Adhyaya 294

Verse 1

मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरंप्रति सावित्र्युपाख्यानकथनारम्भः ।। 1 ।। अस्वपतिनाम्नो मद्रराजस्य स्वीयव्रतचर्यासंतुष्टसावित्रीदेवीप्रसादात्सावित्रीनामककन्याजननम् ।। 2 ।। यौवनस्ययातया पित्राज्ञया वृद्दामात्यैः सह राजर्षीणामाश्रमेषु स्वोधितवरान्वेषणम् ।। 3 ।। युधिष्ठिर उवाच। नात्मानमनुशोचामि नेमान्भ्रातॄन्महामुने। हरणं चापि राज्यस् यथेमां द्रुपदात्मजाम् ।।

mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhiraṃprati sāvitryupākhyānakathanārambhaḥ || 1 || asvapatināmno madrarājasya svīyavratacaryāsaṃtuṣṭasāvitrīdevīprasādātsāvitrīnāmakakanyājananam || 2 || yauvanasyayātayā pitrājñayā vṛddāmātyaiḥ saha rājarṣīṇāmāśrameṣu svodhitavarānveṣaṇam || 3 || yudhiṣṭhira uvāca| nātmānamanuśocāmi nemānbhrātṝnmahāmune| haraṇaṃ cāpi rājyas yathemāṃ drupadātmajām ||

Verse 2

द्यूते दुरात्मभिः क्लिष्टाः कृष्णया तारिता वयम्। जयद्रथेन चपुनर्वनाच्चापि हृता बलात् ।।

dyūte durātmabhiḥ kliṣṭāḥ kṛṣṇayā tāritā vayam| jayadrathena capunarvanāccāpi hṛtā balāt ||

Verse 3

अस्ति सीमन्तिनी काचिद्दृष्टपूर्वाऽपिवा श्रुता। पतिव्रता महाभागा यथेयं द्रुपदात्मजा ।।

asti sīmantinī kāciddṛṣṭapūrvā'pivā śrutā| pativratā mahābhāgā yatheyaṃ drupadātmajā ||

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच। शृणु राजन्कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर। सर्वमेतद्यथाप्राप्तं सावित्र्या राजकन्यया ।।

mārkaṇḍeya uvāca| śṛṇu rājankulastrīṇāṃ mahābhāgyaṃ yudhiṣṭhira| sarvametadyathāprāptaṃ sāvitryā rājakanyayā ||

Verse 5

आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः। ब्रह्मण्यश्चमहात्मा च सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ।।

āsīnmadreṣu dharmātmā rājā paramadhārmikaḥ| brahmaṇyaścamahātmā ca satyasandho jitendriyaḥ ||

Verse 6

यज्वा दानपतिर्दक्षः पौरजानपदप्रियः। पार्थिवोऽश्वपतिर्नाम सर्वभूतहिते रतः ।।

yajvā dānapatirdakṣaḥ paurajānapadapriyaḥ| pārthivo'śvapatirnāma sarvabhūtahite rataḥ ||

Verse 7

क्षमावाननपत्यश्च सत्यवाग्विजितेन्द्रियः। अतिक्रान्तेन वयसा संतापमुपजग्मिवान् ।।

kṣamāvānanapatyaśca satyavāgvijitendriyaḥ| atikrāntena vayasā saṃtāpamupajagmivān ||

Verse 8

अपत्योत्पादनार्थं च तीव्रं नियममास्थितः। काले परिमिताहारो ब्रहमचारी जितेन्द्रियः ।।

apatyotpādanārthaṃ ca tīvraṃ niyamamāsthitaḥ| kāle parimitāhāro brahamacārī jitendriyaḥ ||

Verse 9

हुत्वा शतसहस्रं स सावित्र्या राजसत्तम। षष्ठेषष्ठे तदाकाले बभूव मितमोजनः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि चतुर्नवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 294 ।।

hutvā śatasahasraṃ sa sāvitryā rājasattama| ṣaṣṭheṣaṣṭhe tadākāle babhūva mitamojanaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi pativratāmāhātmyaparvaṇi caturnavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 294 ||

