Adhyaya 299

Verse 1

अकस्माच्चक्षुर्लाभतुष्टनापि पुत्रानागमविषण्णेन द्युमत्सेनन तत्रतत्रतदन्वेषणम् ।। 1 ।। ऋषिगणेन शुभनिमित्तज्ञापनेन समाश्वासिते तस्मिन्सावित्र्यासह सत्यवता पितुराश्रमाभिगमनम् ।। 2 ।। मुनिगणाय सावित्र्या वने वृत्तवृत्तान्तनिवेदनम् ।। 3 ।। मार्कण्डेय उवाच। एतस्मिन्नेव काले तु द्युमत्सेनो महाबलः। लब्धचक्षुः प्रसन्नायां दृष्ट्यां सर्वं ददर्श ह ।।

akasmāccakṣurlābhatuṣṭanāpi putrānāgamaviṣaṇṇena dyumatsenana tatratatratadanveṣaṇam || 1 || ṛṣigaṇena śubhanimittajñāpanena samāśvāsite tasminsāvitryāsaha satyavatā piturāśramābhigamanam || 2 || munigaṇāya sāvitryā vane vṛttavṛttāntanivedanam || 3 || mārkaṇḍeya uvāca| etasminneva kāle tu dyumatseno mahābalaḥ| labdhacakṣuḥ prasannāyāṃ dṛṣṭyāṃ sarvaṃ dadarśa ha ||

Verse 2

स सर्वानाश्रमान्गत्वा शैब्यया सह भार्यया। पुत्रहेतोः परामार्तिं जगाम भरतर्षभ ।।

sa sarvānāśramāngatvā śaibyayā saha bhāryayā| putrahetoḥ parāmārtiṃ jagāma bharatarṣabha ||

Verse 3

तावाश्रमान्नदीश्चैववनानि च सरांसि च। तस्यां निशि विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः ।।

tāvāśramānnadīścaivavanāni ca sarāṃsi ca| tasyāṃ niśi vicinvantau dampatī parijagmatuḥ ||

Verse 4

श्रुत्वा शब्दं तु यं कंचिदुन्मुखौ सुतशङ्कया। सावित्रीसहितोऽभ्येति सत्यवानित्यभाषताम् ।।

śrutvā śabdaṃ tu yaṃ kaṃcidunmukhau sutaśaṅkayā| sāvitrīsahito'bhyeti satyavānityabhāṣatām ||

Verse 5

भिन्नैश्च परुषैः पादैः सव्रणैः शोणितोक्षितैः। कुशकणअटकविद्धाङ्गावुनमत्ताविव धावतः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि एकोनत्रिशततमोऽध्यायः ।। 299 ।।

bhinnaiśca paruṣaiḥ pādaiḥ savraṇaiḥ śoṇitokṣitaiḥ| kuśakaṇaaṭakaviddhāṅgāvunamattāviva dhāvataḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi pativratāmāhātmyaparvaṇi ekonatriśatatamo'dhyāyaḥ || 299 ||

Verse 6

ततोऽभिसृत्य तैर्विप्रैः सर्वैराश्रमवासिभिः। परिवार्य समाश्वास्य तावानीतौ स्वमाश्रमम् ।।

tato'bhisṛtya tairvipraiḥ sarvairāśramavāsibhiḥ| parivārya samāśvāsya tāvānītau svamāśramam ||

Verse 7

तत्रभार्यासहायः स वृतो वृद्धैस्तपोधनैः। आश्वासितोपि चित्रार्थैः पूर्वराजकथाश्रयैः ।।

tatrabhāryāsahāyaḥ sa vṛto vṛddhaistapodhanaiḥ| āśvāsitopi citrārthaiḥ pūrvarājakathāśrayaiḥ ||

Verse 8

ततस्तौ पुनराश्वस्तौ वृद्धौ पुत्रदिदृक्षया। बाल्यवृत्तानि पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनानि च। शोकं जग्मतुरन्योन्यं स्मरन्तौ भृशदुःखितौ ।।

tatastau punarāśvastau vṛddhau putradidṛkṣayā| bālyavṛttāni putrasya sāvitryā darśanāni ca| śokaṃ jagmaturanyonyaṃ smarantau bhṛśaduḥkhitau ||

Verse 9

हापुत्र हासाध्वि वधु क्वासिक्वासीत्यरोदताम्। ब्राह्मणः सत्यवाक्येषामुवाचेदं तयोर्वचः ।।

hāputra hāsādhvi vadhu kvāsikvāsītyarodatām| brāhmaṇaḥ satyavākyeṣāmuvācedaṃ tayorvacaḥ ||

