ prajñayā paribādhate| tejasvinaṃ taṃ viduṣo manyante tattvadarśinaḥ ||

Verse 21

क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत्प्रपश्यति। नाकार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धोऽनुपश्यति ।।

kruddho hi kāryaṃ suśroṇi na yathāvatprapaśyati| nākāryaṃ na ca maryādāṃ naraḥ kruddho'nupaśyati ||

Verse 22

हन्त्यवध्यानपि क्रुद्धो गुरून्रूक्षैस्तुदत्यपि। तस्मात्तेजसि कर्तव्ये क्रोधो दूरात्प्रतिष्ठितः ।।

hantyavadhyānapi kruddho gurūnrūkṣaistudatyapi| tasmāttejasi kartavye krodho dūrātpratiṣṭhitaḥ ||

Verse 23

दाक्ष्यं ह्यमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वमिति तेजसः। गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुमञ्जसा ।।

dākṣyaṃ hyamarṣaḥ śauryaṃ ca śīghratvamiti tejasaḥ| guṇāḥ krodhābhibhūtena na śakyāḥ prāptumañjasā ||

Verse 24

क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक्तेजोऽभिपद्यते। कालयुक्तं महाप्राज्ञैः क्रुद्धैस्तेजः सुदुर्लभम् ।।

krodhaṃ tyaktvā tu puruṣaḥ samyaktejo'bhipadyate| kālayuktaṃ mahāprājñaiḥ kruddhaistejaḥ sudurlabham ||

Verse 25

क्रोधस्त्वपण्डितैः शश्वत्तेज इत्यभिनिश्चितम्। रजस्तु लोकनाशाय विहितं मानुषान्प्रति ।। अनात्मन अजितचित्तस्य ।।

krodhastvapaṇḍitaiḥ śaśvatteja ityabhiniścitam| rajastu lokanāśāya vihitaṃ mānuṣānprati || anātmana ajitacittasya ||

Verse 26

तस्माच्छश्वत्त्यजेत्क्रोधं पुरुषः सम्यगाचरन्। श्रेयान्स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम् ।। रजः रजोगुणपरिणामः ।।

tasmācchaśvattyajetkrodhaṃ puruṣaḥ samyagācaran| śreyānsvadharmānapago na kruddha iti niścitam || rajaḥ rajoguṇapariṇāmaḥ ||

Verse 27

यदि सर्वमबुद्धीनामतिक्रान्तमचेतसाम्। अतिक्रमो मद्विधस्य कथं स्वित्स्यादनिन्दिते ।। स्वधर्मान् अपगः अपहाय गच्छतीति तथा। द्वितीयाया अलुगार्षः ।।

yadi sarvamabuddhīnāmatikrāntamacetasām| atikramo madvidhasya kathaṃ svitsyādanindite || svadharmān apagaḥ apahāya gacchatīti tathā| dvitīyāyā alugārṣaḥ ||

Verse 28

यदि न स्युर्मानुषेषु क्षमिणः पृथिवीसमाः। न स्यात्सन्धिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः ।।

yadi na syurmānuṣeṣu kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ| na syātsandhirmanuṣyāṇāṃ krodhamūlo hi vigrahaḥ ||

Verse 29

अभिषक्तो ह्यभिषजेदाहन्याद्गुरुणा हतः। एवं विनाशो भूतानाममधर्मः प्रथितो भवेत् ।। सर्वं क्षमार्जवादिकम्। अबुद्धीनां मूढैः अतिक्रान्तं लङ्घितम्। अनिन्दिते प्रशस्ते विषये क्षमादौ ।।

abhiṣakto hyabhiṣajedāhanyādguruṇā hataḥ| evaṃ vināśo bhūtānāmamadharmaḥ prathito bhavet || sarvaṃ kṣamārjavādikam| abuddhīnāṃ mūḍhaiḥ atikrāntaṃ laṅghitam| anindite praśaste viṣaye kṣamādau ||

Verse 30

आक्रुष्ट पुरुषः सर्वं प्रत्याक्रोशेदनन्तरम्। प्रतिहन्याद्धतश्चैव तथा हिंस्याच्च हिंसितः ।। अभिषक्तः तापितः। अभिषजेत्तापयेत् ।।