Verse 10

एतेन नियमेनासीद्वर्षाण्यष्टादशैव तु। पूर्णे त्वष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिमभ्यगात् ।।

etena niyamenāsīdvarṣāṇyaṣṭādaśaiva tu| pūrṇe tvaṣṭādaśe varṣe sāvitrī tuṣṭimabhyagāt ||

Verse 11

रूपिणी तु तदा राजन्दर्शयामास तं नृपम्। अग्निहोत्रात्समुत्थाय हर्षेण महताऽन्विता ।।

rūpiṇī tu tadā rājandarśayāmāsa taṃ nṛpam| agnihotrātsamutthāya harṣeṇa mahatā'nvitā ||

Verse 12

उवाच चैनं वरदा वचनं पार्थिवं तदा। सा तमश्वपतिं राजन्सावित्री नियमे स्थितम् ।।

uvāca cainaṃ varadā vacanaṃ pārthivaṃ tadā| sā tamaśvapatiṃ rājansāvitrī niyame sthitam ||

Verse 13

ब्रह्मचर्येण शुद्धेन दमेन नियमेन रच। सर्वात्मना च भक्त्या च तुष्टाऽस्मि तव पार्थिवाः ।।

brahmacaryeṇa śuddhena damena niyamena raca| sarvātmanā ca bhaktyā ca tuṣṭā'smi tava pārthivāḥ ||

Verse 14

वरं वृणीष्वाश्वपते मद्रराज यदीप्सितम्। न प्रामादश्च धर्मेषु कर्तव्यस्ते कथंचन ।।

varaṃ vṛṇīṣvāśvapate madrarāja yadīpsitam| na prāmādaśca dharmeṣu kartavyaste kathaṃcana ||

Verse 15

अश्वपतिरुवाच। अपत्यार्थः समारम्भः कृतो धर्मेप्सया मया। पुत्रा मे बहवो देवि भवेयुः कुलभावनाः ।।

aśvapatiruvāca| apatyārthaḥ samārambhaḥ kṛto dharmepsayā mayā| putrā me bahavo devi bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ ||

Verse 16

तुष्टाऽसि यदि मे देवि वरमेतं वृणोम्यहम्। संतां परमो धर्म इत्याहुर्मां द्विजातयः ।।

tuṣṭā'si yadi me devi varametaṃ vṛṇomyaham| saṃtāṃ paramo dharma ityāhurmāṃ dvijātayaḥ ||

Verse 17

सावित्र्युवाच। पूर्वमेव मया राजन्नभिप्रायमिमं तव। ज्ञात्वा पुत्रार्थमुक्तो वै भगवांस्ते पितामहः ।।

sāvitryuvāca| pūrvameva mayā rājannabhiprāyamimaṃ tava| jñātvā putrārthamukto vai bhagavāṃste pitāmahaḥ ||

Verse 18

प्रसादाच्चैव तस्मात्ते स्वयं विहितवत्यहम्। कन्या तेजस्विनी सौम्य क्षिप्रमेव भविष्यति ।।

prasādāccaiva tasmātte svayaṃ vihitavatyaham| kanyā tejasvinī saumya kṣiprameva bhaviṣyati ||

Verse 19

उत्तरं च न ते किंचिद्व्याहर्तव्यं कथंचन। पितामहनियोगेन तुष्टा ह्येतद्ब्रवीमि ते ।। सावित्र्या सावित्री सवितृकन्या तद्दैवत्यवा ऋचा रसा च। सोर्मा वधूयुरभवदित्यादिः। षष्ठेकाले अष्टधाविभक्तस्याह्नः षष्ठेशे ।।

uttaraṃ ca na te kiṃcidvyāhartavyaṃ kathaṃcana| pitāmahaniyogena tuṣṭā hyetadbravīmi te || sāvitryā sāvitrī savitṛkanyā taddaivatyavā ṛcā rasā ca| sormā vadhūyurabhavadityādiḥ| ṣaṣṭhekāle aṣṭadhāvibhaktasyāhnaḥ ṣaṣṭheśe ||

