Adhyaya 292

Verse 1

रावणवधानन्तरमविन्ध्यनाम्ना राक्षसवृद्धेन रामसमीपंप्रति सीताया आनयनम् ।। 1 ।। सूतया स्वशीलशङ्किनो रामस्यानङ्गीकारवचनश्रवणेन बूमौ पतनम् ।। 2 ।। अन्तरिक्षगतैर्ब्रह्मादिभिः सीतायाः सौशील्यख्यापनपूर्वकं रामंप्रति तद्ग्रहणचोदना ।। 3 ।। रामेण सीतालक्ष्मणादिभिः सहायोध्यांप्रति प्रस्थानम् ।। 4 ।। दूत्येन भरतंप्रति हनुमत्प्रेषणपूर्वकं नन्दिग्राममागतेन रामेण भरताधिभिः सहायोध्यांप्रत्यागमनम् ।। 5 ।। वसिष्ठादिभिः सीतया सह राज्येऽभिपिक्तेन रामेण सुग्रीवविभीषणादीनां सबहुमानं स्वस्वपुरप्रेषणपूर्वकं प्रजापालनम् ।। 6 ।। मार्कण्डेय उवाच। स हत्वा रावयणं क्षुद्रं राक्षसेनद्रं सुरद्विषम्। बभूव हृष्टः ससुहृद्रामः सौमित्रिणा सह ।।

rāvaṇavadhānantaramavindhyanāmnā rākṣasavṛddhena rāmasamīpaṃprati sītāyā ānayanam || 1 || sūtayā svaśīlaśaṅkino rāmasyānaṅgīkāravacanaśravaṇena būmau patanam || 2 || antarikṣagatairbrahmādibhiḥ sītāyāḥ sauśīlyakhyāpanapūrvakaṃ rāmaṃprati tadgrahaṇacodanā || 3 || rāmeṇa sītālakṣmaṇādibhiḥ sahāyodhyāṃprati prasthānam || 4 || dūtyena bharataṃprati hanumatpreṣaṇapūrvakaṃ nandigrāmamāgatena rāmeṇa bharatādhibhiḥ sahāyodhyāṃpratyāgamanam || 5 || vasiṣṭhādibhiḥ sītayā saha rājye'bhipiktena rāmeṇa sugrīvavibhīṣaṇādīnāṃ sabahumānaṃ svasvapurapreṣaṇapūrvakaṃ prajāpālanam || 6 || mārkaṇḍeya uvāca| sa hatvā rāvayaṇaṃ kṣudraṃ rākṣasenadraṃ suradviṣam| babhūva hṛṣṭaḥ sasuhṛdrāmaḥ saumitriṇā saha ||

Verse 2

ततो हते दशग्रीवे देवाः सर्षिपुरोगमाः। आशीर्भिर्जययुक्ताभिरानर्चुस्तं महाभुजम् ।।

tato hate daśagrīve devāḥ sarṣipurogamāḥ| āśīrbhirjayayuktābhirānarcustaṃ mahābhujam ||

Verse 3

रामं कमलपत्राक्षं तुष्टुवुः सर्वदेवताः। गन्धर्वाः पुष्पवर्षैश्च वाग्भिश्च त्रिदशालयाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि द्विनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 292 ।।

rāmaṃ kamalapatrākṣaṃ tuṣṭuvuḥ sarvadevatāḥ| gandharvāḥ puṣpavarṣaiśca vāgbhiśca tridaśālayāḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi rāmopākhyānaparvaṇi dvinavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 292 ||

Verse 4

पूजयित्वा रणे रामं प्रतिजग्मुर्यथागतम्। तन्महोत्सवसंकाशमासीदाकाशमच्युत ।।

pūjayitvā raṇe rāmaṃ pratijagmuryathāgatam| tanmahotsavasaṃkāśamāsīdākāśamacyuta ||

