Adhyaya 291

Verse 1

इन्द्रजिद्वधक्रोधाद्रावणेन त्वयमेव युद्धाय रामंप्रत्यभियानम् ।। 1 ।। तदा इन्द्रेण रामाय मातलिसनायस्य निजरथस्य प्रेषणम् ।। 2 ।। श्रीरामेण मायायोधिनो रावणस्य ब्रह्मास्त्रेण हननम् ।। 3 ।। मार्कण्डेय उवाच। ततः क्रुद्धो दशग्रीवः प्रिये पुत्रे निपातिते। निर्ययौ रथमास्थाय हेमरत्नविभूषितम् ।।

indrajidvadhakrodhādrāvaṇena tvayameva yuddhāya rāmaṃpratyabhiyānam || 1 || tadā indreṇa rāmāya mātalisanāyasya nijarathasya preṣaṇam || 2 || śrīrāmeṇa māyāyodhino rāvaṇasya brahmāstreṇa hananam || 3 || mārkaṇḍeya uvāca| tataḥ kruddho daśagrīvaḥ priye putre nipātite| niryayau rathamāsthāya hemaratnavibhūṣitam ||

Verse 2

संवृतोराक्षसैर्घेरैर्विविधायुधपाणिभिः। अभिदुद्राव रामं स पोथयन्हरियूथपान् ।।

saṃvṛtorākṣasairgherairvividhāyudhapāṇibhiḥ| abhidudrāva rāmaṃ sa pothayanhariyūthapān ||

Verse 3

तमाद्रवन्तं संक्रुद्ध मैन्दनीलनलाङ्गदाः। हनुमाञ्जाम्बवांश्चैव ससैन्याः पर्यवारयन् ।।

tamādravantaṃ saṃkruddha maindanīlanalāṅgadāḥ| hanumāñjāmbavāṃścaiva sasainyāḥ paryavārayan ||

Verse 4

ते दशग्रीवसैन्यं तदृक्षवानरपुङ्गवाः। द्रुमैर्विध्वंसयांचक्रुर्दशग्रीवस्य पश्यतः ।।

te daśagrīvasainyaṃ tadṛkṣavānarapuṅgavāḥ| drumairvidhvaṃsayāṃcakrurdaśagrīvasya paśyataḥ ||

Verse 5

ततः स्वसैन्यमालोक्य वध्यमानमरातिभिः। मायावी चासृजन्मायां रावणो राक्षसाधिपः ।।

tataḥ svasainyamālokya vadhyamānamarātibhiḥ| māyāvī cāsṛjanmāyāṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ ||

Verse 6

तस्य देहविनिष्क्रान्ताः शतशोऽथ सहस्रशः। राक्षसाः प्रत्यदृश्यन्त शरशक्त्यृष्टिपाणयः ।।

tasya dehaviniṣkrāntāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ| rākṣasāḥ pratyadṛśyanta śaraśaktyṛṣṭipāṇayaḥ ||

Verse 7

तान्रामो जघ्निवान्सर्वान्दिव्येनास्त्रेण राक्षसान्। अथ भूयोपि मायां स व्यदधाद्राक्षसाधिपः ।।

tānrāmo jaghnivānsarvāndivyenāstreṇa rākṣasān| atha bhūyopi māyāṃ sa vyadadhādrākṣasādhipaḥ ||

Verse 8

कृत्वा रामस् रूपाणि लक्ष्मणस्य च भारत। अभिदुद्राव रामं च लक्ष्मणं च दशाननः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि एकनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 291 ।।

kṛtvā rāmas rūpāṇi lakṣmaṇasya ca bhārata| abhidudrāva rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca daśānanaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi rāmopākhyānaparvaṇi ekanavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 291 ||

Verse 9

ततस्ते राममर्च्छन्तो लक्ष्मणं च क्षपाचराः। अभिपेतुस्तदा रामं प्रगृहीतशरासनाः ।।

tataste rāmamarcchanto lakṣmaṇaṃ ca kṣapācarāḥ| abhipetustadā rāmaṃ pragṛhītaśarāsanāḥ ||

Verse 10

तां दृष्ट्वाराक्षसेन्द्रस् मायामिक्ष्वाकुनन्दनः। उवाच रामः सौमित्रिमसंभ्रान्तो बृहद्वचः ।।

tāṃ dṛṣṭvārākṣasendras māyāmikṣvākunandanaḥ| uvāca rāmaḥ saumitrimasaṃbhrānto bṛhadvacaḥ ||

