Adhyaya 290

Verse 1

इन्द्रजिच्छरजालबन्धेन मोहाधिगमपूर्वकं भूमौ पतितयो रामलक्ष्मणयोर्विभीषणेन प्रज्ञानास्त्रेण मोहापनोदनम् ।। 1 ।। तथा सुग्रीवेण महौषध्या तयोर्विशल्यीकरणम् ।। 2 ।। ततो रामादीनां नेत्रेषु कुबेरदूतानीतजलमार्जनेनातीन्द्रियवनस्तुदर्शनशक्त्युदयः ।। 3 ।। ततः पुनरुपागतस्येन्प्रजितो लक्ष्मणेन वधः ।। 4 ।। ततः पुत्रवधामर्षेण सीतावधोद्यतस्य रावणस्याविन्ध्याख्येन वृद्धामात्येन साम्ना ततो विनिवर्तनम् ।। 5 ।। मार्कण्डेय उवाच। तावुभौ पतितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। बबन्ध रावणिर्भूयः शरैर्दत्तवरैस्तदा ।।

indrajiccharajālabandhena mohādhigamapūrvakaṃ bhūmau patitayo rāmalakṣmaṇayorvibhīṣaṇena prajñānāstreṇa mohāpanodanam || 1 || tathā sugrīveṇa mahauṣadhyā tayorviśalyīkaraṇam || 2 || tato rāmādīnāṃ netreṣu kuberadūtānītajalamārjanenātīndriyavanastudarśanaśaktyudayaḥ || 3 || tataḥ punarupāgatasyenprajito lakṣmaṇena vadhaḥ || 4 || tataḥ putravadhāmarṣeṇa sītāvadhodyatasya rāvaṇasyāvindhyākhyena vṛddhāmātyena sāmnā tato vinivartanam || 5 || mārkaṇḍeya uvāca| tāvubhau patitau dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau| babandha rāvaṇirbhūyaḥ śarairdattavaraistadā ||

Verse 2

तौ वीरौ शरजालेन बद्धाविन्द्रजिता रणे। रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताविव पञ्जरे ।।

tau vīrau śarajālena baddhāvindrajitā raṇe| rejatuḥ puruṣavyāghrau śakuntāviva pañjare ||

Verse 3

दृष्ट्वा निपतितौ भूमौ सर्वाङ्गेषु शराचितौ। सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्योपतस्तिवान् ।।

dṛṣṭvā nipatitau bhūmau sarvāṅgeṣu śarācitau| sugrīvaḥ kapibhiḥ sārdhaṃ parivāryopatastivān ||

Verse 4

सुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च। हनुमननीलतारैश्च नलेन च कपीश्वरः ।।

suṣeṇamaindadvividaiḥ kumudenāṅgadena ca| hanumananīlatāraiśca nalena ca kapīśvaraḥ ||

Verse 5

ततस्तं देशमागम्य कृतकर्मा विभीषणः। बोधयामास तौ वीरौ प्रज्ञास्त्रेण प्रमोहितौ ।।

tatastaṃ deśamāgamya kṛtakarmā vibhīṣaṇaḥ| bodhayāmāsa tau vīrau prajñāstreṇa pramohitau ||

Verse 6

विशल्यौ चापि सुग्रीवः क्षणेनैतौ चकार ह। विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया ।।

viśalyau cāpi sugrīvaḥ kṣaṇenaitau cakāra ha| viśalyayā mahauṣadhyā divyamantraprayuktayā ||

Verse 7

तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्यावुदतिष्ठताम्। उभौ गतक्लमौ चास्तां णेनैतौ महारथौ ।।

tau labdhasaṃjñau nṛvarau viśalyāvudatiṣṭhatām| ubhau gataklamau cāstāṃ ṇenaitau mahārathau ||

Verse 8

ततो विभीषणः पार्थ राममिक्ष्वाकुनन्दनम्। उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिरिदं वचः ।।

tato vibhīṣaṇaḥ pārtha rāmamikṣvākunandanam| uvāca vijvaraṃ dṛṣṭvā kṛtāñjaliridaṃ vacaḥ ||

Verse 9

अयमम्भो गृहीत्वातु राजराजस् शासनात्। गुह्कोऽभ्यागतः श्लेतात्त्वत्सकाशमरिंदम ।।

ayamambho gṛhītvātu rājarājas śāsanāt| guhko'bhyāgataḥ śletāttvatsakāśamariṃdama ||