Verse 5

ततो हत्वा दशग्रीवं लङ्कां रामो महायशाः। विभीषणाय प्रददौ प्रभुः परपुरंजयः ।।

tato hatvā daśagrīvaṃ laṅkāṃ rāmo mahāyaśāḥ| vibhīṣaṇāya pradadau prabhuḥ parapuraṃjayaḥ ||

Verse 6

ततः सीतां पुरस्कृत्य विभीषणपुरस्कृताम्। अविन्ध्यो नाम सुप्रज्ञो वृद्धामात्यो विनिर्ययौ ।।

tataḥ sītāṃ puraskṛtya vibhīṣaṇapuraskṛtām| avindhyo nāma suprajño vṛddhāmātyo viniryayau ||

Verse 7

उवाच च महात्मानं काकुत्स्थं दैन्यमास्थितम्। प्रतीच्छ देवीं सद्वृत्तां महात्मञ्जानकीमिति ।।

uvāca ca mahātmānaṃ kākutsthaṃ dainyamāsthitam| pratīccha devīṃ sadvṛttāṃ mahātmañjānakīmiti ||

Verse 8

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्मादवतीर्य रथोत्तमात्। बाष्पेणापिहितां सीतां ददर्शेक्ष्वाकुनन्दनः ।।

etacchrutvā vacastasmādavatīrya rathottamāt| bāṣpeṇāpihitāṃ sītāṃ dadarśekṣvākunandanaḥ ||

Verse 9

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं यानस्थां शोककर्शिताम्। मलोपचितसर्वाङ्गीं जटिलां कृष्णवाससम् ।।

tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ yānasthāṃ śokakarśitām| malopacitasarvāṅgīṃ jaṭilāṃ kṛṣṇavāsasam ||

Verse 10

उवाच रामो वैदेहीं परामर्शविशङ्कितः। लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं प्रियं तस्यै निवेद्य सः ।।

uvāca rāmo vaidehīṃ parāmarśaviśaṅkitaḥ| lakṣayitveṅgitaṃ sarvaṃ priyaṃ tasyai nivedya saḥ ||

Verse 11

गच्छ वैदेहि मुक्ता त्वं यत्कार्यं तनमया कृतम्। मामासाद्यपतिं भद्रे न त्वं राक्षसवेश्मनि। जरां व्रजेथा इतिमे निहतोसौ निशाचरः ।।

gaccha vaidehi muktā tvaṃ yatkāryaṃ tanamayā kṛtam| māmāsādyapatiṃ bhadre na tvaṃ rākṣasaveśmani| jarāṃ vrajethā itime nihatosau niśācaraḥ ||

Verse 12

कथं ह्यस्मद्विधो जातु जानन्धर्मविनिश्चयम्। परहस्तगतां नारीं मुहूर्तमपि धारयेत् ।।

kathaṃ hyasmadvidho jātu jānandharmaviniścayam| parahastagatāṃ nārīṃ muhūrtamapi dhārayet ||

Verse 13

सुवृत्तामसुवृत्तां वाऽप्यहं त्वामद्य मैथिलि। नोत्सहे परिभोगाय श्वावलीढं हविर्यथा ।।

suvṛttāmasuvṛttāṃ vā'pyahaṃ tvāmadya maithili| notsahe paribhogāya śvāvalīḍhaṃ haviryathā ||

Verse 14

ततः सा सहसा बाला तच्छ्रुत्वा दारुणं वचः। पपात देवी व्यथिता निकृत्ता कदली यथा ।।

tataḥ sā sahasā bālā tacchrutvā dāruṇaṃ vacaḥ| papāta devī vyathitā nikṛttā kadalī yathā ||

Verse 15

योप्यस्या हर्षसंभूतो मुखरागः पुराऽभवत्। क्षणेन सपुनर्नष्टो निःश्वासादिव दर्पणे ।।

yopyasyā harṣasaṃbhūto mukharāgaḥ purā'bhavat| kṣaṇena sapunarnaṣṭo niḥśvāsādiva darpaṇe ||

