Adhyaya 298

Verse 1

सावित्र्या सह वनं प्रविष्टेन सत्यवता फलाहरणपूर्वकं काष्ठविपाटनम् ।। 1 ।। तथा शिरोवेदनादूनतया काष्ठपाटनादुपरमपूर्वकं भार्योत्सङ्गे शिरोनिधानेन भूतले शयनम् ।। 2 ।। ततः सत्यवतोऽसुहरणाय समागतं यमं दृष्टवत्या सावित्र्या साञ्जलिबन्धं तदागमनप्रयोजनप्रश्नः ।। 3 ।। यमेन तांप्रतितत्क्रधनपूर्वकं पाशबन्धनेन सत्यवतस्तदीयशरीरादपकर्षणपूर्वकं स्वलोकंप्रति प्रस्थानम् ।। 4 ।। तमनुगच्छन्त्याः सावित्र्याः स्तुतिवचनसंतुष्टेन यमेन तस्यै वरदानपूर्वकं वन्धविमोचनेन सत्यवतो विसर्जनम् ।। 5 ।। ततः पुनरुज्जीवितेन सत्यवता सावित्र्यासह पुताश्रमंप्रति प्रस्थानम् ।। 6 ।। मार्कण्डेय उवाच। अथ भार्यासहायः स फलान्यादाय वीर्यवान्। कठिनं पूरयामास ततः काष्ठान्यपाटयत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि अष्टनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 298 ।।

sāvitryā saha vanaṃ praviṣṭena satyavatā phalāharaṇapūrvakaṃ kāṣṭhavipāṭanam || 1 || tathā śirovedanādūnatayā kāṣṭhapāṭanāduparamapūrvakaṃ bhāryotsaṅge śironidhānena bhūtale śayanam || 2 || tataḥ satyavato'suharaṇāya samāgataṃ yamaṃ dṛṣṭavatyā sāvitryā sāñjalibandhaṃ tadāgamanaprayojanapraśnaḥ || 3 || yamena tāṃpratitatkradhanapūrvakaṃ pāśabandhanena satyavatastadīyaśarīrādapakarṣaṇapūrvakaṃ svalokaṃprati prasthānam || 4 || tamanugacchantyāḥ sāvitryāḥ stutivacanasaṃtuṣṭena yamena tasyai varadānapūrvakaṃ vandhavimocanena satyavato visarjanam || 5 || tataḥ punarujjīvitena satyavatā sāvitryāsaha putāśramaṃprati prasthānam || 6 || mārkaṇḍeya uvāca| atha bhāryāsahāyaḥ sa phalānyādāya vīryavān| kaṭhinaṃ pūrayāmāsa tataḥ kāṣṭhānyapāṭayat || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi pativratāmāhātmyaparvaṇi aṣṭanavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 298 ||

Verse 2

तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायत। व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना ।।

tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata| vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā ||

Verse 3

सोऽभिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडितः। व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना ।।

so'bhigamya priyāṃ bhāryāmuvāca śramapīḍitaḥ| vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā ||

Verse 4

अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च। अस्वस्थमिव चात्मानं लक्षये मितभाषिणि ।।

aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca| asvasthamiva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi ||

Verse 5

शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम्। भ्रमन्तीव दिशः सर्वाश्चक्रारूढं मनो मम। तत्स्वप्तुमिच्छे कल्याणि न स्तातुं शक्तिरस्ति मे ।।

śūlairiva śiro viddhamidaṃ saṃlakṣayāmyaham| bhramantīva diśaḥ sarvāścakrārūḍhaṃ mano mama| tatsvaptumicche kalyāṇi na stātuṃ śaktirasti me ||

Verse 6

सा समासाद्य सावित्री भर्तारमुपगम्य च। उत्सङ्गेऽस्य शिर कृत्वा निषसाद महीतले ।।

sā samāsādya sāvitrī bhartāramupagamya ca| utsaṅge'sya śira kṛtvā niṣasāda mahītale ||

Verse 7

ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी। तं मुहूर्तं क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह ।। कठिनं स्तालीम् ।।

tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinī| taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha || kaṭhinaṃ stālīm ||

Verse 8

हन्त प्राप्तः स कालोऽयमिति चिन्तापरा सती। मुहूर्तादेव चापश्य्पुरुषं रक्तवाससम्। वद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम् ।। युयोज अनुचिन्तितवती ।।

hanta prāptaḥ sa kālo'yamiti cintāparā satī| muhūrtādeva cāpaśypuruṣaṃ raktavāsasam| vaddhamauliṃ vapuṣmantamādityasamatejasam || yuyoja anucintitavatī ||

Verse 9

श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम्। स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तमेव च ।।

śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham| sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tameva ca ||

Verse 10

तं दृष्ट्वासहसोत्थाय भर्तुन्यस्य शनैः शिरः। कृताञ्जलिरुवाचार्ता हृदयेन प्रवेपती ।।

taṃ dṛṣṭvāsahasotthāya bhartunyasya śanaiḥ śiraḥ| kṛtāñjaliruvācārtā hṛdayena pravepatī ||

Verse 11

दैवतंत्वाभिजानामि वपुरेतद्ध्यमानुषम्। कामया ब्रूहि देवेश कस्त्वं किंच चिकीर्षसि ।। पुरुषं पीतवाससमिति क. थ. पाठः ।।

daivataṃtvābhijānāmi vapuretaddhyamānuṣam| kāmayā brūhi deveśa kastvaṃ kiṃca cikīrṣasi || puruṣaṃ pītavāsasamiti ka. tha. pāṭhaḥ ||

Verse 12

यम उवाच। पतिव्रताऽसि सावित्रि तथैव च तपोन्विता। अस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम् ।।

yama uvāca| pativratā'si sāvitri tathaiva ca taponvitā| astvāmabhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam ||

Verse 13

अयं ते रसत्यवान्भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः। नेष्यामि तमहं बद्ध्वा विद्ध्येतन्मे चीकिर्षितं ।। सावित्र्युवाच।

ayaṃ te rasatyavānbhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ| neṣyāmi tamahaṃ baddhvā viddhyetanme cīkirṣitaṃ || sāvitryuvāca|

