Adhyaya 295

Verse 1

मनसा स्वानुगुणनिर्धारणपूर्वकं वनादागतया सावित्र्या नारदेन सह संभाषमाणस्य पितुरन्तिकमेत्य तयोः पादाभिवादनम् ।। 1 ।। नारदसंनिधौ पित्रा पृष्टया तथा द्युमस्सेनसूनोः सत्यवतः पठित्वेन मनसा वरणकथनम् ।। 2 ।। पित्रा नारदवचनात्तस्याल्पायुष्ट्वनिवेदनपूर्वकं वरान्तरवरणं चोदितयापि तया स्वाध्यवसायादनिवर्तनम् ।। 3 ।। राज्ञापि तस्या निर्वन्धान्नारदवचनाच्च तस्मा एव तस्या दानाध्यवसानम् ।। 4 ।। मार्कण्डेय उवाच। अथ मद्राधिपो राजा नारदेन समागतः। उपविष्टः सभामध्ये कथायोगेन भारत ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि पञ्चनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 295 ।।

manasā svānuguṇanirdhāraṇapūrvakaṃ vanādāgatayā sāvitryā nāradena saha saṃbhāṣamāṇasya piturantikametya tayoḥ pādābhivādanam || 1 || nāradasaṃnidhau pitrā pṛṣṭayā tathā dyumassenasūnoḥ satyavataḥ paṭhitvena manasā varaṇakathanam || 2 || pitrā nāradavacanāttasyālpāyuṣṭvanivedanapūrvakaṃ varāntaravaraṇaṃ coditayāpi tayā svādhyavasāyādanivartanam || 3 || rājñāpi tasyā nirvandhānnāradavacanācca tasmā eva tasyā dānādhyavasānam || 4 || mārkaṇḍeya uvāca| atha madrādhipo rājā nāradena samāgataḥ| upaviṣṭaḥ sabhāmadhye kathāyogena bhārata || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi pativratāmāhātmyaparvaṇi pañcanavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 295 ||

Verse 2

ततोऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रमांस्तथा। आजगाम पितुर्वेश्म सावित्री सह मन्त्रिभिः ।।

tato'bhigamya tīrthāni sarvāṇyevāśramāṃstathā| ājagāma piturveśma sāvitrī saha mantribhiḥ ||

Verse 3

नारदेन सहासीनं सा दृष्ट्वा पितरं शुभा। उभयोरेव शिरसा चक्रे पादाभिवादनम् ।।

nāradena sahāsīnaṃ sā dṛṣṭvā pitaraṃ śubhā| ubhayoreva śirasā cakre pādābhivādanam ||

Verse 4

नारद उवाच। क्व गताऽभूत्सुतेयं ते कुतश्चैवागता नृप। किमर्थं युवतीं भद्र न चैनां संप्रयच्छसि ।।

nārada uvāca| kva gatā'bhūtsuteyaṃ te kutaścaivāgatā nṛpa| kimarthaṃ yuvatīṃ bhadra na caināṃ saṃprayacchasi ||

Verse 5

अश्वपतिरुवाच। कार्येण खल्वनेनैव प्रेषिताद्यैव चागता। एतस्याः शृणु देवर्षे भर्तारं योऽनया वृतः ।।

aśvapatiruvāca| kāryeṇa khalvanenaiva preṣitādyaiva cāgatā| etasyāḥ śṛṇu devarṣe bhartāraṃ yo'nayā vṛtaḥ ||

Verse 6

मार्कण्डेय उवाच। सा ब्रूहि विस्तरेणेति पित्रा संयोदिता शुभा। तदैव तस्य वचनं प्रतिगृह्येदमब्रवीत् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| sā brūhi vistareṇeti pitrā saṃyoditā śubhā| tadaiva tasya vacanaṃ pratigṛhyedamabravīt ||

Verse 7

आसीत्साल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः। द्युमत्सेन इति ख्यातः पश्चाच्चान्धो बभूव ह ।।

āsītsālveṣu dharmātmā kṣatriyaḥ pṛthivīpatiḥ| dyumatsena iti khyātaḥ paścāccāndho babhūva ha ||

Verse 8

विनष्टचक्षुषस्तस्य बालपुत्रस्य धीमतः। सामीप्येन हृतं राज्यं छिद्रेऽस्मिन्पूर्ववैरिणा ।। कथायोगेन कथाप्रसङ्गेन ।।

vinaṣṭacakṣuṣastasya bālaputrasya dhīmataḥ| sāmīpyena hṛtaṃ rājyaṃ chidre'sminpūrvavairiṇā || kathāyogena kathāprasaṅgena ||

Verse 9

स बालवत्सया सार्धं भार्यया प्रस्थितो वनम्। महारण्यं गतश्चापि पस्तेषे महाव्रतः ।।

sa bālavatsayā sārdhaṃ bhāryayā prasthito vanam| mahāraṇyaṃ gataścāpi pasteṣe mahāvrataḥ ||