ākruṣṭa puruṣaḥ sarvaṃ pratyākrośedanantaram| pratihanyāddhataścaiva tathā hiṃsyācca hiṃsitaḥ || abhiṣaktaḥ tāpitaḥ| abhiṣajettāpayet ||

Verse 31

हन्युर्हि पितरः पुत्रान्पुत्राश्चापि तथा पितॄन्। हन्युश्च पतयो भार्याः पतीन्भार्यास्तथैव च ।।

hanyurhi pitaraḥ putrānputrāścāpi tathā pitṝn| hanyuśca patayo bhāryāḥ patīnbhāryāstathaiva ca ||

Verse 32

एवं संकुपिते लोके जन्म कृष्णो न विद्यते। प्रजानां सन्धिमूलं हि जन्म विद्धिशुभानने ।। आक्रुष्टो वाचा ताडितः। हतोऽन्येनाभिगतः। हिंसितस्ताडितः ।।

evaṃ saṃkupite loke janma kṛṣṇo na vidyate| prajānāṃ sandhimūlaṃ hi janma viddhiśubhānane || ākruṣṭo vācā tāḍitaḥ| hato'nyenābhigataḥ| hiṃsitastāḍitaḥ ||

Verse 33

ताः क्षीयेरन्प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशाः। तस्मान्मन्युर्विनाशाय प्रजानामभवाय च ।। जन्म उत्पत्तिः। तत्रहेतुः। प्रजानां संधिः दम्पत्योः प्रीतिः। एवं संकुचिते लोके इति प्रजानां वृद्धिमूलं हि इति च. क. पाठः ।।

tāḥ kṣīyeranprajāḥ sarvāḥ kṣipraṃ draupadi tādṛśāḥ| tasmānmanyurvināśāya prajānāmabhavāya ca || janma utpattiḥ| tatrahetuḥ| prajānāṃ saṃdhiḥ dampatyoḥ prītiḥ| evaṃ saṃkucite loke iti prajānāṃ vṛddhimūlaṃ hi iti ca. ka. pāṭhaḥ ||

Verse 34

यस्मात्तु लोके दृश्यन्ते क्षमिणः पृथिवीसमाः। तस्माज्जन्म च भूतानां भवश्च प्रतिपद्यते ।। अभवाय अनैश्वर्याय ।।

yasmāttu loke dṛśyante kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ| tasmājjanma ca bhūtānāṃ bhavaśca pratipadyate || abhavāya anaiśvaryāya ||

Verse 35

क्षन्तव्यं पुरुषेणेह सर्वापत्सु सुशोभने। क्षमावतो हि भूतानां जन्म चैव प्रकीर्तितम् ।।

kṣantavyaṃ puruṣeṇeha sarvāpatsu suśobhane| kṣamāvato hi bhūtānāṃ janma caiva prakīrtitam ||

Verse 36

आक्रुष्टस्ताडितः क्रुद्धः क्षमते यो बवीयसा। यश्च नित्यं जितक्रोधो विद्वानुत्तमपूरुषः। प्रभाववानपि नरस्तस्य लोकाः सनातनाः ।। जन्म प्रतिपद्यते। अन्यथा क्रोधप्राबल्ये। पूर्ववयस्येव दम्पत्योर्नाशाज्जन्मासंभव इत्यर्थः ।।

ākruṣṭastāḍitaḥ kruddhaḥ kṣamate yo bavīyasā| yaśca nityaṃ jitakrodho vidvānuttamapūruṣaḥ| prabhāvavānapi narastasya lokāḥ sanātanāḥ || janma pratipadyate| anyathā krodhaprābalye| pūrvavayasyeva dampatyornāśājjanmāsaṃbhava ityarthaḥ ||