Verse 14

श्रूयते भगवन्दूतास्तवागच्छन्ति मानवान्। नेतुं किल भवान्कस्मादागतोसि स्वयं प्रभो ।।

śrūyate bhagavandūtāstavāgacchanti mānavān| netuṃ kila bhavānkasmādāgatosi svayaṃ prabho ||

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच। इत्युक्तः पितृराजस्तां भगवान्स्वचिकीर्षितम्। यथावत्सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे ।।

mārkaṇḍeya uvāca| ityuktaḥ pitṛrājastāṃ bhagavānsvacikīrṣitam| yathāvatsarvamākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame ||

Verse 16

अयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान्गुणसागरः। नार्हो मत्पुरुषैर्नेतुमतोस्मि स्वयमागतः ।।

ayaṃ ca dharmasaṃyukto rūpavānguṇasāgaraḥ| nārho matpuruṣairnetumatosmi svayamāgataḥ ||

Verse 17

ततः सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशंगतम्। अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात् ।।

tataḥ satyavataḥ kāyātpāśabaddhaṃ vaśaṃgatam| aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt ||

Verse 18

ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम्। निरविचेष्टंशरीरं तद्बभूवाप्रियदर्सनम् ।।

tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham| niraviceṣṭaṃśarīraṃ tadbabhūvāpriyadarsanam ||

Verse 19

यमस्तु तं ततो बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः। सावित्री चैव दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत ।।

yamastu taṃ tato baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ| sāvitrī caiva duḥkhārtā yamamevānvagacchata ||

Verse 20

भर्तुः शरीररां च विधाय हि तपस्विनी। भर्तारमनुगच्छन्ती तथावस्थं सुमध्यमा। नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता ।।

bhartuḥ śarīrarāṃ ca vidhāya hi tapasvinī| bhartāramanugacchantī tathāvasthaṃ sumadhyamā| niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā ||

Verse 21

यम उवाच। निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदैहिकम्। कृतंभर्तुस्त्वयाऽऽनृण्यं यावद्गम्यं गतं त्वया ।।

yama uvāca| nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadaihikam| kṛtaṃbhartustvayā''nṛṇyaṃ yāvadgamyaṃ gataṃ tvayā ||

Verse 22

सावित्र्युवाच। यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति। मया च तत्र गन्तव्यमेष धर्मः सनातनः ।।

sāvitryuvāca| yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati| mayā ca tatra gantavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||

Verse 23

तपसा गुरुभक्त्या च भर्तुः स्नेहाद्व्रतेन च। तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः ।।

tapasā gurubhaktyā ca bhartuḥ snehādvratena ca| tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ ||

Verse 24

प्राहुः साप्तपदं मैत्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिनः। मित्रतां च पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु ।।

prāhuḥ sāptapadaṃ maitraṃ budhāstattvārthadarśinaḥ| mitratāṃ ca puraskṛtya kiṃcidvakṣyāmi tacchṛṇu ||

Verse 25

नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति धर्मं च वासं च परिश्रमं च। विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम् ।। कामया इच्छया ।।

nānātmavantastu vane caranti dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca| vijñānato dharmamudāharanti tasmātsanto dharmamāhuḥ pradhānam || kāmayā icchayā ||

Verse 26

एकस्य धर्मेण सतां मतेन सर्वेस्म तं मार्गमनुप्रपन्नाः। मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम् ।। अनात्मवन्तः अजितेन्द्रियाः। वने धर्मं यज्ञादिरूपं न चरन्ति। जितेनद्रिया एव वने ग्रामे वा यज्ञादीन्स्त्रीसंबद्धान् धर्मान्कुर्वन्ति। तेन गृहस्थवानप्रस्थयोः संग्रहः। वासं गुरुकुलवासं ब्रह्मचर्यम्। परिश्रमं परित्यागरूपमाश्रमं संन्यासम्। विज्ञानतः चतुर्थ्यर्थे सार्वविभक्तिकस्तसिः। धर्मस्य फलं आत्मविज्ञानमित्यर्थः ।।

ekasya dharmeṇa satāṃ matena sarvesma taṃ mārgamanuprapannāḥ| mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche tasmātsanto dharmamāhuḥ pradhānam || anātmavantaḥ ajitendriyāḥ| vane dharmaṃ yajñādirūpaṃ na caranti| jitenadriyā eva vane grāme vā yajñādīnstrīsaṃbaddhān dharmānkurvanti| tena gṛhasthavānaprasthayoḥ saṃgrahaḥ| vāsaṃ gurukulavāsaṃ brahmacaryam| pariśramaṃ parityāgarūpamāśramaṃ saṃnyāsam| vijñānataḥ caturthyarthe sārvavibhaktikastasiḥ| dharmasya phalaṃ ātmavijñānamityarthaḥ ||

Verse 27

निवर्त तुष्टोस्मि तवानया गिरा स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया। वरं वृणीष्वेहविनाऽस्य जीवितं ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरम् ।। एतेषामाश्रमधर्माणां समुच्चयं वारयति एकस्येति। चतुर्णामन्यतमस्यैकस्याश्रमस्य धर्मेण सतां मतेन दम्भादिरहितश्रद्धया सम्यगनुष्ठितेनेत्यर्थः। सर्वे तं मार्गं ज्ञानमार्गं प्रपन्नाः प्राप्ताः अतो धर्मं च वासं च प्रतिश्रयं चेति पाठक्रमापेक्षया द्वितीयं नैष्ठिकं गुरुकुलवासं दाराऽकरणरूपं तृतीयं पारिव्राज्यं दारादित्यागरूपं वा न वाञ्छे। ज्ञानहेतोः प्रधानभूतस्य धर्मस्याद्येपि सिद्धेरित्यर्थः. मद्धर्तुर्हरणेनावयोर्धर्मं मा नाशयेति भावः ।।

nivarta tuṣṭosmi tavānayā girā svarākṣaravyañjanahetuyuktayā| varaṃ vṛṇīṣvehavinā'sya jīvitaṃ dadāni te sarvamanindite varam || eteṣāmāśramadharmāṇāṃ samuccayaṃ vārayati ekasyeti| caturṇāmanyatamasyaikasyāśramasya dharmeṇa satāṃ matena dambhādirahitaśraddhayā samyaganuṣṭhitenetyarthaḥ| sarve taṃ mārgaṃ jñānamārgaṃ prapannāḥ prāptāḥ ato dharmaṃ ca vāsaṃ ca pratiśrayaṃ ceti pāṭhakramāpekṣayā dvitīyaṃ naiṣṭhikaṃ gurukulavāsaṃ dārā'karaṇarūpaṃ tṛtīyaṃ pārivrājyaṃ dārādityāgarūpaṃ vā na vāñche| jñānahetoḥ pradhānabhūtasya dharmasyādyepi siddherityarthaḥ. maddharturharaṇenāvayordharmaṃ mā nāśayeti bhāvaḥ ||