Verse 20

स तथेति प्रतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः। प्रसादयामास पुनः क्षिप्रमेतद्भविष्यति ।। ततः सुमनसः शेषाः प्रतिगृह्य महात्मनः। पितुः समीपमगमद्देवी श्रीरिव रूपिणी ।। उत्तरं पुत्रार्थं प्रार्थनावचनम् ।।

sa tatheti pratijñāya sāvitryā vacanaṃ nṛpaḥ| prasādayāmāsa punaḥ kṣiprametadbhaviṣyati || tataḥ sumanasaḥ śeṣāḥ pratigṛhya mahātmanaḥ| pituḥ samīpamagamaddevī śrīriva rūpiṇī || uttaraṃ putrārthaṃ prārthanāvacanam ||

Verse 21

अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम स्वपुरं नृपः। स्वराज्ये चावसद्बीरः प्रजा धर्मेण पालयन् ।।

antarhitāyāṃ sāvitryāṃ jagāma svapuraṃ nṛpaḥ| svarājye cāvasadbīraḥ prajā dharmeṇa pālayan ||

Verse 22

कस्मिंश्चित्तु गते काले स राजा नियतब्रतः। ज्येष्ठायां धर्मचारिण्यां महिष्यां कगर्भमादधे ।।

kasmiṃścittu gate kāle sa rājā niyatabrataḥ| jyeṣṭhāyāṃ dharmacāriṇyāṃ mahiṣyāṃ kagarbhamādadhe ||

Verse 23

राजपुत्र्यास्तु गर्भः स मानव्या भरतर्षभ। व्यर्धतं तदा शुक्ले तारापतिरिवाम्बरे ।। प्रतिज्ञायाज्ञोकृत्य ।।

rājaputryāstu garbhaḥ sa mānavyā bharatarṣabha| vyardhataṃ tadā śukle tārāpatirivāmbare || pratijñāyājñokṛtya ||

Verse 24

प्राप्ते काले तु सुषुवे कन्यां राजीवलोचनाम्। क्रियाश्च तस्या मुदितश्चक्रे च नृपसत्तमः ।।

prāpte kāle tu suṣuve kanyāṃ rājīvalocanām| kriyāśca tasyā muditaścakre ca nṛpasattamaḥ ||

Verse 25

सावित्र्या प्रीतया दत्ता साव्त्र्या द्दुतया ह्यपि। सावित्रीत्येव नामास्याश्चक्रुर्विप्रास्तथा पिता ।।

sāvitryā prītayā dattā sāvtryā ddutayā hyapi| sāvitrītyeva nāmāsyāścakrurviprāstathā pitā ||

Verse 26

सा विग्रहवतीव श्रीव्यवर्धत नृपात्मजा। कालेन चापि सा कन्या यौवनस्ता बभूव ह ।।

sā vigrahavatīva śrīvyavardhata nṛpātmajā| kālena cāpi sā kanyā yauvanastā babhūva ha ||

Verse 27

तां सुमध्यां पृथुश्रोणीं प्रतिमां काञ्चनीमिव। प्राप्तेयं रदेवकन्येति दृष्ट्वा संमेनिरे जनाः ।।

tāṃ sumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pratimāṃ kāñcanīmiva| prāpteyaṃ radevakanyeti dṛṣṭvā saṃmenire janāḥ ||

Verse 28

तां तु पद्मपलाशाक्षीं ज्वलन्तीमिव तेजसा। न कश्चिद्वरयामास तेजसा प्रतिवारितः ।। मानव्या मनुपुत्र्याः ।।

tāṃ tu padmapalāśākṣīṃ jvalantīmiva tejasā| na kaścidvarayāmāsa tejasā prativāritaḥ || mānavyā manuputryāḥ ||

Verse 29

अथोपोष्य शिरःस्नाता देवतामभिगम्य सा। हुत्वाग्निं विधिवद्विप्रान्वाचयामास पर्वणि ।।

athopoṣya śiraḥsnātā devatāmabhigamya sā| hutvāgniṃ vidhivadviprānvācayāmāsa parvaṇi ||

Verse 30

प्रतिवारितोऽभिभूतः ।।

prativārito'bhibhūtaḥ ||

Verse 31

साऽभिवाद्य पितुः पादौ शेषाः पूर्वं निवेद्य च। कृताञ्जलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वमास्थिता ।।

sā'bhivādya pituḥ pādau śeṣāḥ pūrvaṃ nivedya ca| kṛtāñjalirvarārohā nṛpateḥ pārśvamāsthitā ||