Verse 37

क्रोधनस्त्वल्पविज्ञानः प्रेत्य चेह च नश्यति ।।

krodhanastvalpavijñānaḥ pretya ceha ca naśyati ||

Verse 38

अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा नित्यं क्षमावताम्। गीताः क्षमावतां कृष्णे काश्यपेन महात्मना ।। बलीयसा आक्रुष्टस्ताडितो वाऽशक्तः क्षमते तथा यः प्रभाववानपि क्षमते तस्य लोका इत्यर्थः ।।

atrāpyudāharantīmā gāthā nityaṃ kṣamāvatām| gītāḥ kṣamāvatāṃ kṛṣṇe kāśyapena mahātmanā || balīyasā ākruṣṭastāḍito vā'śaktaḥ kṣamate tathā yaḥ prabhāvavānapi kṣamate tasya lokā ityarthaḥ ||

Verse 39

क्षमा धर्मः क्षमा यज्ञः क्षमा वेदाः क्षमा श्रुतम्। यस्तमेवं विजानाति स सर्वं क्षन्तुर्महति ।।

kṣamā dharmaḥ kṣamā yajñaḥ kṣamā vedāḥ kṣamā śrutam| yastamevaṃ vijānāti sa sarvaṃ kṣanturmahati ||

Verse 40

क्षमा ब्रह्म क्षमा सत्यं क्षमा भूतं च भावि च। क्षमा तपः क्षमा शौचं क्षमयेदं धृतं जगत् ।। क्षमावतां गाथाः प्रशंसाः। क्षमावतां मध्ये महात्मना ।।

kṣamā brahma kṣamā satyaṃ kṣamā bhūtaṃ ca bhāvi ca| kṣamā tapaḥ kṣamā śaucaṃ kṣamayedaṃ dhṛtaṃ jagat || kṣamāvatāṃ gāthāḥ praśaṃsāḥ| kṣamāvatāṃ madhye mahātmanā ||

Verse 41

अति यज्ञविदां लोकान्क्षमिणः प्राप्नुवन्ति च। अति ब्रह्मविदां लोकानति चापि तपस्विनाम् ।। ब्रह्म ब्राह्मणजातिः। भूतं संचितं तपः भावि च क्षमैव रक्षति ।।

ati yajñavidāṃ lokānkṣamiṇaḥ prāpnuvanti ca| ati brahmavidāṃ lokānati cāpi tapasvinām || brahma brāhmaṇajātiḥ| bhūtaṃ saṃcitaṃ tapaḥ bhāvi ca kṣamaiva rakṣati ||

Verse 42

अन्ये वै यजुषां लोकाः कर्मिणामपरे तथा। क्षमावतां ब्रह्मलोके लोकाः परमपूजिताः ।। अति अतिक्रम्य प्राप्नुवन्ति। तदूर्ध्वं पदमिति शेषः। ब्र्हमविदां वेदविदाम् ।।

anye vai yajuṣāṃ lokāḥ karmiṇāmapare tathā| kṣamāvatāṃ brahmaloke lokāḥ paramapūjitāḥ || ati atikramya prāpnuvanti| tadūrdhvaṃ padamiti śeṣaḥ| brhamavidāṃ vedavidām ||

Verse 43

क्षमा तेजस्विनां तेजः क्षमा ब्रह्म तपस्विनाम्। क्षमा सत्यं सत्यवतां क्षमा यज्ञः क्षमा शभः ।।

kṣamā tejasvināṃ tejaḥ kṣamā brahma tapasvinām| kṣamā satyaṃ satyavatāṃ kṣamā yajñaḥ kṣamā śabhaḥ ||

Verse 44

तां क्षमां तादृशीं कृष्णे कथमस्मद्विधस्त्यजेत्। यत्रब्रह्म च सत्यं च यज्ञा लोकाश्च धिष्ठिताः ।।

tāṃ kṣamāṃ tādṛśīṃ kṛṣṇe kathamasmadvidhastyajet| yatrabrahma ca satyaṃ ca yajñā lokāśca dhiṣṭhitāḥ ||

Verse 45

इज्यन्ते यज्वनां लोकाः क्षमिणामपरे तथा। क्षन्तव्यमेव सततं पुरुषेण विजानता। यदा हि क्षमते सर्वं ब्रह्म संपद्यते तदा ।।

ijyante yajvanāṃ lokāḥ kṣamiṇāmapare tathā| kṣantavyameva satataṃ puruṣeṇa vijānatā| yadā hi kṣamate sarvaṃ brahma saṃpadyate tadā ||