Verse 28

सावित्र्युवाच। च्युतः स्वराज्याद्वनवासमाश्रितो विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे। स लब्धचक्षुर्बलवान्भवेन्नृप- स्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभः ।।

sāvitryuvāca| cyutaḥ svarājyādvanavāsamāśrito vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame| sa labdhacakṣurbalavānbhavennṛpa- stava prasādājjvalanārkasaṃnibhaḥ ||

Verse 29

यम उवाच। ददानि तेऽहं तमनिन्दिते वरं यथा त्वयोक्तं भविता च तत्तथा। तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ।।

yama uvāca| dadāni te'haṃ tamanindite varaṃ yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tattathā| tavādhvanā glānimivopalakṣaye nivarta gacchasva na te śramo bhavet ||

Verse 30

सावित्र्युवाच। श्रमः कुतो भर्तृसमीपतो हिमे यतो हि भर्ता मम सा गतिर्ध्रुवा। यतः पतिं नमेष्यसि तत्र मे गतिः सुरेश भूयश्च वचो निबोध मे ।।

sāvitryuvāca| śramaḥ kuto bhartṛsamīpato hime yato hi bhartā mama sā gatirdhruvā| yataḥ patiṃ nameṣyasi tatra me gatiḥ sureśa bhūyaśca vaco nibodha me ||

Verse 31

सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते। न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं ततः सतां संनिवसेत्समागमे ।।

satāṃ sakṛtsaṃgatamīpsitaṃ paraṃ tataḥ paraṃ mitramiti pracakṣate| na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṃgataṃ tataḥ satāṃ saṃnivasetsamāgame ||

Verse 32

यम उवाच। मनोनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं त्वया यदुक्तं वचनं हिताश्रयम्। विना पुनः सत्यवतोस्य जीवितं वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि ।।

yama uvāca| manonukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ tvayā yaduktaṃ vacanaṃ hitāśrayam| vinā punaḥ satyavatosya jīvitaṃ varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini ||

Verse 33

सावित्र्युवाच। हृतंपुरा मे श्वशुरस्य धीमतः स्वमेव राज्यंलभतां स पार्थिवः। कजह्यात्स्वधर्मान्न च मे गुरुर्यथा द्वितीयमेतद्वरयामि ते वरम् ।। निवर्त निवर्तस्व। स्वर उदात्तादिः। अक्षरमकारादि। व्यञ्जनं ककारादि। एतद्युक्तत्वेन वाक्यस्य शब्दतो निर्दोषत्वमुक्तम्। हेतुयुक्तत्वेन युक्तियुक्तत्वमप्युक्तम् ।।

sāvitryuvāca| hṛtaṃpurā me śvaśurasya dhīmataḥ svameva rājyaṃlabhatāṃ sa pārthivaḥ| kajahyātsvadharmānna ca me gururyathā dvitīyametadvarayāmi te varam || nivarta nivartasva| svara udāttādiḥ| akṣaramakārādi| vyañjanaṃ kakārādi| etadyuktatvena vākyasya śabdato nirdoṣatvamuktam| hetuyuktatvena yuktiyuktatvamapyuktam ||

Verse 34

यम उवाच। स्वमेवं राज्यं प्रतिपत्स्यतेऽचिरा- न्न च स्वधर्मात्परिहीयते नृपः। कृतेन कामेन मया नृपात्मजे निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ।।

yama uvāca| svamevaṃ rājyaṃ pratipatsyate'cirā- nna ca svadharmātparihīyate nṛpaḥ| kṛtena kāmena mayā nṛpātmaje nivarta gacchasva na te śramo bhavet ||

Verse 35

सावित्र्युवाच। प्रजास्त्वयैता नियमेन संयता नियम्य चैता नयसे निकामया। ततो यमत्वं तव देव विश्रुतं निबोध चेमां गिरमीरितां मया ।।

sāvitryuvāca| prajāstvayaitā niyamena saṃyatā niyamya caitā nayase nikāmayā| tato yamatvaṃ tava deva viśrutaṃ nibodha cemāṃ giramīritāṃ mayā ||

Verse 36

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा। अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः ।।

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā| anugrahaśca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ ||

Verse 37

यम उवाच। एवंप्रायश्च लोकोऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः। सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते ।।

yama uvāca| evaṃprāyaśca loko'yaṃ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥ| santastvevāpyamitreṣu dayāṃ prāpteṣu kurvate ||

Verse 38

यम उवाच। पिपासितस्येव भवेद्यथा पय- स्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम्। विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि ।।

yama uvāca| pipāsitasyeva bhavedyathā paya- stathā tvayā vākyamidaṃ samīritam| vinā punaḥ satyavato'sya jīvitaṃ varaṃ vṛṇīṣveha śubhe yadicchasi ||

Verse 39

सावित्र्युवाच। ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता भवत्पितुः पुत्रशतं तथौरसम्। कुलस्य संतानकरं च यद्भवे- त्तृतीयमेतद्वरयामि ते वरम् ।।

sāvitryuvāca| mamānapatyaḥ pṛthivīpatiḥ pitā bhavatpituḥ putraśataṃ tathaurasam| kulasya saṃtānakaraṃ ca yadbhave- ttṛtīyametadvarayāmi te varam ||