Verse 10

इदमम्भः कुबेरस्ते महाराज प्रयच्छति। अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप ।।

idamambhaḥ kuberaste mahārāja prayacchati| antarhitānāṃ bhūtānāṃ darśanārthaṃ paraṃtapa ||

Verse 11

अनेन मृष्टनयनो भूतान्यन्तर्हितान्युत। भवान्द्रक्ष्यति यस्मै च भवानेतत्प्रदास्यति ।।

anena mṛṣṭanayano bhūtānyantarhitānyuta| bhavāndrakṣyati yasmai ca bhavānetatpradāsyati ||

Verse 12

तथेति रामस्तद्वारि प्रतिगृह्याभिसंस्कृतम्। चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश्च महामनाः ।।

tatheti rāmastadvāri pratigṛhyābhisaṃskṛtam| cakāra netrayoḥ śaucaṃ lakṣmaṇaśca mahāmanāḥ ||

Verse 13

सुग्रीवजाम्बवन्तौ चहनुमानङ्गदस्तथा। मैन्दद्विविदनीलाश्च प्रायः प्लवगसत्तमाः ।।

sugrīvajāmbavantau cahanumānaṅgadastathā| maindadvividanīlāśca prāyaḥ plavagasattamāḥ ||

Verse 14

तथासमभवच्चापि यदुवाच विभीषणः। क्षणेनातीन्द्रियाण्येषां चक्षुंष्यासन्युधिष्ठिर ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि नवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 290 ।।

tathāsamabhavaccāpi yaduvāca vibhīṣaṇaḥ| kṣaṇenātīndriyāṇyeṣāṃ cakṣuṃṣyāsanyudhiṣṭhira || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi rāmopākhyānaparvaṇi navatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 290 ||

Verse 15

इन्द्रजित्कृतकर्मा तु पित्रे कर्म तदाऽऽत्मनः। निवेद्य पुनरागच्छत्त्वरयाऽऽजिशिरःप्रति ।।

indrajitkṛtakarmā tu pitre karma tadā''tmanaḥ| nivedya punarāgacchattvarayā''jiśiraḥprati ||

Verse 16

तमागतं तु संक्रुद्धं पुनरेव युयुत्सया। अभिदुद्राव सौमित्रिर्विभीषणमते स्थितः ।।

tamāgataṃ tu saṃkruddhaṃ punareva yuyutsayā| abhidudrāva saumitrirvibhīṣaṇamate sthitaḥ ||

Verse 17

अकृताह्निकमेवैनं जिघांसुर्जितकाशिनम्। शरैर्जघान संक्रुद्धः कृतसंज्ञोऽथ लक्ष्मणः ।। अतीन्द्रियाण्यतीन्द्रियार्थग्राहकाणि ।।

akṛtāhnikamevainaṃ jighāṃsurjitakāśinam| śarairjaghāna saṃkruddhaḥ kṛtasaṃjño'tha lakṣmaṇaḥ || atīndriyāṇyatīndriyārthagrāhakāṇi ||

Verse 18

तयोः समभवद्युद्धं तदाऽन्योन्यं जीगीषतोः। अतीव चित्रमाश्चर्यं शक्रप्रह्लादयोरिव ।।

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ tadā'nyonyaṃ jīgīṣatoḥ| atīva citramāścaryaṃ śakraprahlādayoriva ||

Verse 19

अविध्यदिन्द्रजित्तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभिः। सौमित्रिश्चानलस्पर्शैरविध्यद्रावणिं शरैः ।।

avidhyadindrajittīkṣṇaiḥ saumitriṃ marmabhedibhiḥ| saumitriścānalasparśairavidhyadrāvaṇiṃ śaraiḥ ||

Verse 20

सौमित्रिशरसंस्पर्शाद्रावणिः क्रोधमूर्च्छितः। असृजल्लक्ष्मणायाष्टौ शरानाशीविषोपमान् ।।

saumitriśarasaṃsparśādrāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ| asṛjallakṣmaṇāyāṣṭau śarānāśīviṣopamān ||

Verse 21

तस्येषून्पावकस्पर्शैः सौमित्रिः पत्रिभिस्त्रिभिः। वारयामास नाराचैः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।।

tasyeṣūnpāvakasparśaiḥ saumitriḥ patribhistribhiḥ| vārayāmāsa nārācaiḥ saumitrirmitranandanaḥ ||

Verse 22

असृजल्लक्ष्मणश्चाष्टौ राक्षसाय शरान्पुनः। तथा तं न्यहनद्वीरस्तन्मे निगदतः शृणु ।।

asṛjallakṣmaṇaścāṣṭau rākṣasāya śarānpunaḥ| tathā taṃ nyahanadvīrastanme nigadataḥ śṛṇu ||

