Adhyaya 296

Verse 1

अश्वपतिना राज्ञा द्युमत्सेनाश्रममेत्य सत्यवते स्वपुत्र्याः सावित्र्या रदानेन वैवाहिकोत्सवनिर्वर्तनपूर्वकं स्वनगरागमनम् ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। अथ कन्याप्रदाने स तमेवार्थं विचिन्तयन्। समानित्ये च तत्सर्वंभाण्डं वैवाहिकं नृपः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि षण्णवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 296 ।।

aśvapatinā rājñā dyumatsenāśramametya satyavate svaputryāḥ sāvitryā radānena vaivāhikotsavanirvartanapūrvakaṃ svanagarāgamanam || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| atha kanyāpradāne sa tamevārthaṃ vicintayan| samānitye ca tatsarvaṃbhāṇḍaṃ vaivāhikaṃ nṛpaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi pativratāmāhātmyaparvaṇi ṣaṇṇavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 296 ||

Verse 2

ततो वृद्धान्द्विजान्सर्वानृत्विक्सभ्यपुरोहितान्। समाहूय दिने पुण्ये प्रययौ सह कन्यया ।।

tato vṛddhāndvijānsarvānṛtviksabhyapurohitān| samāhūya dine puṇye prayayau saha kanyayā ||

Verse 3

मेध्यारण्यं स गत्वा च द्युमत्सेनाश्रमं नृपः। पद्भ्यामेव द्विजैः सार्धं राजर्षिं तमुपागमत् ।।

medhyāraṇyaṃ sa gatvā ca dyumatsenāśramaṃ nṛpaḥ| padbhyāmeva dvijaiḥ sārdhaṃ rājarṣiṃ tamupāgamat ||

Verse 4

तत्रापश्यन्महाभागं सालवृक्षमुपाश्रितम्। कौश्यां बृस्यां समासीनं चक्षुर्हीनं नृपं तदा ।। वैवाहिकं भाण्डं विवाहोचितमुपकरणम् ।।

tatrāpaśyanmahābhāgaṃ sālavṛkṣamupāśritam| kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ cakṣurhīnaṃ nṛpaṃ tadā || vaivāhikaṃ bhāṇḍaṃ vivāhocitamupakaraṇam ||

Verse 5

स राजा तस्य राजर्षेः कृत्वापूजां यथाऽर्हतः। वाचा सुनियतो भूत्वा चकारात्मनिवेदनम् ।। कौश्यां रकुशमय्यां बृस्यामासने ।।

sa rājā tasya rājarṣeḥ kṛtvāpūjāṃ yathā'rhataḥ| vācā suniyato bhūtvā cakārātmanivedanam || kauśyāṃ rakuśamayyāṃ bṛsyāmāsane ||

Verse 6

तस्यार्ध्यमासं चैव गां चावेद्यस धर्मवित्। किमागमनमित्येवं राजा राजानमब्रवीत् ।।

tasyārdhyamāsaṃ caiva gāṃ cāvedyasa dharmavit| kimāgamanamityevaṃ rājā rājānamabravīt ||

Verse 7

तस्य सर्वमभिप्रायमितिकर्तव्यतां च ताम्। सत्यवन्तं समुद्दिश्य सर्वमेव न्यवेदयत् ।।

tasya sarvamabhiprāyamitikartavyatāṃ ca tām| satyavantaṃ samuddiśya sarvameva nyavedayat ||

Verse 8

सावित्री नाम राजर्षे कन्येयं मम शोभना। तां स्वधर्मेण धर्मज्ञ स्नुषार्थे त्वं गृहाण मे ।। द्युमत्सेन उवाच।

sāvitrī nāma rājarṣe kanyeyaṃ mama śobhanā| tāṃ svadharmeṇa dharmajña snuṣārthe tvaṃ gṛhāṇa me || dyumatsena uvāca|

Verse 9

च्युताः स्म राज्याद्वनवासमाश्रिता- श्चराम धर्मं नियतास्तपस्विनः। कथं त्वनर्हा वनवासमाश्रमे सहिष्यति क्लेशमिमं सुता तव ।।

cyutāḥ sma rājyādvanavāsamāśritā- ścarāma dharmaṃ niyatāstapasvinaḥ| kathaṃ tvanarhā vanavāsamāśrame sahiṣyati kleśamimaṃ sutā tava ||

Verse 10

अश्वमतिरुवाच। सुखं च दुःखं च भवाभवात्मकं यदा विजानाति सुताऽहमेव च। न मद्विधे युज्यतेवाक्यमीदृशं विनिश्चयेनाभिगतोस्मि ते नृप ।। आत्मनिवेदनमश्वपतिरहमिति ज्ञापनम् ।।

aśvamatiruvāca| sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavātmakaṃ yadā vijānāti sutā'hameva ca| na madvidhe yujyatevākyamīdṛśaṃ viniścayenābhigatosmi te nṛpa || ātmanivedanamaśvapatirahamiti jñāpanam ||