Verse 40

यम उवाच। कुलस्य संतानकरं सुवर्चसं शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभे। कृतेन कामेन नराधिपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता ।।

yama uvāca| kulasya saṃtānakaraṃ suvarcasaṃ śataṃ sutānāṃ piturastu te śubhe| kṛtena kāmena narādhipātmaje nivarta dūraṃ hi pathastvamāgatā ||

Verse 41

सावित्र्युवाच। न दूरमेतन्मम भर्तृसन्निधौ मनो हि मे दूरतरं प्रधावति। अथ व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां मयोच्यमानां शृणु भूय एव च ।।

sāvitryuvāca| na dūrametanmama bhartṛsannidhau mano hi me dūrataraṃ pradhāvati| atha vrajanneva giraṃ samudyatāṃ mayocyamānāṃ śṛṇu bhūya eva ca ||

Verse 42

विवस्वतस्त्वं तनयऋ प्रतापवां- स्ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुधैः। समेन धर्मेण चरन्ति ताः प्रजा- स्ततस्तवेहेवर धर्मराजता ।। गुरुः श्वशुरः ।।

vivasvatastvaṃ tanayaṛ pratāpavāṃ- stato hi vaivasvata ucyase budhaiḥ| samena dharmeṇa caranti tāḥ prajā- statastavehevara dharmarājatā || guruḥ śvaśuraḥ ||

Verse 43

आत्मन्यपि न विश्वासस्तथा भवति सत्सु यः। तस्मात्सत्सु विशेपेण सर्वः प्रणयमिच्छति ।। समेन शत्रुमित्रादितारतम्यहीनेन तव धर्मेण प्रशासनेन ताः प्रजाश्चरन्ति। त्वदाज्ञावशगा इत्यर्थः। अतएव तव नाम धर्मराज इति। धर्मेणैव राजते धर्मोऽस्य राजत इतिवा ।।

ātmanyapi na viśvāsastathā bhavati satsu yaḥ| tasmātsatsu viśepeṇa sarvaḥ praṇayamicchati || samena śatrumitrāditāratamyahīnena tava dharmeṇa praśāsanena tāḥ prajāścaranti| tvadājñāvaśagā ityarthaḥ| ataeva tava nāma dharmarāja iti| dharmeṇaiva rājate dharmo'sya rājata itivā ||

Verse 44

सौहदात्सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते। तस्मात्सत्सु विशेपेण विश्वासं कुरुते जनः ।।

sauhadātsarvabhūtānāṃ viśvāso nāma jāyate| tasmātsatsu viśepeṇa viśvāsaṃ kurute janaḥ ||

Verse 45

यव उवाच। उदाहृतंते वचनं यदङ्गने शुभे न तादृक् त्वदृते श्रुतं मया। अनेन तुष्टोस्मि विनाऽस्य जीवितं वरं चतुर्थं वरयस्व गच्छ च ।। लौकिकेष्वपि विश्रामं कुर्यन्निष्टसिद्धिं प्राप्नोति किमुत त्वयि धर्मराजे इत्याशयेनाह आत्मन्यपीति। सर्वः प्रणमते नर इति क. ध. पाठः ।।

yava uvāca| udāhṛtaṃte vacanaṃ yadaṅgane śubhe na tādṛk tvadṛte śrutaṃ mayā| anena tuṣṭosmi vinā'sya jīvitaṃ varaṃ caturthaṃ varayasva gaccha ca || laukikeṣvapi viśrāmaṃ kuryanniṣṭasiddhiṃ prāpnoti kimuta tvayi dharmarāje ityāśayenāha ātmanyapīti| sarvaḥ praṇamate nara iti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 46

सावित्र्युवाच। ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं भवेदुभाभ्यामिह यत्कुलोद्वहम्। शतं सुतानां बलवीर्यशालिना- मिदंचतुर्थं वरयामि ते वरम् ।।

sāvitryuvāca| mamātmajaṃ satyavatastathaurasaṃ bhavedubhābhyāmiha yatkulodvaham| śataṃ sutānāṃ balavīryaśālinā- midaṃcaturthaṃ varayāmi te varam ||

Verse 47

यम उवाच। शतं सुतानां बलवीरय्शालिनां भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले। परिश्रमस्ते न भवेन्नृपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता ।।

yama uvāca| śataṃ sutānāṃ balavīrayśālināṃ bhaviṣyati prītikaraṃ tavābale| pariśramaste na bhavennṛpātmaje nivarta dūraṃ hi pathastvamāgatā ||

Verse 48

सावित्र्युवाच। सतां सदा शाश्वतधर्मवृत्तिः सन्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति। सतां सद्भिर्नाफलः संगमोस्ति सद्भ्यो भयंनानुवर्तन्ति सन्तः ।। ते त्वया ।।

sāvitryuvāca| satāṃ sadā śāśvatadharmavṛttiḥ santo na sīdanti na ca vyathanti| satāṃ sadbhirnāphalaḥ saṃgamosti sadbhyo bhayaṃnānuvartanti santaḥ || te tvayā ||

Verse 49

सन्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्यं सन्तो भूमिं तपसा धारयन्ति। सन्तो गतिर्भूतभव्यस्य राज- न्सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः ।। शाश्वतो धर्मः पत्युः सकाशादेवापत्योत्पादनं सतां मादृशानां दाराणां तत्रैव वृत्तिः। ननु गतायुषि पत्यौ कथं तत् स्यादित्यत आह संत इति। वरं दत्त्वा सन्तो नव्यथन्ति नापि सीदन्ति किंतु उक्तं निर्वहन्त्येवेत्यर्थः। अत्यन्ताशक्येऽर्थे कथं स्यादित्यत आह सतामिति। सतामशक्यमपि नास्ति। भंयचान्यस्य तेभ्यो नास्तीति तत्त्वतोहं निर्भयास्मीति भावः ।।

santo hi satyena nayanti sūryaṃ santo bhūmiṃ tapasā dhārayanti| santo gatirbhūtabhavyasya rāja- nsatāṃ madhye nāvasīdanti santaḥ || śāśvato dharmaḥ patyuḥ sakāśādevāpatyotpādanaṃ satāṃ mādṛśānāṃ dārāṇāṃ tatraiva vṛttiḥ| nanu gatāyuṣi patyau kathaṃ tat syādityata āha saṃta iti| varaṃ dattvā santo navyathanti nāpi sīdanti kiṃtu uktaṃ nirvahantyevetyarthaḥ| atyantāśakye'rthe kathaṃ syādityata āha satāmiti| satāmaśakyamapi nāsti| bhaṃyacānyasya tebhyo nāstīti tattvatohaṃ nirbhayāsmīti bhāvaḥ ||