Verse 32

यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा स्वां सुतां देवरूपिणीम्। अयाच्यमानां च वरैर्नृपतिर्दुःखितोऽभवत् ।। सुमनस इष्टदेवतायाः। शोषाः प्रसादपूर्वकं दत्तानि माल्यानि ।।

yauvanasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā svāṃ sutāṃ devarūpiṇīm| ayācyamānāṃ ca varairnṛpatirduḥkhito'bhavat || sumanasa iṣṭadevatāyāḥ| śoṣāḥ prasādapūrvakaṃ dattāni mālyāni ||

Verse 33

राजोवाच। पुत्रि प्रदानकालस्ते न च कश्चिद्वृणोति माम्। स्वयमन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशमात्मनः ।।

rājovāca| putri pradānakālaste na ca kaścidvṛṇoti mām| svayamanviccha bhartāraṃ guṇaiḥ sadṛśamātmanaḥ ||

Verse 34

प्रार्थितः पुरुषो यश्च स निवेद्यस्त्वया मम। विमृश्याहं प्रदास्यामि वरय त्वं यथेप्सितम् ।। अयाच्यमानां तु नरैरिति ध. पाठः ।।

prārthitaḥ puruṣo yaśca sa nivedyastvayā mama| vimṛśyāhaṃ pradāsyāmi varaya tvaṃ yathepsitam || ayācyamānāṃ tu narairiti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 35

श्रुतं हि धर्मशास्त्रेषु पठ्यमानं द्विजातिभिः। तथा त्वमपिकल्याणि गदतो मे वचः शृणु ।।

śrutaṃ hi dharmaśāstreṣu paṭhyamānaṃ dvijātibhiḥ| tathā tvamapikalyāṇi gadato me vacaḥ śṛṇu ||

Verse 36

अप्रदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपयन्पतिः। मृते पितरि पुत्रश्च वाच्यो मातुररक्षिता ।। प्रार्थित इच्छितः ।।

apradātā pitā vācyo vācyaścānupayanpatiḥ| mṛte pitari putraśca vācyo māturarakṣitā || prārthita icchitaḥ ||

Verse 37

इदं मे वचनं क्षुत्वा भर्तुरन्वेषणे न्वर। देवतानां यथा याच्यो न भवेयं तथा कुरु ।।

idaṃ me vacanaṃ kṣutvā bharturanveṣaṇe nvara| devatānāṃ yathā yācyo na bhaveyaṃ tathā kuru ||

Verse 38

एवमुक्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश्च मन्त्रिणः। व्यादिदेशानुयात्रं च गम्यतां चेत्यचोदयत् ।। वाच्यो निन्द्यः। अनुपयन् ऋतावगच्छन ।।

evamuktvā duhitaraṃ tathā vṛddhāṃśca mantriṇaḥ| vyādideśānuyātraṃ ca gamyatāṃ cetyacodayat || vācyo nindyaḥ| anupayan ṛtāvagacchana ||

Verse 39

साऽभिवाद्य पितुः पादौ व्रीडितेव मनस्विनी। पितुर्वचनमाज्ञाय निर्जगामाविचारितम् ।।

sā'bhivādya pituḥ pādau vrīḍiteva manasvinī| piturvacanamājñāya nirjagāmāvicāritam ||

Verse 40

सा हैमं रथमास्थाय स्थविरैः सचिवैर्वृता। तपोवनानिरम्याणि राजर्षीणां जगाम ह ।।

sā haimaṃ rathamāsthāya sthaviraiḥ sacivairvṛtā| tapovanāniramyāṇi rājarṣīṇāṃ jagāma ha ||

Verse 41

मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवादनम्। वनानि क्रमशस्तात सर्वाण्येवाभ्यगच्छत ।।

mānyānāṃ tatra vṛddhānāṃ kṛtvā pādābhivādanam| vanāni kramaśastāta sarvāṇyevābhyagacchata ||

Verse 42

एवं तीर्थेषु सर्वेषु धनोत्सर्गं नृपात्मजा। कुर्वी द्विजमुख्यानां तंतं देशं जगाम ह ।।

evaṃ tīrtheṣu sarveṣu dhanotsargaṃ nṛpātmajā| kurvī dvijamukhyānāṃ taṃtaṃ deśaṃ jagāma ha ||