Verse 11

जहीमान्राक्षसान्पापानात्मनः प्रतिरूपकान्। इत्युक्त्वाऽभ्यहनद्रामो लक्ष्मणश्चात्मरूपकान् ।।

jahīmānrākṣasānpāpānātmanaḥ pratirūpakān| ityuktvā'bhyahanadrāmo lakṣmaṇaścātmarūpakān ||

Verse 12

ततो हर्यश्वयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा। उपतस्थे रणे रामं मातलिः शक्रसारथिः ।।

tato haryaśvayuktena rathenādityavarcasā| upatasthe raṇe rāmaṃ mātaliḥ śakrasārathiḥ ||

Verse 13

मातलिरुवाच। अयं हर्यश्वयुग्जैत्रो मघोनः स्यन्दनोत्तमः। त्वदर्थमिह संप्राप्तः संदेशाद्वै शतक्रतोः ।।

mātaliruvāca| ayaṃ haryaśvayugjaitro maghonaḥ syandanottamaḥ| tvadarthamiha saṃprāptaḥ saṃdeśādvai śatakratoḥ ||

Verse 14

अनेन शक्रः काकुत्स्थ समरे दैत्यदानवान्। शतशः पुरुषव्याघ्र रथोदारेण जघ्निवान् ।।

anena śakraḥ kākutstha samare daityadānavān| śataśaḥ puruṣavyāghra rathodāreṇa jaghnivān ||

Verse 15

तदनन नरव्याघ्र मया यत्तेन संयुगे। स्यन्दनेन जहिक्षिप्रं रावणं मा चिरं कृथाः ।।

tadanana naravyāghra mayā yattena saṃyuge| syandanena jahikṣipraṃ rāvaṇaṃ mā ciraṃ kṛthāḥ ||

Verse 16

इत्युक्तो राघवस्तथ्यं वचोऽशङ्कत मातलेः। मायैषाराक्षसस्येति तमुवाच विबीषणः ।।

ityukto rāghavastathyaṃ vaco'śaṅkata mātaleḥ| māyaiṣārākṣasasyeti tamuvāca vibīṣaṇaḥ ||

Verse 17

नेयं माया नरव्याघ्ररावणस् दुरात्मनः। तदातिष्ठ रथंशीघ्रमिमसैन्द्रं महाद्युते ।।

neyaṃ māyā naravyāghrarāvaṇas durātmanaḥ| tadātiṣṭha rathaṃśīghramimasaindraṃ mahādyute ||

Verse 18

ततः प्रहृष्टः काकुत्स्थस्तथेत्युक्त्वा विभीषणम्। रथेनाभिपपाताथ दशग्रीवं रुषाऽन्वितः ।।

tataḥ prahṛṣṭaḥ kākutsthastathetyuktvā vibhīṣaṇam| rathenābhipapātātha daśagrīvaṃ ruṣā'nvitaḥ ||

Verse 19

हाहाकुतानि भूतानि रावणे समभिद्रुते। सिंहनादाः सपटहादिति दिव्यास्तथाऽनदन् ।।

hāhākutāni bhūtāni rāvaṇe samabhidrute| siṃhanādāḥ sapaṭahāditi divyāstathā'nadan ||

Verse 20

[दशकन्धरराजसून्वोस्तथा युद्धमभून्महत्। अलब्धोपममन्यत्रतयोरेव तथाऽभवत् ।।]

[daśakandhararājasūnvostathā yuddhamabhūnmahat| alabdhopamamanyatratayoreva tathā'bhavat ||]

Verse 21

सरामाय महाघोरं विससर्ज निशाचरः। शूलमिन्द्राशनिप्रख्यं ब्रह्मदण्डभिवोद्यतम् ।।

sarāmāya mahāghoraṃ visasarja niśācaraḥ| śūlamindrāśaniprakhyaṃ brahmadaṇḍabhivodyatam ||

Verse 22

तच्छूलं सत्वरं रामश्चच्छेद निशितैः शरैः। तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म रावणं भयमाविशत् ।।

tacchūlaṃ satvaraṃ rāmaścaccheda niśitaiḥ śaraiḥ| taddṛṣṭvā duṣkaraṃ karma rāvaṇaṃ bhayamāviśat ||