Verse 50

आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम्। सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ति प्रतिक्रियाः ।।

āryajuṣṭamidaṃ vṛttamiti vijñāya śāśvatam| santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣanti pratikriyāḥ ||

Verse 51

न च प्रसादः सत्पुरुषेषु मोघो न चाप्यर्थो नश्यति नापि मानः। यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं तस्मात्सन्तो रक्षितारो भवन्ति ।। त्वयापि सत्यं स्वीयं रक्षणीयमित्याह सन्तो हीति। भूतभव्यस्य भूतस्य भविष्यस्य च ।।

na ca prasādaḥ satpuruṣeṣu mogho na cāpyartho naśyati nāpi mānaḥ| yasmādetanniyataṃ satsu nityaṃ tasmātsanto rakṣitāro bhavanti || tvayāpi satyaṃ svīyaṃ rakṣaṇīyamityāha santo hīti| bhūtabhavyasya bhūtasya bhaviṣyasya ca ||

Verse 52

यम उवाच। यथायथा भाषसि धर्मसंहितं मनोनुकूलं सुपदं महार्थवत्। तथातथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा वरं वृणीष्वाप्रतिमं पतिव्रते ।।

yama uvāca| yathāyathā bhāṣasi dharmasaṃhitaṃ manonukūlaṃ supadaṃ mahārthavat| tathātathā me tvayi bhaktiruttamā varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ pativrate ||

Verse 53

सावित्र्युवाच। न तेऽपवर्गः सुकृताद्विना कृत- स्तथा यथाऽन्येषु वरेषु मानद। वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं यथा मृता ह्येवमहं पतिं विना ।। एतत् त्रयं प्रसादोऽर्थो मानश्च। दरिद्रस्य प्रसादो नार्थाय। श्रीमतां प्रसादोऽर्थकृदपि न मानदः। सतां तु मानद इति। खले तु प्रसाद एव नास्ति। अतस्त्रयं त्वय्येव स्तितमिति त्वं रक्षितास्माकं भवेति भावः ।।

sāvitryuvāca| na te'pavargaḥ sukṛtādvinā kṛta- stathā yathā'nyeṣu vareṣu mānada| varaṃ vṛṇe jīvatu satyavānayaṃ yathā mṛtā hyevamahaṃ patiṃ vinā || etat trayaṃ prasādo'rtho mānaśca| daridrasya prasādo nārthāya| śrīmatāṃ prasādo'rthakṛdapi na mānadaḥ| satāṃ tu mānada iti| khale tu prasāda eva nāsti| atastrayaṃ tvayyeva stitamiti tvaṃ rakṣitāsmākaṃ bhaveti bhāvaḥ ||

Verse 54

न कामये भर्तविनाकृता सुखं न कामये भर्तृविनाकृता दिवम्। नकामये भर्तविनाकृता श्रियं न भर्तृहीना व्यवसामि जीबितुम् ।। ते त्वत्तः। अपवर्गः पुत्रफलप्राप्तिः सुकृताद्विना समीचीनाद्दाम्पत्ययोगादृतेक्षेत्रजादिपुत्रार्पणेन न कृतोनिष्पादितो भवति। यथान्येषु वरेषु भर्तृषु मदयन्त्यां वशिष्ठस्येव न तद्वत्। यस्मादेवं तस्माद्वरं वृणे ।।

na kāmaye bhartavinākṛtā sukhaṃ na kāmaye bhartṛvinākṛtā divam| nakāmaye bhartavinākṛtā śriyaṃ na bhartṛhīnā vyavasāmi jībitum || te tvattaḥ| apavargaḥ putraphalaprāptiḥ sukṛtādvinā samīcīnāddāmpatyayogādṛtekṣetrajādiputrārpaṇena na kṛtoniṣpādito bhavati| yathānyeṣu vareṣu bhartṛṣu madayantyāṃ vaśiṣṭhasyeva na tadvat| yasmādevaṃ tasmādvaraṃ vṛṇe ||

Verse 55

वरातिसर्गः शतपुत्रता मम त्वयैव दत्तो ह्रियते च मे पतिः। वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं तवैव सत्यं वचनं भविष्यति ।।

varātisargaḥ śataputratā mama tvayaiva datto hriyate ca me patiḥ| varaṃ vṛṇe jīvatu satyavānayaṃ tavaiva satyaṃ vacanaṃ bhaviṣyati ||

Verse 56

मार्कण्डेय उवाच। तथेत्युक्त्वा तु तं पाशं मुक्त्वा वैवस्वतो यमः। धर्मराजः प्रहृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| tathetyuktvā tu taṃ pāśaṃ muktvā vaivasvato yamaḥ| dharmarājaḥ prahṛṣṭātmā sāvitrīmidamabravīt ||

Verse 57

एष भद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि। तोषितोऽहं त्वया साध्वि वाक्यैर्धर्मार्तसंहितैः ।।

eṣa bhadre mayā mukto bhartā te kulanandini| toṣito'haṃ tvayā sādhvi vākyairdharmārtasaṃhitaiḥ ||

Verse 58

अरोगस्व नेयश्च सिद्धार्थः स भविष्यि। चतुर्वर्षशतायुश्च त्वया सार्धमवाप्स्यति ।।

arogasva neyaśca siddhārthaḥ sa bhaviṣyi| caturvarṣaśatāyuśca tvayā sārdhamavāpsyati ||

Verse 59

इष्ट्वा यज्ञैश्च धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति। त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवाञ्जनयिष्यति ।।

iṣṭvā yajñaiśca dharmeṇa khyātiṃ loke gamiṣyati| tvayi putraśataṃ caiva satyavāñjanayiṣyati ||