Verse 10

तस्य पुत्रः पुरे जातः संवृद्धश्च तपोवने। सत्यवाननुरूपो मे भर्तेति मनसा वृतः ।। सामीप्येन समीपवासिना। छिद्रे अन्धत्वे सति ।।

tasya putraḥ pure jātaḥ saṃvṛddhaśca tapovane| satyavānanurūpo me bharteti manasā vṛtaḥ || sāmīpyena samīpavāsinā| chidre andhatve sati ||

Verse 11

नारद उवाच। अहो वत महत्पापं सावित्र्या नृपते कृतम्। अजानन्त्या यदनया गुणवान्सत्यवान्वृतः ।।

nārada uvāca| aho vata mahatpāpaṃ sāvitryā nṛpate kṛtam| ajānantyā yadanayā guṇavānsatyavānvṛtaḥ ||

Verse 12

सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते। तथाऽस् ब्राह्मणाश्चक्रुर्नामैतत्सत्यवानिति ।।

satyaṃ vadatyasya pitā satyaṃ mātā prabhāṣate| tathā's brāhmaṇāścakrurnāmaitatsatyavāniti ||

Verse 13

बालस्याश्वाः प्रियाश्चास्य करोत्यश्वांश्च मृन्मयान्। चित्रेऽपि विलिखत्यश्वांश्चित्राश्व इति चोच्यते ।।

bālasyāśvāḥ priyāścāsya karotyaśvāṃśca mṛnmayān| citre'pi vilikhatyaśvāṃścitrāśva iti cocyate ||

Verse 14

राजोवाच। अपीदानीं स तेजस्वी बुद्धिमान्वा नृपात्मजः। क्षमावानपि वा शृरः सत्यवान्पितृवत्सलः ।। स्यवान्नामतः ।।

rājovāca| apīdānīṃ sa tejasvī buddhimānvā nṛpātmajaḥ| kṣamāvānapi vā śṛraḥ satyavānpitṛvatsalaḥ || syavānnāmataḥ ||

Verse 15

नारद उवाच। विवस्वानिव तेजस्वी वृहस्पतिसमो मतौ। महेन्द्र इवन वीरश्च वसुधेव क्षमान्वितः ।।

nārada uvāca| vivasvāniva tejasvī vṛhaspatisamo matau| mahendra ivana vīraśca vasudheva kṣamānvitaḥ ||

Verse 16

अश्वपतिरुवाच। अपि राजात्मजो दाता ब्रह्मण्यश्चापि सत्यवान्। रूपवानप्युदारो वाऽप्यथवा प्रियदर्शनः ।।

aśvapatiruvāca| api rājātmajo dātā brahmaṇyaścāpi satyavān| rūpavānapyudāro vā'pyathavā priyadarśanaḥ ||

Verse 17

नारद उवाच। सांकृते रन्तिदेवस् स्वशक्त्या दानतः समः। ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शिबिरौशीनरो यथा ।। तेजस्वी प्रभाववान् ।।

nārada uvāca| sāṃkṛte rantidevas svaśaktyā dānataḥ samaḥ| brahmaṇyaḥ satyavādī ca śibirauśīnaro yathā || tejasvī prabhāvavān ||

Verse 18

ययातिरिव चोदारः सोमवत्प्रियदर्शनः। रूपेणान्यतमोऽश्विभ्यां द्युमत्सेनसुतो बली ।।

yayātiriva codāraḥ somavatpriyadarśanaḥ| rūpeṇānyatamo'śvibhyāṃ dyumatsenasuto balī ||

Verse 19

स वदान्यः स तेजस्वीधीमांश्चैव क्षमान्वितः। स दान्तः स मृदुः शूरः स सत्यः संयतेन्द्रियः। सन्मैत्रः सोनसूयश्च स ह्रीमान्द्युतिमांश्च सः ।।

sa vadānyaḥ sa tejasvīdhīmāṃścaiva kṣamānvitaḥ| sa dāntaḥ sa mṛduḥ śūraḥ sa satyaḥ saṃyatendriyaḥ| sanmaitraḥ sonasūyaśca sa hrīmāndyutimāṃśca saḥ ||

Verse 20

नित्यशश्चार्जवं तस्मिन्धृतिस्तत्रैव च ध्रुवा। संक्षेपतस्तपोवृद्धैः शीलवृद्धैश्च कथ्यते ।।

nityaśaścārjavaṃ tasmindhṛtistatraiva ca dhruvā| saṃkṣepatastapovṛddhaiḥ śīlavṛddhaiśca kathyate ||

Verse 21

अश्वपतिरुवाच। गुणैरुपेतं सर्वैस्तं भगवन्प्रब्रवीषि मे। दोषानप्यस्य मे ब्रूहि यदि सन्तीह केचन ।।

aśvapatiruvāca| guṇairupetaṃ sarvaistaṃ bhagavanprabravīṣi me| doṣānapyasya me brūhi yadi santīha kecana ||