Verse 23

ततः क्रुद्धः ससर्जाशु दशग्रीवः शिताञ्छरान्। सहस्रायुतशो रामे शस्त्राणि विविधानि च ।।

tataḥ kruddhaḥ sasarjāśu daśagrīvaḥ śitāñcharān| sahasrāyutaśo rāme śastrāṇi vividhāni ca ||

Verse 24

ततो भुशुण्डीः शूलानि मुसलानि परश्वथान्। शक्तीश्च विविधाकाराः शतघ्नीश्च शितान्क्षुरान् ।।

tato bhuśuṇḍīḥ śūlāni musalāni paraśvathān| śaktīśca vividhākārāḥ śataghnīśca śitānkṣurān ||

Verse 25

तां मायांविविधां दृष्ट्वा दशग्रीवस्य रक्षसः। भयात्प्रदुद्रुवुः सर्वे वानराः सर्वतोदिशम् ।।

tāṃ māyāṃvividhāṃ dṛṣṭvā daśagrīvasya rakṣasaḥ| bhayātpradudruvuḥ sarve vānarāḥ sarvatodiśam ||

Verse 26

ततः सुपत्रं सुमुखंहेमपुङ्गं शरोत्तमम्। तूणादादाय काकुत्स्थो ब्रह्मास्त्रेण युयोज ह ।।

tataḥ supatraṃ sumukhaṃhemapuṅgaṃ śarottamam| tūṇādādāya kākutstho brahmāstreṇa yuyoja ha ||

Verse 27

तं प्रेक्ष्यबाणं रामेण ब्रह्मास्त्रेणानुमन्त्रितम्। जहृषुर्देवगन्धर्वा दृष्ट्वा शक्रपुरोगमाः ।।

taṃ prekṣyabāṇaṃ rāmeṇa brahmāstreṇānumantritam| jahṛṣurdevagandharvā dṛṣṭvā śakrapurogamāḥ ||

Verse 28

अल्पावशेषमायुश्च ततोऽमन्यन्त रक्षसः। ब्रह्मास्त्रोदीरणाच्छत्रोर्देवदानवकिंनराः ।।

alpāvaśeṣamāyuśca tato'manyanta rakṣasaḥ| brahmāstrodīraṇācchatrordevadānavakiṃnarāḥ ||

Verse 29

ततः ससर्ज तं रामः शरमप्रतिमौजसम्। रावणान्तकरं घोरं ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम् ।।

tataḥ sasarja taṃ rāmaḥ śaramapratimaujasam| rāvaṇāntakaraṃ ghoraṃ brahmadaṇḍamivodyatam ||

Verse 30

मुक्तमात्रेण रामेण दूराकृष्टेन भारत। स तेन राक्षसश्रेष्ठः सरथः साश्वसारथिः। प्रजज्वाल महाज्वालेनाग्निनाभिपरिप्लुतः ।।

muktamātreṇa rāmeṇa dūrākṛṣṭena bhārata| sa tena rākṣasaśreṣṭhaḥ sarathaḥ sāśvasārathiḥ| prajajvāla mahājvālenāgninābhipariplutaḥ ||

Verse 31

ततः प्रहृष्टास्त्रिदशाः सहगन्धर्वचारणाः। निहतं रावणं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।

tataḥ prahṛṣṭāstridaśāḥ sahagandharvacāraṇāḥ| nihataṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ||

Verse 32

तत्यजुस्तं महाभागं पञ्चभूतानि रावणम्। भ्रंशितः सर्वलोकेषु स हि ब्रह्मास्त्रतेजसा ।। रामस्य रूपं कृत्वालक्ष्मणमभिदुद्राव लक्ष्मणस्य रूपं कृत्वा राममिति येजना ।।

tatyajustaṃ mahābhāgaṃ pañcabhūtāni rāvaṇam| bhraṃśitaḥ sarvalokeṣu sa hi brahmāstratejasā || rāmasya rūpaṃ kṛtvālakṣmaṇamabhidudrāva lakṣmaṇasya rūpaṃ kṛtvā rāmamiti yejanā ||

Verse 33

शरीरधातवो ह्यस् मासं रुधिरमेव च। नेशुर्ब्रह्मास्त्रनिर्दग्दा न च भस्माप्यदृश्यत ।।

śarīradhātavo hyas māsaṃ rudhirameva ca| neśurbrahmāstranirdagdā na ca bhasmāpyadṛśyata ||