Verse 60

ते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियाः पुत्रपौत्रिणः। ख्यातास्त्वन्नामधेयाश्चभविष्यन्तीह शाश्वताः ।। व्यवसामि शक्नोमि ।।

te cāpi sarve rājānaḥ kṣatriyāḥ putrapautriṇaḥ| khyātāstvannāmadheyāścabhaviṣyantīha śāśvatāḥ || vyavasāmi śaknomi ||

Verse 61

पितुश्च ते पुत्रशतं भविता तव मातरि। मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणः। भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमाः ।।

pituśca te putraśataṃ bhavitā tava mātari| mālavyāṃ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥ| bhrātaraste bhaviṣyanti kṣatriyāstridaśopamāḥ ||

Verse 62

एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराजः प्रतापवान्। निवर्तयित्वा सावित्रीं स्वमेव भवनं ययौ ।।

evaṃ tasyai varaṃ dattvā dharmarājaḥ pratāpavān| nivartayitvā sāvitrīṃ svameva bhavanaṃ yayau ||

Verse 63

सावित्र्यपि यमे याते भर्तारं प्रतिलभ्य च। जगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम् ।।

sāvitryapi yame yāte bhartāraṃ pratilabhya ca| jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevaram ||

Verse 64

सा भूमौ प्रेक्ष्यभर्तारमुपसृत्योपगृह्य च। उत्सङ्गे शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह ।।

sā bhūmau prekṣyabhartāramupasṛtyopagṛhya ca| utsaṅge śira āropya bhūmāvupaviveśa ha ||

Verse 65

संज्ञां चस पुनर्लब्ध्वा सावित्रीमभ्यभाषत। प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुनःपुनरुदीक्ष्यवै ।।

saṃjñāṃ casa punarlabdhvā sāvitrīmabhyabhāṣata| proṣyāgata iva premṇā punaḥpunarudīkṣyavai ||

Verse 66

सुचिरं बत सुप्तोस्मि किमर्थं नावबोधितः। क्व चासौ पुरुषः श्यामो योसौ मां संचकर्षह ।।

suciraṃ bata suptosmi kimarthaṃ nāvabodhitaḥ| kva cāsau puruṣaḥ śyāmo yosau māṃ saṃcakarṣaha ||

Verse 67

सावित्र्युवाच। सुचिरं त्वंप्रसुप्तोसि ममाह्के पुरुषर्षभ। गतः स भगवान्देवः प्रजासंयमनो यमः ।।

sāvitryuvāca| suciraṃ tvaṃprasuptosi mamāhke puruṣarṣabha| gataḥ sa bhagavāndevaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ ||

Verse 68

विश्रान्तोसि महाभाग विनिद्रश्च नृपात्मज। यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम् ।।

viśrāntosi mahābhāga vinidraśca nṛpātmaja| yadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīm ||

Verse 69

मार्कण्डेय उवाच। उपलभ्यततः संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थितः। दिशः सर्वा वनान्तांश्च निरीक्ष्योवाच सत्यवान् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| upalabhyatataḥ saṃjñāṃ sukhasupta ivotthitaḥ| diśaḥ sarvā vanāntāṃśca nirīkṣyovāca satyavān ||

Verse 70

फलाहारोस्मि निष्क्रान्तस्‌वया सह सुमध्यमे। ततः पाटयतः काष्ठं शरिसो मे रुजाऽभवत् ।।

phalāhārosmi niṣkrāntas‌vayā saha sumadhyame| tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śariso me rujā'bhavat ||

Verse 71

शिरोभितापसंतप्तः स्थातुं चिरमशक्नुवन्। तवोत्सङ्गे प्रसुप्तोस्मि इति सर्वं स्मरे शुभे ।।

śirobhitāpasaṃtaptaḥ sthātuṃ ciramaśaknuvan| tavotsaṅge prasuptosmi iti sarvaṃ smare śubhe ||

Verse 72

त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयाऽपहृतं मनः। ततोऽपश्यं तमो घोरं पुरुषं च महौजसम् ।।

tvayopagūḍhasya ca me nidrayā'pahṛtaṃ manaḥ| tato'paśyaṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ ca mahaujasam ||

Verse 73

तद्यदि त्वं विजानासि किं तद्ब्रूहि सुमध्यमे। स्वप्नो मे यदिवा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत् ।।

tadyadi tvaṃ vijānāsi kiṃ tadbrūhi sumadhyame| svapno me yadivā dṛṣṭo yadi vā satyameva tat ||

Verse 74

तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते। श्वस्ते सर्वंयथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज ।।

tamuvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhate| śvaste sarvaṃyathāvṛttamākhyāsyāmi nṛpātmaja ||

Verse 75

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत। विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्च दिवाकरः ।।

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pitarau paśya suvrata| vigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaśca divākaraḥ ||

Verse 76

नक्तंचराश्चरन्त्येते हृष्टाः क्रूराभिभाषिणः। श्रूयन्ते पर्णशब्दाश्च मृगाणां चरतां वने ।।

naktaṃcarāścarantyete hṛṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥ| śrūyante parṇaśabdāśca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane ||

Verse 77

एता घोरं शिवा नादान्दिशं दक्षिणपश्चिमाम्। आस्थाय विरुवन्त्युग्राः कम्पयन्त्यो मनो मम ।।

etā ghoraṃ śivā nādāndiśaṃ dakṣiṇapaścimām| āsthāya viruvantyugrāḥ kampayantyo mano mama ||

Verse 78

सत्यवानुवाच। वनं प्रतिभयाकारं घनेन तमसा वृतम्। न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि ।।

satyavānuvāca| vanaṃ pratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtam| na vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi ||

Verse 79

सावित्र्युवाच। अस्मिन्न वने दग्धे शुष्कवृक्षः स्थितो ज्वलन्। वायुना धम्यमानोत्र दृश्यतेऽग्निः क्वचित्क्वचित् ।।

sāvitryuvāca| asminna vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sthito jvalan| vāyunā dhamyamānotra dṛśyate'gniḥ kvacitkvacit ||