Verse 16

ततस्ते हरयः सर्वे तच्छ्रुत्वा रामभाषितम्। गतासुकल्पा निश्चेष्टा बभूवुः सहलक्ष्मणाः ।।

tataste harayaḥ sarve tacchrutvā rāmabhāṣitam| gatāsukalpā niśceṣṭā babhūvuḥ sahalakṣmaṇāḥ ||

Verse 17

ततो देवो विशुद्धात्मा विमानेन चतुर्मुखः। पद्मयोनिर्जगत्स्रष्टा दर्शयामास राघवम् ।।

tato devo viśuddhātmā vimānena caturmukhaḥ| padmayonirjagatsraṣṭā darśayāmāsa rāghavam ||

Verse 18

शक्रश्चाग्निश्च वायुश्चयमो वरुण एव च। यक्षाधिपश्च भगवांस्तथा सप्तर्षयोऽमलाः ।।

śakraścāgniśca vāyuścayamo varuṇa eva ca| yakṣādhipaśca bhagavāṃstathā saptarṣayo'malāḥ ||

Verse 19

राजा दशरथश्चैव दिव्यभास्वरमूर्तिमान्। विमानेन महार्हेण हंसयुक्तेन भास्वता ।।

rājā daśarathaścaiva divyabhāsvaramūrtimān| vimānena mahārheṇa haṃsayuktena bhāsvatā ||

Verse 20

ततोऽन्तरिक्षं तत्सर्वंदेवगन्धर्वसंकुलम्। शुशुभे तारकाचित्रं शरदीव नभस्तलम् ।।

tato'ntarikṣaṃ tatsarvaṃdevagandharvasaṃkulam| śuśubhe tārakācitraṃ śaradīva nabhastalam ||

Verse 21

तत उत्थाय वैदेही तेषां मध्ययशस्विनी। उवाच वाक्यं कल्याणी रामं पृथुलवक्षसम् ।।

tata utthāya vaidehī teṣāṃ madhyayaśasvinī| uvāca vākyaṃ kalyāṇī rāmaṃ pṛthulavakṣasam ||

Verse 22

राजपुत्र न ते कोपं करोमि विदिताहि मे। गतिः स्त्रीणां नराणां च शृणु चदं वचो मम ।।

rājaputra na te kopaṃ karomi viditāhi me| gatiḥ strīṇāṃ narāṇāṃ ca śṛṇu cadaṃ vaco mama ||

Verse 23

अन्तश्चरतिभूतानां मातरिश्वा सदागतिः। स मे विमुञ्चतु प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ।।

antaścaratibhūtānāṃ mātariśvā sadāgatiḥ| sa me vimuñcatu prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham ||

Verse 24

अग्निरापस्तथाऽऽकाशं पृथिवी वायुरेव च। विमुञ्चन्तु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ।।

agnirāpastathā''kāśaṃ pṛthivī vāyureva ca| vimuñcantu mama prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham ||

Verse 25

यथाऽहं त्वदृतेवीर नान्यंस्वप्नेऽप्यचिन्तयम्। तथा मे देव निर्दिष्टस्त्वमेव हि पतिर्भव ।।

yathā'haṃ tvadṛtevīra nānyaṃsvapne'pyacintayam| tathā me deva nirdiṣṭastvameva hi patirbhava ||

Verse 26

ततोऽन्तरिक्षे वागारीत्सुभगा लोकसाक्षिणी। पुण्यासंहर्षणी तेषां वानराणां महात्मनाम् ।।

tato'ntarikṣe vāgārītsubhagā lokasākṣiṇī| puṇyāsaṃharṣaṇī teṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām ||

Verse 27

वायुरुवाच। बोभो राघव सत्यं वै वायुरस्मि सदागतिः। अपापा मैथिली राजन्संगच्छसहभार्यया ।।

vāyuruvāca| bobho rāghava satyaṃ vai vāyurasmi sadāgatiḥ| apāpā maithilī rājansaṃgacchasahabhāryayā ||