Verse 22

नारद उवाच। एक एवास्य दोषो हि गुणानाक्रम्य तिष्ठति। स च दोषः प्रयत्नेन न शक्यमतिवर्तितुम् ।। सांकृतेः संकृतिपुत्रस्य ।।

nārada uvāca| eka evāsya doṣo hi guṇānākramya tiṣṭhati| sa ca doṣaḥ prayatnena na śakyamativartitum || sāṃkṛteḥ saṃkṛtiputrasya ||

Verse 23

एको दोषोऽस्ति नान्योऽस्य सोद्यप्रभृति सत्यवान्। संवत्सरेण क्षीणायुर्देहन्यासं करिष्यति ।।

eko doṣo'sti nānyo'sya sodyaprabhṛti satyavān| saṃvatsareṇa kṣīṇāyurdehanyāsaṃ kariṣyati ||

Verse 24

राजोवाच। एहि सावित्रि गच्छस्व अन्यं वरय शोभने। तस्य दोषो महानेको गुणानाक्रम्य च स्थितः ।।

rājovāca| ehi sāvitri gacchasva anyaṃ varaya śobhane| tasya doṣo mahāneko guṇānākramya ca sthitaḥ ||

Verse 25

यथा मे भगवानाह नारदो देवसत्कृतः। संवत्सरेण सोऽल्पायुर्देहन्यासं करिष्यति ।।

yathā me bhagavānāha nārado devasatkṛtaḥ| saṃvatsareṇa so'lpāyurdehanyāsaṃ kariṣyati ||

Verse 26

सावित्र्युवाच। सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते। स कृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सकृत्सकृते ।। आक्रम्य अभिभूय ।।

sāvitryuvāca| sakṛdaṃśo nipatati sakṛtkanyā pradīyate| sa kṛdāha dadānīti trīṇyetāni sakṛtsakṛte || ākramya abhibhūya ||

Verse 27

दीर्घायुरथवाऽल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽपि वा। सकृद्वृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम् ।।

dīrghāyurathavā'lpāyuḥ saguṇo nirguṇo'pi vā| sakṛdvṛto mayā bhartā na dvitīyaṃ vṛṇomyaham ||

Verse 28

मनसा निश्चयं कृत्वाततो वाचाऽभिधीयते। क्रियते कर्मणा पश्चात्प्रमाणं मे मनस्ततः ।।

manasā niścayaṃ kṛtvātato vācā'bhidhīyate| kriyate karmaṇā paścātpramāṇaṃ me manastataḥ ||

Verse 29

नारद उवाच। स्थिरा बुद्धिर्नरश्रेष्ठ सावित्र्या दुहितुस्तव। नैषा वारयितुं शक्या धर्मादस्मात्कथंचन ।।

nārada uvāca| sthirā buddhirnaraśreṣṭha sāvitryā duhitustava| naiṣā vārayituṃ śakyā dharmādasmātkathaṃcana ||

Verse 30

नान्यस्मिन्पुरुषे सन्ति ये सत्यवति वै गुणाः। प्रदानमेव तस्मान्मे रोचते दुहितुस्तव ।।

nānyasminpuruṣe santi ye satyavati vai guṇāḥ| pradānameva tasmānme rocate duhitustava ||

Verse 31

राजोवाच। अविचाल्यमेतदुक्तं तथ्यं च भवता वचः। करिष्याम्येतदेवं च गुरुर्हि भगवान्मम ।। अंशः काष्ठपाषाणादेः शकलः सकृन्निपतति। कृतस्य करणं नास्तीत्यर्थः ।।

rājovāca| avicālyametaduktaṃ tathyaṃ ca bhavatā vacaḥ| kariṣyāmyetadevaṃ ca gururhi bhagavānmama || aṃśaḥ kāṣṭhapāṣāṇādeḥ śakalaḥ sakṛnnipatati| kṛtasya karaṇaṃ nāstītyarthaḥ ||

Verse 32

नारद उवाच। अविघ्नमस्तु सावित्र्याः प्रदाने दुहितुस्तव। साधयिष्याम्यहं तावत्सर्वेषां भद्रमस्तु वः ।। एतत् सावित्र्या वचनं अविचाल्यं भवता च तथ्यं उक्तम् ।।

nārada uvāca| avighnamastu sāvitryāḥ pradāne duhitustava| sādhayiṣyāmyahaṃ tāvatsarveṣāṃ bhadramastu vaḥ || etat sāvitryā vacanaṃ avicālyaṃ bhavatā ca tathyaṃ uktam ||

Verse 33

मार्कण्डेय उवाच। एवमुक्त्वा स्वमुत्पत्य नारदस्त्रिदिवं गतः। राजाऽपि दुहितुः सज्जं वैवाहिकमकारयत् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| evamuktvā svamutpatya nāradastridivaṃ gataḥ| rājā'pi duhituḥ sajjaṃ vaivāhikamakārayat ||