Verse 80

ततोऽग्निमानयित्वेह ज्वालयिप्यामि सर्वतः। काष्ठानीमानि सन्तीह जहि संतापमात्मनः ।।

tato'gnimānayitveha jvālayipyāmi sarvataḥ| kāṣṭhānīmāni santīha jahi saṃtāpamātmanaḥ ||

Verse 81

यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुजं त्वां हि लक्षये। न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने ।।

yadi notsahase gantuṃ sarujaṃ tvāṃ hi lakṣaye| na ca jñāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane ||

Verse 82

श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्यावोऽनुमते तव। वसावेह क्षपामेकां रुचितं यदि तेऽनघ ।।

śvaḥ prabhāte vane dṛśye yāsyāvo'numate tava| vasāveha kṣapāmekāṃ rucitaṃ yadi te'nagha ||

Verse 83

सत्यवानुवाच। शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यङ्गानि लक्षये। मातापितृभ्यामिच्छामि संयोगं त्वत्प्रसादजम् ।।

satyavānuvāca| śirorujā nivṛttā me svasthānyaṅgāni lakṣaye| mātāpitṛbhyāmicchāmi saṃyogaṃ tvatprasādajam ||

Verse 84

न कदाचिद्विकाले हि गतपूर्वोहमाश्रमात्। अनागतायां सन्ध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम् ।।

na kadācidvikāle hi gatapūrvohamāśramāt| anāgatāyāṃ sandhyāyāṃ mātā me praruṇaddhi mām ||

Verse 85

दिवाऽपिमयि निष्क्रान्ते सन्तप्येते गुरू मम। विचिनोति हि मां तातः सहैवाश्रमवासिभिः ।।

divā'pimayi niṣkrānte santapyete gurū mama| vicinoti hi māṃ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ ||

Verse 86

मात्रा पित्रा च सुभृशं दुःखिताभ्यामहं पुरा। उपालब्धश्च बहुशश्चिरेणागच्छसीति हि ।।

mātrā pitrā ca subhṛśaṃ duḥkhitābhyāmahaṃ purā| upālabdhaśca bahuśaścireṇāgacchasīti hi ||

Verse 87

कात्ववस्था तयोरद्य मदर्थमिति चिन्तये। तयोरदृश्ये मयि च महद्दुःखं भविष्यति ।।

kātvavasthā tayoradya madarthamiti cintaye| tayoradṛśye mayi ca mahadduḥkhaṃ bhaviṣyati ||

Verse 88

पुरा मामूचतुश्चैव रात्रावस्रायमाणकौ। भृशं सुदुःखितौ वृद्धौ बहुशः प्रीतिसंयुतौ ।। त्वन्नामधेयाः सावित्रा इति ।।

purā māmūcatuścaiva rātrāvasrāyamāṇakau| bhṛśaṃ suduḥkhitau vṛddhau bahuśaḥ prītisaṃyutau || tvannāmadheyāḥ sāvitrā iti ||

Verse 89

त्वया हीनौ न जीवाव मुहूर्तमपि पुत्रक। यावद्धरिष्यसे पुत्र तावन्नौ जीवितं ध्रुवम् ।। अस्रायमाणकौ रुदन्तौ ।।

tvayā hīnau na jīvāva muhūrtamapi putraka| yāvaddhariṣyase putra tāvannau jīvitaṃ dhruvam || asrāyamāṇakau rudantau ||

Verse 90

वृद्धयोरन्धयोर्दृष्टिस्त्वयि वंशः प्रतिष्ठिः। त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च सन्तानश्चावयोरिति ।।

vṛddhayorandhayordṛṣṭistvayi vaṃśaḥ pratiṣṭhiḥ| tvayi piṇḍaśca kīrtiśca santānaścāvayoriti ||

Verse 91

माता वृद्धा पिता वृद्धस्तयोर्यष्टिरहं किल। तौ रात्रौ मामपश्यन्तौ कामवस्थां गमिष्यतः ।।

mātā vṛddhā pitā vṛddhastayoryaṣṭirahaṃ kila| tau rātrau māmapaśyantau kāmavasthāṃ gamiṣyataḥ ||

Verse 92

निद्रायाश्चाभ्यसूयामि यस्या हेतोः पिता मम। माता च संशयं प्राप्ता मत्कृतेऽनपकारिणी ।।

nidrāyāścābhyasūyāmi yasyā hetoḥ pitā mama| mātā ca saṃśayaṃ prāptā matkṛte'napakāriṇī ||

Verse 93

अहं च संशयं प्राप्तः कृच्छ्रामापदमास्थितः। मातापितृभ्यां हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे ।।

ahaṃ ca saṃśayaṃ prāptaḥ kṛcchrāmāpadamāsthitaḥ| mātāpitṛbhyāṃ hi vinā nāhaṃ jīvitumutsahe ||

Verse 94

व्यक्तमाकुलया बुद्ध्या प्रज्ञाचक्षुः पिता मम। एकैकमस्यां वेलायां पृच्छत्याश्रमवासिनम् ।। नौ आवयोः ।।

vyaktamākulayā buddhyā prajñācakṣuḥ pitā mama| ekaikamasyāṃ velāyāṃ pṛcchatyāśramavāsinam || nau āvayoḥ ||

Verse 95

नात्मानमनुशोचामि यथाऽहंपितरं शुभे। भर्तारं चाप्यनुगतां मातरं भृशदुःखिताम् ।।

nātmānamanuśocāmi yathā'haṃpitaraṃ śubhe| bhartāraṃ cāpyanugatāṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām ||

Verse 96

मत्कृते न हि तावद्य सन्तापं परमेष्यतः। जीवन्तावनुजीवामि भर्तव्यौ तौ मयेति ह ।।

matkṛte na hi tāvadya santāpaṃ parameṣyataḥ| jīvantāvanujīvāmi bhartavyau tau mayeti ha ||

Verse 97

तयोः प्रियं मे कर्व्यमिति जीवामि चाप्यहम्। परमं दैवतं तौ मे पूजनीयौ सदा मया। तयोस्तु मे सदाऽस्त्येवं व्रतमेतत्पुरातनम् ।।

tayoḥ priyaṃ me karvyamiti jīvāmi cāpyaham| paramaṃ daivataṃ tau me pūjanīyau sadā mayā| tayostu me sadā'styevaṃ vratametatpurātanam ||