Verse 28

अग्निरुवाच। अहमन्तःशरीरस्थो भूतानां रघुनन्दन। सुसूक्ष्ममपि काकुत्स्थ मैथिलीनापराध्यति ।।

agniruvāca| ahamantaḥśarīrastho bhūtānāṃ raghunandana| susūkṣmamapi kākutstha maithilīnāparādhyati ||

Verse 29

वरुण उवाच। रसावै मत्प्रसूता हि भूतदेहेषु राघव। अहंवै त्वां प्रब्रवीमि मैथिली प्रतिगृह्यताम् ।।

varuṇa uvāca| rasāvai matprasūtā hi bhūtadeheṣu rāghava| ahaṃvai tvāṃ prabravīmi maithilī pratigṛhyatām ||

Verse 30

यम उवाच। धर्मोऽहमस्मि काकुत्स्थ साक्षी लोकस्य कर्मणाम्। शुभाशुभानां सीतेयमपापा प्रतिगृह्यताम् ।।

yama uvāca| dharmo'hamasmi kākutstha sākṣī lokasya karmaṇām| śubhāśubhānāṃ sīteyamapāpā pratigṛhyatām ||

Verse 31

ब्र्हमोवाच। पुत्र नैतदिहाश्चर्यं त्वयि राजर्षिधर्मणि। साधो सद्वृत्त काकुत्स्थ शृणु चेदं वचो मम ।।

brhamovāca| putra naitadihāścaryaṃ tvayi rājarṣidharmaṇi| sādho sadvṛtta kākutstha śṛṇu cedaṃ vaco mama ||

Verse 32

शत्रुरेष त्वया वीर देवगनधर्वभोगिनाम्। यक्षाणां दानवानां च महर्षीणां च पातितः ।।

śatrureṣa tvayā vīra devaganadharvabhoginām| yakṣāṇāṃ dānavānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca pātitaḥ ||

Verse 33

अवध्यः सर्वभूतानां मत्प्रसादात्पुराऽभवत्। कस्माच्चित्कारणात्पापः कंचित्कालमुपेक्षितः ।।

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ matprasādātpurā'bhavat| kasmāccitkāraṇātpāpaḥ kaṃcitkālamupekṣitaḥ ||

Verse 34

वधार्थमात्मनस्तेन हृता सीता दुरात्मना। नलकूबरशापेन रक्षा चास्याः कृता मया ।।

vadhārthamātmanastena hṛtā sītā durātmanā| nalakūbaraśāpena rakṣā cāsyāḥ kṛtā mayā ||

Verse 35

यदि ह्यकामामासेवेत्स्तरियमन्यामपि ध्रुवम्। शतधाऽस्य फलेन्मूर्धा इत्युक्तः सोभवत्पुरा ।।

yadi hyakāmāmāsevetstariyamanyāmapi dhruvam| śatadhā'sya phalenmūrdhā ityuktaḥ sobhavatpurā ||

Verse 36

नात्रशङ्का त्वया कार्या प्रतीच्छेमां महामते। कृतं त्वया महत्कार्यं देवानाममितप्रभ ।।

nātraśaṅkā tvayā kāryā pratīcchemāṃ mahāmate| kṛtaṃ tvayā mahatkāryaṃ devānāmamitaprabha ||

Verse 37

दशरथ उवाच। प्रीतोस्मि वत्स भद्रं ते पिता दशरथोस्मि ते। अनुजानामि राज्यं च प्रशाधि पुरुषोत्तम ।।

daśaratha uvāca| prītosmi vatsa bhadraṃ te pitā daśarathosmi te| anujānāmi rājyaṃ ca praśādhi puruṣottama ||

