Adhyaya 297

Verse 1

कदाचन नारदनिर्दिष्टेसत्यवतो मृतिदिवसे सावित्र्या परशुहस्तस्य वनंगच्छतो भर्तुरनुगमनम् ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन। प्राप्तः स कालो मर्व्यं यत्रसत्यवता नृप ।।

kadācana nāradanirdiṣṭesatyavato mṛtidivase sāvitryā paraśuhastasya vanaṃgacchato bharturanugamanam || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| tataḥ kāle bahutithe vyatikrānte kadācana| prāptaḥ sa kālo marvyaṃ yatrasatyavatā nṛpa ||

Verse 2

गणयन्त्याश्च सावित्र्या दिवसदिवसे गते। यद्वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हृदि नित्यशः ।।

gaṇayantyāśca sāvitryā divasadivase gate| yadvākyaṃ nāradenoktaṃ vartate hṛdi nityaśaḥ ||

Verse 3

चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिन्त्य भामिनी। व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताऽभवत् ।।

caturthe'hani martavyamiti saṃcintya bhāminī| vrataṃ trirātramuddiśya divārātraṃ sthitā'bhavat ||

Verse 4

त्रयोदश्यां चोपवासं प्रतिपत्सु च पारणम्। आयुष्यं वर्धते भर्तुर्व्रतेनानि भारत ।।

trayodaśyāṃ copavāsaṃ pratipatsu ca pāraṇam| āyuṣyaṃ vardhate bharturvratenāni bhārata ||

Verse 5

तं श्रुत्वा रकनियमं तस्या भृशं दुःखान्वितो नृपः। उत्थाय वाक्यं सावित्रीमब्रवीत्परिसान्त्वयन् ।।

taṃ śrutvā rakaniyamaṃ tasyā bhṛśaṃ duḥkhānvito nṛpaḥ| utthāya vākyaṃ sāvitrīmabravītparisāntvayan ||

Verse 6

अतितीव्रोऽयमारम्भस्त्वयाऽऽरब्धो नृपात्मजे। तिसृणां वसतीनां हि स्तानं परमदुश्चरम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि पतिब्रतामाहात्म्यपर्वणि सप्तनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 297 ।।

atitīvro'yamārambhastvayā''rabdho nṛpātmaje| tisṛṇāṃ vasatīnāṃ hi stānaṃ paramaduścaram || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi patibratāmāhātmyaparvaṇi saptanavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 297 ||

Verse 7

सावित्र्युवाच। न कार्यस्तात संतापः पारयिष्याम्यहं व्रतम्। व्यसंसायकृतं हीदं व्यवसायश्च कारणम् ।। वसतीनां स्थानं भोजनत्रयनिरोधः। उपवसतीत्यादौ वसतेस्तादर्थ्यदर्शनात् ।।

sāvitryuvāca| na kāryastāta saṃtāpaḥ pārayiṣyāmyahaṃ vratam| vyasaṃsāyakṛtaṃ hīdaṃ vyavasāyaśca kāraṇam || vasatīnāṃ sthānaṃ bhojanatrayanirodhaḥ| upavasatītyādau vasatestādarthyadarśanāt ||

Verse 8

द्युमत्सेन उवाच। व्रतं भिन्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्तः कथंचन। पारयस्वेति वचनं युक्तमस्मद्विधो वदेत् ।।

dyumatsena uvāca| vrataṃ bhindhīti vaktuṃ tvāṃ nāsmi śaktaḥ kathaṃcana| pārayasveti vacanaṃ yuktamasmadvidho vadet ||

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच। एवमुक्त्वा द्युमत्सेनो विरराम महामनाः। तिष्ठन्ती चैव सावित्री काण्ठभूतेव लक्ष्यते ।।

mārkaṇḍeya uvāca| evamuktvā dyumatseno virarāma mahāmanāḥ| tiṣṭhantī caiva sāvitrī kāṇṭhabhūteva lakṣyate ||

Verse 10

श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ। दुःखान्वितायास्तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ।।

śvobhūte bhartṛmaraṇe sāvitryā bharatarṣabha| duḥkhānvitāyāstiṣṭhantyāḥ sā rātrirvyatyavartata ||