Verse 98

मार्कण्डेय उवाच। एवमुक्त्वा स धर्मात्मा गुरुभक्तो गुरुप्रियः। उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्तः सुस्वरं प्ररुरोद ह ।।

mārkaṇḍeya uvāca| evamuktvā sa dharmātmā gurubhakto gurupriyaḥ| ucchritya bāhū duḥkhārtaḥ susvaraṃ praruroda ha ||

Verse 99

ततोऽब्रवीत्तथा दृष्ट्वाभर्तारं शोककर्शितम्। प्रमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां सावित्री धर्मचारिणी ।।

tato'bravīttathā dṛṣṭvābhartāraṃ śokakarśitam| pramṛjyāśrūṇi pāṇibhyāṃ sāvitrī dharmacāriṇī ||

Verse 100

यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि। श्वश्रूश्वशुरभर्तॄणां मम पुण्याऽस्तु शर्वरी ।।

yadi me'sti tapastaptaṃ yadi dattaṃ hutaṃ yadi| śvaśrūśvaśurabhartṝṇāṃ mama puṇyā'stu śarvarī ||

Verse 101

न स्मराम्युक्तपूर्वं वै स्वैरेष्वप्यनृतां गिरम्। तेन सत्येन तावद्य ध्रियेतां श्वशुरौ मम ।। प्रज्ञाचक्षुरन्धः ।।

na smarāmyuktapūrvaṃ vai svaireṣvapyanṛtāṃ giram| tena satyena tāvadya dhriyetāṃ śvaśurau mama || prajñācakṣurandhaḥ ||

Verse 102

सत्यवानुवाच। कामये दर्शनं पित्रोर्याहि सावित्रि माचिरम्। अपिनाम गुरू तौ हि पश्येयं ध्रियमाणकौ ।।

satyavānuvāca| kāmaye darśanaṃ pitroryāhi sāvitri māciram| apināma gurū tau hi paśyeyaṃ dhriyamāṇakau ||

Verse 103

पुरा मातुः पितुर्वाऽपियदि पश्यामि विप्रियम्। न जीविष्ये वरारोहे सत्येनात्मानमालभे ।।

purā mātuḥ piturvā'piyadi paśyāmi vipriyam| na jīviṣye varārohe satyenātmānamālabhe ||

Verse 104

यदि धर्मे च ते बुद्धिर्मां चेज्जीवन्तमिच्छसि। मम प्रियं वा कर्तव्यं गच्छावाश्रममन्तिकात् ।।

yadi dharme ca te buddhirmāṃ cejjīvantamicchasi| mama priyaṃ vā kartavyaṃ gacchāvāśramamantikāt ||

Verse 105

मार्कण्डेय उवाच। सावित्री तत उत्थाय केशान्संम्य भामिनी। पतिमुत्थापयामास बाहुभ्यां परिगृह्य वै ।।

mārkaṇḍeya uvāca| sāvitrī tata utthāya keśānsaṃmya bhāminī| patimutthāpayāmāsa bāhubhyāṃ parigṛhya vai ||

Verse 106

उत्ताय सत्यवांश्चापि प्रमृज्याङ्गानि पाणिना। सर्वा दिशः समालोक्य कठिने दृष्टिमादधे ।। ध्रियेतां जीवेताम्। श्वशुरौ श्वश्रूश्वशुरौ ।।

uttāya satyavāṃścāpi pramṛjyāṅgāni pāṇinā| sarvā diśaḥ samālokya kaṭhine dṛṣṭimādadhe || dhriyetāṃ jīvetām| śvaśurau śvaśrūśvaśurau ||

Verse 107

तमुवाचाथसावित्री श्वः फलानि हरिष्यसि। योगक्षेमार्थमेतं ते नेष्यामि परशुं त्वहम् ।।

tamuvācāthasāvitrī śvaḥ phalāni hariṣyasi| yogakṣemārthametaṃ te neṣyāmi paraśuṃ tvaham ||

Verse 108

कृत्त्वा कठिनभारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम्। गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशे पुनरागमत् ।। कठिने फलपूर्णे पात्रे ।।

kṛttvā kaṭhinabhāraṃ sā vṛkṣaśākhāvalambinam| gṛhītvā paraśuṃ bhartuḥ sakāśe punarāgamat || kaṭhine phalapūrṇe pātre ||

Verse 109

वामे स्कन्धे तु वामोरूर्भर्तुर्बाहुं निवेश्य च। दक्षिणएन परिष्वज्य जगाम गजगामिनी ।। कृत्त्वा आच्छिद्य आदायेत्यर्थः ।।

vāme skandhe tu vāmorūrbharturbāhuṃ niveśya ca| dakṣiṇaena pariṣvajya jagāma gajagāminī || kṛttvā ācchidya ādāyetyarthaḥ ||

Verse 110

सत्यवानुवाच | अभ्यासगमनाद्भीरु पन्थानो विदिता मम। वृक्षान्तरालोकितया ज्योत्स्नया चापि लक्षये ।।

satyavānuvāca | abhyāsagamanādbhīru panthāno viditā mama| vṛkṣāntarālokitayā jyotsnayā cāpi lakṣaye ||

Verse 111

आगतौ स्वः पथा येन फलान्यवचितानि च। यथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय ।।

āgatau svaḥ pathā yena phalānyavacitāni ca| yathāgataṃ śubhe gaccha panthānaṃ mā vicāraya ||

Verse 112

पलाशखण्डे चैतस्मिन्पन्था व्यावर्तते द्विधा। तस्योत्तरेण यः पन्थास्तेन गच्छ त्वरस्व च ।।

palāśakhaṇḍe caitasminpanthā vyāvartate dvidhā| tasyottareṇa yaḥ panthāstena gaccha tvarasva ca ||

Verse 113

स्वस्थोस्मि बलवानस्मि दिदृक्षुः पितरावुभौ। ब्रुवन्नेव त्वरायुक्तः सम्प्रायादाश्रमं प्रति ।।

svasthosmi balavānasmi didṛkṣuḥ pitarāvubhau| bruvanneva tvarāyuktaḥ samprāyādāśramaṃ prati ||