Verse 38

राम उवाच। अभिवादयेत्वां राजेन्द्र यदि त्वं जनको मम। गमिष्यामि पुरीं रम्यामयोध्यां शासनात्तव ।।

rāma uvāca| abhivādayetvāṃ rājendra yadi tvaṃ janako mama| gamiṣyāmi purīṃ ramyāmayodhyāṃ śāsanāttava ||

Verse 39

मार्कण्डेय उवाच। तमुवाच पिता भूयः प्रहृष्टो भरतर्षभ। गच्छायोध्यां प्रशाधि त्वंराम रक्तान्तलोचन। संपूर्णानीहवर्षाणि चतुर्दश महाद्युते ।।

mārkaṇḍeya uvāca| tamuvāca pitā bhūyaḥ prahṛṣṭo bharatarṣabha| gacchāyodhyāṃ praśādhi tvaṃrāma raktāntalocana| saṃpūrṇānīhavarṣāṇi caturdaśa mahādyute ||

Verse 40

ततो देवान्नमस्कृत्य मुहृद्भिरभिनन्दितः। महेन्द्रइव पौलोम्या भार्यया स समेयिवान् ।।

tato devānnamaskṛtya muhṛdbhirabhinanditaḥ| mahendraiva paulomyā bhāryayā sa sameyivān ||

Verse 41

ततो वरं ददौ तस्मै ह्यविन्ध्याय परंतपः। त्रिजटां चार्थमानाभ्यां योजयामास राक्षसीम् ।।

tato varaṃ dadau tasmai hyavindhyāya paraṃtapaḥ| trijaṭāṃ cārthamānābhyāṃ yojayāmāsa rākṣasīm ||

Verse 42

तमुवाच ततो ब्रह्मा देवैः शक्रषुरोगमैः। कौसल्यामातरिष्टांस्ते वरानद्य ददानि कान् ।।

tamuvāca tato brahmā devaiḥ śakraṣurogamaiḥ| kausalyāmātariṣṭāṃste varānadya dadāni kān ||

Verse 43

वव्रेरामः स्थितिं धर्मे शत्रुभिश्चापराजयम्। राक्षसैर्निहतानां च वानराणां समुद्भवम् ।।

vavrerāmaḥ sthitiṃ dharme śatrubhiścāparājayam| rākṣasairnihatānāṃ ca vānarāṇāṃ samudbhavam ||

Verse 44

ततस्ते ब्रह्मणा प्रोक्ते तथेतिवचने तदा। समुत्तस्थुर्महाराज वानरा लब्धचेतसः ।।

tataste brahmaṇā prokte tathetivacane tadā| samuttasthurmahārāja vānarā labdhacetasaḥ ||

Verse 45

सीता चापि महाभागा वरं हनुमते ददौ। रामकीर्त्या समं पुत्र जीवितं ते भविष्यति ।।

sītā cāpi mahābhāgā varaṃ hanumate dadau| rāmakīrtyā samaṃ putra jīvitaṃ te bhaviṣyati ||

Verse 46

दिव्यास्त्वामुपभोगाश्च मत्प्रसादकृताः सदा। उपस्थास्यन्ति हनुमन्निति स्म हरिलोचन ।।

divyāstvāmupabhogāśca matprasādakṛtāḥ sadā| upasthāsyanti hanumanniti sma harilocana ||

Verse 47

ततस्ते प्रेक्षमाणानां तेपामक्लिष्टकर्मणाम्। अन्तर्धानं ययुर्देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ।।

tataste prekṣamāṇānāṃ tepāmakliṣṭakarmaṇām| antardhānaṃ yayurdevāḥ sarve śakrapurogamāḥ ||

Verse 48

दृष्ट्वा रामं तु जानक्या संगतं शक्रसारथिः। उवाच परमप्रीतसुहृन्मध्य इदं वचः ।।

dṛṣṭvā rāmaṃ tu jānakyā saṃgataṃ śakrasārathiḥ| uvāca paramaprītasuhṛnmadhya idaṃ vacaḥ ||