Verse 10

सुवर्चा उवाच। यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च। आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ।।

suvarcā uvāca| yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca| ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān ||

Verse 11

गौतम उवाच। 3-83-299x वेदाः साङ्गा मयाऽधीतास्तपो मे संचितं महत्। कौमारब्रह्मचर्यं च गुरवोऽग्निश्च तोषिताः ।।

gautama uvāca| 3-83-299x vedāḥ sāṅgā mayā'dhītāstapo me saṃcitaṃ mahat| kaumārabrahmacaryaṃ ca guravo'gniśca toṣitāḥ ||

Verse 12

समाहितेन चीर्णानि सर्वाण्येव व्रतानि मे। वायुभक्षोपवासश्च कृतोमे विधिवत्सदा ।। भिन्नौर्विदीर्णैः। परुषैः कर्कशैः ।।

samāhitena cīrṇāni sarvāṇyeva vratāni me| vāyubhakṣopavāsaśca kṛtome vidhivatsadā || bhinnaurvidīrṇaiḥ| paruṣaiḥ karkaśaiḥ ||

Verse 13

अनेन तपसा वेद्मि सर्वं परचीकीर्षितम्। सत्यमेतन्निबोधध्वं ध्रियते सत्यवानिति ।।

anena tapasā vedmi sarvaṃ paracīkīrṣitam| satyametannibodhadhvaṃ dhriyate satyavāniti ||

Verse 14

शिष्य उवाच। उपाध्यायस्य मे वक्राद्यथा वाक्यं विनिःसृतम्। नैव जातु भवेन्मिथ्या तथा जीवति सत्यवान् ।।

śiṣya uvāca| upādhyāyasya me vakrādyathā vākyaṃ viniḥsṛtam| naiva jātu bhavenmithyā tathā jīvati satyavān ||

Verse 15

ऋषय ऊचुः। यथाऽस्य भार्या सावित्री सर्वैरेव सुलक्षणैः। अवैधव्यकरैर्युक्ता तथा जीवति सत्यवान् ।।

ṛṣaya ūcuḥ| yathā'sya bhāryā sāvitrī sarvaireva sulakṣaṇaiḥ| avaidhavyakarairyuktā tathā jīvati satyavān ||

Verse 16

भारद्वाज उवाच। यथाऽस्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च। आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ।।

bhāradvāja uvāca| yathā'sya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca| ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān ||

Verse 17

दाल्भ्या रउवाच। यथा दृष्टिः प्रवृत्ता ते सावित्र्याश्च यथा व्रतम्। गताऽऽहारमकृत्वैव तथा जीवति सत्यवान् ।।

dālbhyā rauvāca| yathā dṛṣṭiḥ pravṛttā te sāvitryāśca yathā vratam| gatā''hāramakṛtvaiva tathā jīvati satyavān ||

Verse 18

आपस्तम्ब उवाच। यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपक्षिणः। पार्थिवीं चैववृद्धिं ते तथा जीवति सत्यवान् ।। कुशलानि च यानि मे इति ध.पाठः ।।

āpastamba uvāca| yathā vadanti śāntāyāṃ diśi vai mṛgapakṣiṇaḥ| pārthivīṃ caivavṛddhiṃ te tathā jīvati satyavān || kuśalāni ca yāni me iti dha.pāṭhaḥ ||

Verse 19

धौम्य उवाच। सर्वैर्गुणैरुपेतस्ते यथा पुत्रो जनप्रियः। दीर्घायुर्लक्षणोपेतस्तथा जीवति स्यवान् ।।

dhaumya uvāca| sarvairguṇairupetaste yathā putro janapriyaḥ| dīrghāyurlakṣaṇopetastathā jīvati syavān ||

Verse 20

मार्कण्डेय उवाच। एवमाश्वासितस्तैस्तु सत्यवाग्भिस्तपस्विभिः। तांस्तान्विगणयन्सर्वांस्ततः स्थिर इवाभवत् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| evamāśvāsitastaistu satyavāgbhistapasvibhiḥ| tāṃstānvigaṇayansarvāṃstataḥ sthira ivābhavat ||

Verse 21

ततो मुहूर्तात्सावित्री भर्त्रा सत्वता सह। आजगामाश्रमं रात्रौ प्रहृष्टा प्रविवेश ह ।।

tato muhūrtātsāvitrī bhartrā satvatā saha| ājagāmāśramaṃ rātrau prahṛṣṭā praviveśa ha ||