Verse 11

अद्य तद्दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम्। युगमात्रोदिते सूर्येकृत्वा पौर्वाङ्णिकीः क्रियाः ।। पारयिष्यामि समापयिष्यामि। व्यवसायकृतमुद्योगकृतम् ।।

adya taddivasaṃ ceti hutvā dīptaṃ hutāśanam| yugamātrodite sūryekṛtvā paurvāṅṇikīḥ kriyāḥ || pārayiṣyāmi samāpayiṣyāmi| vyavasāyakṛtamudyogakṛtam ||

Verse 12

व्रतं समाप्यसावित्री स्नात्वा शुद्धा यशस्विनी। ततः सर्वान्द्विजान्वृद्धाञ्श्वश्रूं श्वशुरमेव च। अभिवाद्यानुपूर्व्येण प्राञ्जलिर्नियता स्थिता ।।

vrataṃ samāpyasāvitrī snātvā śuddhā yaśasvinī| tataḥ sarvāndvijānvṛddhāñśvaśrūṃ śvaśurameva ca| abhivādyānupūrvyeṇa prāñjalirniyatā sthitā ||

Verse 13

अवैधव्याशिषस्ते तु सावित्र्यर्थं हिताः शुभाः। ऊचुस्तपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः ।।

avaidhavyāśiṣaste tu sāvitryarthaṃ hitāḥ śubhāḥ| ūcustapasvinaḥ sarve tapovananivāsinaḥ ||

Verse 14

एवमस्त्विति सावित्री ध्यानयोगपरायणा। मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात्तपस्विनी ।।

evamastviti sāvitrī dhyānayogaparāyaṇā| manasā tā giraḥ sarvāḥ pratyagṛhṇāttapasvinī ||

Verse 15

तं कालं तं मुहूर्तं च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा। यथोक्तं नारदवचश्चिन्तयन्ती सुदुःखिता ।।

taṃ kālaṃ taṃ muhūrtaṃ ca pratīkṣantī nṛpātmajā| yathoktaṃ nāradavacaścintayantī suduḥkhitā ||

Verse 16

ततस्तु श्वश्रूश्वशुरावूचतुस्तां नृपात्मजाम्। एकान्तमास्थितां वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ।।

tatastu śvaśrūśvaśurāvūcatustāṃ nṛpātmajām| ekāntamāsthitāṃ vākyaṃ prītyā bharatasattama ||

Verse 17

व्रतं यथोपदिष्टं तु तथा तत्पारितं त्वया। आहारकालः संप्राप्तः क्रियतां यदनन्तरम् ।।

vrataṃ yathopadiṣṭaṃ tu tathā tatpāritaṃ tvayā| āhārakālaḥ saṃprāptaḥ kriyatāṃ yadanantaram ||

Verse 18

सावित्र्युवाच। अस्तं गते मयाऽऽदित्ये भोक्तव्यं कृतकामया। एष मे हृदि संकल्पः समयश्च कृतो मया ।।

sāvitryuvāca| astaṃ gate mayā''ditye bhoktavyaṃ kṛtakāmayā| eṣa me hṛdi saṃkalpaḥ samayaśca kṛto mayā ||

Verse 19

मार्कण्डेय उवाच। एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति। स्कन्धे परशुमादाय सत्यवान्प्रस्थितो वनम् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| evaṃ saṃbhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhojanaṃ prati| skandhe paraśumādāya satyavānprasthito vanam ||

Verse 20

सावित्री त्वाह भर्तारं नैकस्त्वं गन्तुमर्हसि। सह त्वया गमिष्यामि न हित्वां हातुमुत्सहे ।।

sāvitrī tvāha bhartāraṃ naikastvaṃ gantumarhasi| saha tvayā gamiṣyāmi na hitvāṃ hātumutsahe ||

Verse 21

सत्यवानुवाच। वनं न गतपूर्वं ते दुःख पन्थाश्च भामिनि। व्रतोपवासक्षामा च कथं पद्भ्यां गमिष्यसि ।।

satyavānuvāca| vanaṃ na gatapūrvaṃ te duḥkha panthāśca bhāmini| vratopavāsakṣāmā ca kathaṃ padbhyāṃ gamiṣyasi ||

Verse 22

सावित्र्युवाच। उपवासान्न मे ग्लानिर्नास्ति चापि परिश्रमः। गमने च कृतोत्साहां प्रतिषेद्धुं न माऽर्हसि ।।

sāvitryuvāca| upavāsānna me glānirnāsti cāpi pariśramaḥ| gamane ca kṛtotsāhāṃ pratiṣeddhuṃ na mā'rhasi ||