Verse 23

एकेनास्य धनुष्मन्तं बाहुं देहादपातयत्। द्वितीयेन तु बाणेन भुजमन्यमपातयत् ।।

ekenāsya dhanuṣmantaṃ bāhuṃ dehādapātayat| dvitīyena tu bāṇena bhujamanyamapātayat ||

Verse 24

तृतीयेन तु बाणेन शितधारेण भास्वता। जहार सुनसं चापि शिरो ज्वलितकुण्डलम् ।।

tṛtīyena tu bāṇena śitadhāreṇa bhāsvatā| jahāra sunasaṃ cāpi śiro jvalitakuṇḍalam ||

Verse 25

विनिकृत्तभुजस्कन्धः कबन्धाकृतिदर्शनः। पपात वसुधायां तु छिन्नमूल इवद्रुमः ।।

vinikṛttabhujaskandhaḥ kabandhākṛtidarśanaḥ| papāta vasudhāyāṃ tu chinnamūla ivadrumaḥ ||

Verse 26

तं हत्वासूतमप्यस्त्रैर्जघान बलिनंवरः। लङ्कां प्रवेशयामासुस्तं रथं वाजिनस्तदा ।।

taṃ hatvāsūtamapyastrairjaghāna balinaṃvaraḥ| laṅkāṃ praveśayāmāsustaṃ rathaṃ vājinastadā ||

Verse 27

ददर्श रावणस्तं च रथं पुत्रविनाकृतम्। स पुत्रं निहतं श्रुत्वा त्रासात्संभ्रान्तमानसः।

dadarśa rāvaṇastaṃ ca rathaṃ putravinākṛtam| sa putraṃ nihataṃ śrutvā trāsātsaṃbhrāntamānasaḥ|

Verse 28

रावणः शोकमोहार्तो वैदेहीं हन्तुमुद्यतः ।। ङ्गमादाय दुष्टात्मा जवेनाभिपपात ह ।।

rāvaṇaḥ śokamohārto vaidehīṃ hantumudyataḥ || ṅgamādāya duṣṭātmā javenābhipapāta ha ||

Verse 29

तं दृष्ट्वातस्य दुर्बुद्देरविन्ध्यः पापनिश्चयम्। शमयामास संक्रुद्धं श्रूयतां येन हेतुना ।।

taṃ dṛṣṭvātasya durbudderavindhyaḥ pāpaniścayam| śamayāmāsa saṃkruddhaṃ śrūyatāṃ yena hetunā ||

Verse 30

महाराज्येस्थितो दीप्ते न स्त्रियं हन्तुमर्हसि। हतैवैषा यदा स्त्री च कबन्धनस्था च ते वशे ।।

mahārājyesthito dīpte na striyaṃ hantumarhasi| hataivaiṣā yadā strī ca kabandhanasthā ca te vaśe ||

Verse 31

न चैषा दहभेदेन हतास्यादिति मे मतिः। जहि भर्तारमेवास्या हते तस्मिन्हता भवेत् ।।

na caiṣā dahabhedena hatāsyāditi me matiḥ| jahi bhartāramevāsyā hate tasminhatā bhavet ||

Verse 32

न हि ते विक्रमे तुल्यः साक्षादपि शतक्रतुः। असकृद्धि त्वया सन्द्रास्त्रासितास्त्रिदसा युधि ।।

na hi te vikrame tulyaḥ sākṣādapi śatakratuḥ| asakṛddhi tvayā sandrāstrāsitāstridasā yudhi ||

Verse 33

एवं बहुविधैर्वाक्यैरविन्ध्यो रावणं तदा। क्रुद्धं संशमयामास जगृहे च स तद्वचः ।।

evaṃ bahuvidhairvākyairavindhyo rāvaṇaṃ tadā| kruddhaṃ saṃśamayāmāsa jagṛhe ca sa tadvacaḥ ||

Verse 34

निर्याणे स मतिं कृत्वा नियन्तारं क्षपाचरः। आज्ञापयामास तदारथो मे कल्प्यतामिति ।। कृतसंज्ञ विभीषणेन संकेतितः ।।

niryāṇe sa matiṃ kṛtvā niyantāraṃ kṣapācaraḥ| ājñāpayāmāsa tadāratho me kalpyatāmiti || kṛtasaṃjña vibhīṣaṇena saṃketitaḥ ||