Verse 46

क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम्। इह सन्मानमृच्छन्ति परत्र च परा गतिम् ।।

kṣamāvatāmayaṃ lokaḥ paraścaiva kṣamāvatām| iha sanmānamṛcchanti paratra ca parā gatim ||

Verse 47

येषां मन्युर्मनुष्याणां क्षमयाऽभिहतः सदा। तेषां परतरे लोकास्तस्मात्क्षान्तिः परा मता ।।

yeṣāṃ manyurmanuṣyāṇāṃ kṣamayā'bhihataḥ sadā| teṣāṃ paratare lokāstasmātkṣāntiḥ parā matā ||

Verse 48

इति गीताः काश्यपेन गाथानित्यं क्षमावताम्। श्रुत्वा गाथाः क्षमायास्त्वं तुष्यद्रौपदि मा क्रुधः ।। यजुषां त्रोताग्निसाष्यकर्मवताम्। कर्मिणां वापीकूपादिधर्मवताम् ।।

iti gītāḥ kāśyapena gāthānityaṃ kṣamāvatām| śrutvā gāthāḥ kṣamāyāstvaṃ tuṣyadraupadi mā krudhaḥ || yajuṣāṃ trotāgnisāṣyakarmavatām| karmiṇāṃ vāpīkūpādidharmavatām ||

Verse 49

पितामहः शान्तनवः रशमं संपूजयिष्यति। कृष्णश्च देवकीपुत्रः शमं संपूजयिष्यति ।।

pitāmahaḥ śāntanavaḥ raśamaṃ saṃpūjayiṣyati| kṛṣṇaśca devakīputraḥ śamaṃ saṃpūjayiṣyati ||

Verse 50

आचार्यो विदुरः क्षत्ता शममेव वदिष्यतः। कृपश्च संजयश्चैव शममेव वदिष्यतः ।।

ācāryo viduraḥ kṣattā śamameva vadiṣyataḥ| kṛpaśca saṃjayaścaiva śamameva vadiṣyataḥ ||

Verse 51

सोमदत्तो युयुत्सुश्च द्रोणपुत्रस्तथैव च। पितामहश्च नो व्यासः शमं वदति नित्यशः ।।

somadatto yuyutsuśca droṇaputrastathaiva ca| pitāmahaśca no vyāsaḥ śamaṃ vadati nityaśaḥ ||

Verse 52

एतैर्हि राजा नियतं चोद्यमानः शमं प्रति। राज्यं दातेति मे बुद्धिर्न चेल्लोभान्नशिष्यति ।। तुष्य तुष्टा भव ।।

etairhi rājā niyataṃ codyamānaḥ śamaṃ prati| rājyaṃ dāteti me buddhirna cellobhānnaśiṣyati || tuṣya tuṣṭā bhava ||

Verse 53

कालोऽयं दारुणः प्राप्तो भरतानामभूतये। निश्चितं मे सदैवैतत्पुरस्तादपि भामिति ।। दाता दास्यति ।।

kālo'yaṃ dāruṇaḥ prāpto bharatānāmabhūtaye| niścitaṃ me sadaivaitatpurastādapi bhāmiti || dātā dāsyati ||

Verse 54

सुयोधनो नार्हतीति क्षमा मामेव विन्दति। अर्हस्तत्राहमित्येवं तस्मान्मां विन्दते क्षमा ।।

suyodhano nārhatīti kṣamā māmeva vindati| arhastatrāhamityevaṃ tasmānmāṃ vindate kṣamā ||

Verse 55

एतदात्मवतां वृत्तमेष धर्मः सनातनः। क्षमा चैवानृशंस्यं च तत्कर्ताऽस्म्यहमञ्जसा ।।

etadātmavatāṃ vṛttameṣa dharmaḥ sanātanaḥ| kṣamā caivānṛśaṃsyaṃ ca tatkartā'smyahamañjasā ||