Verse 49

देवगन्धर्वयक्षाणां मानुषासुरभोगिनाम्। अपनीतं त्वया दुःखमिदं सत्यपराक्रम ।।

devagandharvayakṣāṇāṃ mānuṣāsurabhoginām| apanītaṃ tvayā duḥkhamidaṃ satyaparākrama ||

Verse 50

सदेवासुरगनधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः। कथयिष्यन्ति लोकास्त्वां यावद्भूमिर्धरिष्यति ।।

sadevāsuraganadharvā yakṣarākṣasapannagāḥ| kathayiṣyanti lokāstvāṃ yāvadbhūmirdhariṣyati ||

Verse 51

इत्येवमुक्त्वाऽनुज्ञाप्यरामं शस्त्रभृतांवरम्। संपूज्यापाक्रमत्तेन रथेनादित्यवर्चसा ।।

ityevamuktvā'nujñāpyarāmaṃ śastrabhṛtāṃvaram| saṃpūjyāpākramattena rathenādityavarcasā ||

Verse 52

ततःसीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सह। सुग्रीवप्रमुखैश्चैव सहितः सर्ववानरैः ।।

tataḥsītāṃ puraskṛtya rāmaḥ saumitriṇā saha| sugrīvapramukhaiścaiva sahitaḥ sarvavānaraiḥ ||

Verse 53

विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः। संततार पुनस्तेन सेतुना मकरालयम् ।।

vidhāya rakṣāṃ laṅkāyāṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaḥ| saṃtatāra punastena setunā makarālayam ||

Verse 54

पुष्पकेण विसानन खेचरेण विराजता। कामगेन यथामुख्यैरमात्यैः संवृतो वसी ।।

puṣpakeṇa visānana khecareṇa virājatā| kāmagena yathāmukhyairamātyaiḥ saṃvṛto vasī ||

Verse 55

ततस्तीरे समुद्रस्यं यत्रशिश्य स पार्थिवः। तत्रैवोवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः ।। ब्रिदशालयः स्वर्गस्तत्स्थाः ।।

tatastīre samudrasyaṃ yatraśiśya sa pārthivaḥ| tatraivovāsa dharmātmā sahitaḥ sarvavānaraiḥ || bridaśālayaḥ svargastatsthāḥ ||

Verse 56

अथैनान्राघवः काले समानीयाभिपूज्य च। विसर्जयामास तदा रत्नैः संतोष्य सर्वशः ।।

athainānrāghavaḥ kāle samānīyābhipūjya ca| visarjayāmāsa tadā ratnaiḥ saṃtoṣya sarvaśaḥ ||

Verse 57

गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छर्क्षेषु तेषु च। सुग्रीवसहितो रामः किष्किन्दां पुनरागमत् ।।

gateṣu vānarendreṣu gopuccharkṣeṣu teṣu ca| sugrīvasahito rāmaḥ kiṣkindāṃ punarāgamat ||

Verse 58

विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस्तदा। पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन्वनम् ।।

vibhīṣaṇenānugataḥ sugrīvasahitastadā| puṣpakeṇa vimānena vaidehyā darśayanvanam ||

Verse 59

किष्किन्धां तु समासाद्यरामः प्रहरतांवरः। अङ्गदं कृतकर्माणं यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ।।

kiṣkindhāṃ tu samāsādyarāmaḥ praharatāṃvaraḥ| aṅgadaṃ kṛtakarmāṇaṃ yauvarājye'bhyaṣecayat ||

Verse 60

ततस्तैरेव सहितो रामः सौमित्रिणा सह। यथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति ।।

tatastaireva sahito rāmaḥ saumitriṇā saha| yathāgatena mārgeṇa prayayau svapuraṃ prati ||

Verse 61

अयोध्यां स समासाद्यपुरीं राष्ट्रपतिस्ततः। भरताय हनूमन्तं दूतं प्रास्थापयद्द्रुतम् ।।

ayodhyāṃ sa samāsādyapurīṃ rāṣṭrapatistataḥ| bharatāya hanūmantaṃ dūtaṃ prāsthāpayaddrutam ||