Verse 22

दृष्ट्वा चोत्पतिताः सर्वेहर्षं जग्मुश्च ते द्विजाः। कण्ठं माता पिता चास्य समालिङ्ग्याभ्यरोदतां ।।

dṛṣṭvā cotpatitāḥ sarveharṣaṃ jagmuśca te dvijāḥ| kaṇṭhaṃ mātā pitā cāsya samāliṅgyābhyarodatāṃ ||

Verse 23

ब्राह्मणा ऊचुः। पुत्रेण संगतं त्वां तु चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य च। सर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं वै पृथिवीपते ।।

brāhmaṇā ūcuḥ| putreṇa saṃgataṃ tvāṃ tu cakṣuṣmantaṃ nirīkṣya ca| sarve vayaṃ vai pṛcchāmo vṛddhiṃ vai pṛthivīpate ||

Verse 24

समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च। चक्षुषश्चात्मनो लाभात्रिभिर्दिष्ठ्या विवर्धसे ।।

samāgamena putrasya sāvitryā darśanena ca| cakṣuṣaścātmano lābhātribhirdiṣṭhyā vivardhase ||

Verse 25

सर्वैरस्माभिरुक्तं यत्तथा तन्नात्रसंशयः। भूयोभूयः समृद्धिस्ते क्षिप्रमेव भविष्यति ।।

sarvairasmābhiruktaṃ yattathā tannātrasaṃśayaḥ| bhūyobhūyaḥ samṛddhiste kṣiprameva bhaviṣyati ||

Verse 26

मार्कण्डेय उवाच। ततोऽग्निं तत्र संज्वाल्य द्विजास्ते सर्व एव हि। उपासांचक्रिरे पार्थ द्युमत्सेनं महीपतिम् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| tato'gniṃ tatra saṃjvālya dvijāste sarva eva hi| upāsāṃcakrire pārtha dyumatsenaṃ mahīpatim ||

Verse 27

शैव्या च सत्यवांश्चैव सावित्री चैकतः स्थिताः। सर्वैस्तैरभ्यनुज्ञाता विशोका समुपाविशन् ।।

śaivyā ca satyavāṃścaiva sāvitrī caikataḥ sthitāḥ| sarvaistairabhyanujñātā viśokā samupāviśan ||

Verse 28

ततो राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनः। जातकौतूहलाः पार्थ पप्रच्छुर्नृपतेः सुतम् ।।

tato rājñā sahāsīnāḥ sarve te vanavāsinaḥ| jātakautūhalāḥ pārtha papracchurnṛpateḥ sutam ||

Verse 29

प्रागेव नागतं कस्मात्सभार्येण त्वया विभो। विरात्रे चागतं कस्मात्कोनु बन्धस्तवाभवत् ।। शान्तायां प्रसन्नायाम् ।।

prāgeva nāgataṃ kasmātsabhāryeṇa tvayā vibho| virātre cāgataṃ kasmātkonu bandhastavābhavat || śāntāyāṃ prasannāyām ||

Verse 30

संतापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मज। कस्मादिति न जानीमस्तत्सर्वं वक्तुमर्हिसि ।।

saṃtāpitaḥ pitā mātā vayaṃ caiva nṛpātmaja| kasmāditi na jānīmastatsarvaṃ vaktumarhisi ||

Verse 31

सत्यवानुवाच। पित्राऽहमभ्यनुज्ञातः सावित्रीसहितो गतः। अथ मेऽभूच्छिरोदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः ।।

satyavānuvāca| pitrā'hamabhyanujñātaḥ sāvitrīsahito gataḥ| atha me'bhūcchiroduḥkhaṃ vane kāṣṭhāni bhindataḥ ||

Verse 32

सुप्तश्चाहं वेदनया चिरमित्युपलक्षये। तावत्कालं न च मया सुप्तपूर्वं कदाचन ।।

suptaścāhaṃ vedanayā ciramityupalakṣaye| tāvatkālaṃ na ca mayā suptapūrvaṃ kadācana ||

Verse 33

सर्वेषामेव भवतां संतापो मा भवेदिति। अतो विरात्रागमनं नान्यदस्तीह कारणम् ।।

sarveṣāmeva bhavatāṃ saṃtāpo mā bhavediti| ato virātrāgamanaṃ nānyadastīha kāraṇam ||