Verse 23

सत्यवानुवाच। यदि ते गमनोत्साहः करिष्यामि तव प्रयम्। मम त्वामन्त्रय गुरून्न मां दोषः स्पृशेदयम् ।।

satyavānuvāca| yadi te gamanotsāhaḥ kariṣyāmi tava prayam| mama tvāmantraya gurūnna māṃ doṣaḥ spṛśedayam ||

Verse 24

मार्कण्डेय उवाच। साऽभिवाद्याब्रवीच्छ्वश्रूं श्वशुरं च महाव्रता। अयं गच्छति मे भर्ता फलाहारो महावनम् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| sā'bhivādyābravīcchvaśrūṃ śvaśuraṃ ca mahāvratā| ayaṃ gacchati me bhartā phalāhāro mahāvanam ||

Verse 25

इच्छेयमभ्यनुज्ञाता आर्यया श्वशुरेण ह। अनेन सह निर्गन्तुं न मेऽद्य विरहः क्षमः ।।

iccheyamabhyanujñātā āryayā śvaśureṇa ha| anena saha nirgantuṃ na me'dya virahaḥ kṣamaḥ ||

Verse 26

गुर्वग्निहोत्रार्तकृतेप्रस्थितश्च सुतस्तव। न निवार्यो निवार्यः स्यादन्यथा प्रस्थितो वनम् ।।

gurvagnihotrārtakṛteprasthitaśca sutastava| na nivāryo nivāryaḥ syādanyathā prasthito vanam ||

Verse 27

संवत्सरः किंचिदूनो न निष्क्रान्ताऽहमाश्रमात्। वनं कुसुमितं द्रष्टुं परं कौतूहलं हि मे ।।

saṃvatsaraḥ kiṃcidūno na niṣkrāntā'hamāśramāt| vanaṃ kusumitaṃ draṣṭuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me ||

Verse 28

द्युमत्सेन उवाच। यदा प्रभृति सावित्री पित्रा दत्ता स्नाषु मम। नानयाऽभ्यर्थनायुक्तमुक्तपूर्वं स्मराम्यहम् ।।

dyumatsena uvāca| yadā prabhṛti sāvitrī pitrā dattā snāṣu mama| nānayā'bhyarthanāyuktamuktapūrvaṃ smarāmyaham ||

Verse 29

तदेषा लभतां कामं यथाभिलषितं वधूः। अप्रमादश्च कर्तव्यः पुत्रि सत्यवतः पथि ।।

tadeṣā labhatāṃ kāmaṃ yathābhilaṣitaṃ vadhūḥ| apramādaśca kartavyaḥ putri satyavataḥ pathi ||

Verse 30

मार्कण्डेय उवाच। उभाभ्यामभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी। सहभर्त्रा हसन्तीव हृदयेन विदूयता ।।

mārkaṇḍeya uvāca| ubhābhyāmabhyanujñātā sā jagāma yaśasvinī| sahabhartrā hasantīva hṛdayena vidūyatā ||

Verse 31

सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः। मयूरगणजुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा ।।

sā vanāni vicitrāṇi ramaṇīyāni sarvaśaḥ| mayūragaṇajuṣṭāni dadarśa vipulekṣaṇā ||

Verse 32

नदीः पुण्यवहाश्चैव पुष्पितांश्च नगोत्तमान्। सत्यवानाह पश्येति सावित्रीं मधूरं वचः ।।

nadīḥ puṇyavahāścaiva puṣpitāṃśca nagottamān| satyavānāha paśyeti sāvitrīṃ madhūraṃ vacaḥ ||

Verse 33

नीरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थमनिन्दिता। मृतमेव हिं मेने काले मुनिवचः स्मरन् ।। रकयुगं हस्तचतुष्कं तावदुदिते उपरि याते ।।

nīrīkṣamāṇā bhartāraṃ sarvāvasthamaninditā| mṛtameva hiṃ mene kāle munivacaḥ smaran || rakayugaṃ hastacatuṣkaṃ tāvadudite upari yāte ||

Verse 34

अनुव्रजन्ती भर्तारं जगाम मृदुगामिनी। द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालमवेक्षती ।।

anuvrajantī bhartāraṃ jagāma mṛdugāminī| dvidheva hṛdayaṃ kṛtvā taṃ ca kālamavekṣatī ||