Verse 62

लक्षयित्वेङ्गितं सर्वंप्रियं तस्मै निवेद्य वै। वायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्राममुपाविशत् ।। यत्र शिश्ये पूर्वं समुद्रप्रार्थनार्थं शयनं कृतवान् ।।

lakṣayitveṅgitaṃ sarvaṃpriyaṃ tasmai nivedya vai| vāyuputre punaḥ prāpte nandigrāmamupāviśat || yatra śiśye pūrvaṃ samudraprārthanārthaṃ śayanaṃ kṛtavān ||

Verse 63

सतत्रमलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम्। नन्दिग्रामगतंरामः सशत्रुघ्नं सराघवः। अग्रतःपादुके कृत्वा ददर्शासीनमासने ।।

satatramaladigdhāṅgaṃ bharataṃ cīravāsasam| nandigrāmagataṃrāmaḥ saśatrughnaṃ sarāghavaḥ| agrataḥpāduke kṛtvā dadarśāsīnamāsane ||

Verse 64

समेत्यभरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान्। राघवः सहसौमित्रिर्मुमुदे भरतर्षभ ।।

sametyabharatenātha śatrughnena ca vīryavān| rāghavaḥ sahasaumitrirmumude bharatarṣabha ||

Verse 65

ततो भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदा। वैदेह्या दर्शनेनोभौ प्रहर्षं समवापतुः ।। लक्षयित्वेङ्गितैः सर्वैरिति ध.पाटः ।।

tato bharataśatrughnau sametau guruṇā tadā| vaidehyā darśanenobhau praharṣaṃ samavāpatuḥ || lakṣayitveṅgitaiḥ sarvairiti dha.pāṭaḥ ||

Verse 66

तस्मै तद्भरतो राज्यमागतायातिसत्कृतम्। न्यासं निर्यातयामास युक्तः परमया मुदा ।।

tasmai tadbharato rājyamāgatāyātisatkṛtam| nyāsaṃ niryātayāmāsa yuktaḥ paramayā mudā ||

Verse 67

ततस्तं वैष्णवे शूरं नक्षत्रेऽभिजितेऽहनि। वसिष्ठो वामदेवश्च सहितावभ्यषिञ्चताम् ।। गुरुणा रामेण ।।

tatastaṃ vaiṣṇave śūraṃ nakṣatre'bhijite'hani| vasiṣṭho vāmadevaśca sahitāvabhyaṣiñcatām || guruṇā rāmeṇa ||

Verse 68

सोभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम्। विभीषणं च पौलस्त्यमन्वजानाद्गृहान्प्रति ।।

sobhiṣiktaḥ kapiśreṣṭhaṃ sugrīvaṃ sasuhṛjjanam| vibhīṣaṇaṃ ca paulastyamanvajānādgṛhānprati ||

Verse 69

अभ्यर्च्य विविधै रत्नैः प्रीतियुक्तौ मुदा युतौ। समाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह ।।

abhyarcya vividhai ratnaiḥ prītiyuktau mudā yutau| samādhāyetikartavyaṃ duḥkhena visasarja ha ||

Verse 70

पुष्पकं च विमानं तत्पूजयित्वा स राघवः। प्रादाद्वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दनः ।।

puṣpakaṃ ca vimānaṃ tatpūjayitvā sa rāghavaḥ| prādādvaiśravaṇāyaiva prītyā sa raghunandanaḥ ||

Verse 71

ततो देवर्षिसहितः सरितं गोमतीमनु। शताश्वमेधानाजह्रे जारूथ्यान्स निरर्गलान् ।। वैष्णवे नक्षत्रेश्रवणे ।।

tato devarṣisahitaḥ saritaṃ gomatīmanu| śatāśvamedhānājahre jārūthyānsa nirargalān || vaiṣṇave nakṣatreśravaṇe ||