Verse 11

आशां नार्हसि मे हन्तुं सौहृदात्प्रणतस्य च। अभितश्चागतं प्रेम्णा प्रत्याख्यातुं न माऽर्हसि ।। भवाभवात्मकमुत्पत्तिविनाशात्मकम्। ते त्वां प्रति ।।

āśāṃ nārhasi me hantuṃ sauhṛdātpraṇatasya ca| abhitaścāgataṃ premṇā pratyākhyātuṃ na mā'rhasi || bhavābhavātmakamutpattivināśātmakam| te tvāṃ prati ||

Verse 12

अनुरूपो हि युक्तश्च त्वं ममाहं तवापि च। स्नुषां प्रतीच्छ मे कन्यां भार्यां सत्यवतस्ततः ।।

anurūpo hi yuktaśca tvaṃ mamāhaṃ tavāpi ca| snuṣāṃ pratīccha me kanyāṃ bhāryāṃ satyavatastataḥ ||

Verse 13

द्युमत्सेन उवाच। पूर्वमेवाभिलवितः संबन्धो मे त्वया सह। भ्रष्टराज्यस्त्वहमिति तत एतद्विचारितम् ।।

dyumatsena uvāca| pūrvamevābhilavitaḥ saṃbandho me tvayā saha| bhraṣṭarājyastvahamiti tata etadvicāritam ||

Verse 14

अभिप्रायस्त्वयं यो मे पूर्वमेवाभिकाङ्क्षितः। स निर्वर्ततु मेऽद्यैव काङ्क्षितो ह्यसि मेऽतिथिः ।। मा माम् ।।

abhiprāyastvayaṃ yo me pūrvamevābhikāṅkṣitaḥ| sa nirvartatu me'dyaiva kāṅkṣito hyasi me'tithiḥ || mā mām ||

Verse 15

ततः सर्वान्समानाय्य द्विजानाश्रमवासिनः। यथाविधि समुद्वाहं कारयामासतुर्नृपौ ।।

tataḥ sarvānsamānāyya dvijānāśramavāsinaḥ| yathāvidhi samudvāhaṃ kārayāmāsaturnṛpau ||

Verse 16

दत्त्वा सोऽश्वपतिः कन्यां यथार्हं सपरिच्छदम्। ययौ स्वमेव भवनं युक्तः परमया मुदा ।। निर्वर्ततु निष्पद्यताम् ।।

dattvā so'śvapatiḥ kanyāṃ yathārhaṃ saparicchadam| yayau svameva bhavanaṃ yuktaḥ paramayā mudā || nirvartatu niṣpadyatām ||

Verse 17

सत्यवानपि तां भार्यां लब्ध्वा सर्वगुणान्विताम्। मुमुदे सा रच रतं लब्ध्वा भर्तारं मनसेप्सितम् ।।

satyavānapi tāṃ bhāryāṃ labdhvā sarvaguṇānvitām| mumude sā raca rataṃ labdhvā bhartāraṃ manasepsitam ||

Verse 18

गते पितरि सर्वाणि संन्यस्याभरणानि सा। जगृहेवल्कलान्येव वस्त्रं काषायमेव च ।।

gate pitari sarvāṇi saṃnyasyābharaṇāni sā| jagṛhevalkalānyeva vastraṃ kāṣāyameva ca ||

Verse 19

परिचारैर्गुणैश्चैव प्रश्रयेण दमेन च। सर्वकामक्रियाभिश्च सर्वेषां तुष्टिमादधे ।। सपरिच्छदं पारिवर्हसहितम् ।।

paricārairguṇaiścaiva praśrayeṇa damena ca| sarvakāmakriyābhiśca sarveṣāṃ tuṣṭimādadhe || saparicchadaṃ pārivarhasahitam ||

Verse 20

श्वश्रूं शरीरसत्कारैः सर्वैराच्छादनादिभिः। श्वशुरं देवसत्कारैर्वाचः संयमनेन च ।।

śvaśrūṃ śarīrasatkāraiḥ sarvairācchādanādibhiḥ| śvaśuraṃ devasatkārairvācaḥ saṃyamanena ca ||

Verse 21

तथैव प्रियवादेन नैषुणेन शमेन च। रहश्चैवोपचारेण भर्तारं पर्यतोषयत् ।।

tathaiva priyavādena naiṣuṇena śamena ca| rahaścaivopacāreṇa bhartāraṃ paryatoṣayat ||

Verse 22

एवं तत्राश्रमे तेषां तदा निवसतां सताम्। कालस्तपस्यतां कश्चिदपाक्रामत भारत ।।

evaṃ tatrāśrame teṣāṃ tadā nivasatāṃ satām| kālastapasyatāṃ kaścidapākrāmata bhārata ||

Verse 23

सावित्र्याग्लायमानायास्तिष्ठन्त्यास्तु दिवानिशम। नारदेन यदुक्तं तद्वाक्यं मनसि वर्तते ।।

sāvitryāglāyamānāyāstiṣṭhantyāstu divāniśama| nāradena yaduktaṃ tadvākyaṃ manasi vartate ||