Verse 34

गौतम उवाच। अकस्माच्चक्षुः प्राप्तिर्द्युमत्सेनस्य ते पितुः। नास्य त्वं कारणं वेत्सि सावित्री वक्तुमर्हति ।।

gautama uvāca| akasmāccakṣuḥ prāptirdyumatsenasya te pituḥ| nāsya tvaṃ kāraṇaṃ vetsi sāvitrī vaktumarhati ||

Verse 35

श्रोतुमिच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ परावरम्। त्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीमिव तेजसा ।।

śrotumicchāmi sāvitri tvaṃ hi vettha parāvaram| tvāṃ hi jānāmi sāvitri sāvitrīmiva tejasā ||

Verse 36

त्वमत्र हेतुं जानीषे तस्मात्सत्यं निरुच्यताम्। रहस्यं यदि ते नास्ति किंचिदत्र वदस्व नः ।।

tvamatra hetuṃ jānīṣe tasmātsatyaṃ nirucyatām| rahasyaṃ yadi te nāsti kiṃcidatra vadasva naḥ ||

Verse 37

सावित्र्युवाच। एवमेतद्यथा वेत्थ संकल्पो नान्यथा हि वः। न हि किंचिद्रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यमेव यत् ।।

sāvitryuvāca| evametadyathā vettha saṃkalpo nānyathā hi vaḥ| na hi kiṃcidrahasyaṃ me śrūyatāṃ tathyameva yat ||

Verse 38

मृत्युर्मे पत्युराख्यातो नारदेन महात्मना। स चाद्य दिवसः प्राप्तस्ततो नैनं जहाम्यहम् ।।

mṛtyurme patyurākhyāto nāradena mahātmanā| sa cādya divasaḥ prāptastato nainaṃ jahāmyaham ||

Verse 39

सुप्तं चैनं साक्षादुपागच्छत्सकिंकरः। स एनमनयद्बद्ध्वा दिशं पितृनिषेविताम् ।।

suptaṃ cainaṃ sākṣādupāgacchatsakiṃkaraḥ| sa enamanayadbaddhvā diśaṃ pitṛniṣevitām ||

Verse 40

अस्तौषं तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम्। पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान्मम ।।

astauṣaṃ tamahaṃ devaṃ satyena vacasā vibhum| pañca vai tena me dattā varāḥ śṛṇuta tānmama ||

Verse 41

चक्षुषी च स्वराज्यंच द्वौ वरौ श्वशुरस्य मे। लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणां चात्मनः शतम् ।।

cakṣuṣī ca svarājyaṃca dvau varau śvaśurasya me| labdhaṃ pituḥ putraśataṃ putrāṇāṃ cātmanaḥ śatam ||

Verse 42

चतुर्वर्षशतायुर्मे भर्ता लब्धश्च सत्यवान्। भर्तुर्हि जीवितार्थं तु मया चीर्णं त्विदं व्रतम्।

caturvarṣaśatāyurme bhartā labdhaśca satyavān| bharturhi jīvitārthaṃ tu mayā cīrṇaṃ tvidaṃ vratam|

Verse 43

एतत्सर्वं मयाऽऽख्यातं कारणं विस्तरण वः। यथावृत्तं सुखोदर्कमिदं दुःखं महन्मम ।।

etatsarvaṃ mayā''khyātaṃ kāraṇaṃ vistaraṇa vaḥ| yathāvṛttaṃ sukhodarkamidaṃ duḥkhaṃ mahanmama ||

Verse 44

ऋषय ऊचुः। निमज्ज्मानं व्यसनैरभिद्रुतं कुलं नरन्द्रस्य तमोमये ह्रदे। त्वया सुशीलव्रतपुण्यया कुलं रसमुद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया ।।

ṛṣaya ūcuḥ| nimajjmānaṃ vyasanairabhidrutaṃ kulaṃ narandrasya tamomaye hrade| tvayā suśīlavratapuṇyayā kulaṃ rasamuddhṛtaṃ sādhvi punaḥ kulīnayā ||

Verse 45

मार्कण्डेय उवाच। तथा प्रशस्य ह्यभिपूज्य चैव वरस्त्रियं तामृषयः समागताः। नरेन्द्रमामन्त्र्य सपुत्रभञ्जसा शिवेन रजग्मुर्मुदिताः स्वमालयम् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| tathā praśasya hyabhipūjya caiva varastriyaṃ tāmṛṣayaḥ samāgatāḥ| narendramāmantrya saputrabhañjasā śivena rajagmurmuditāḥ svamālayam ||