Adhyaya 289

Verse 1

लक्ष्मणएन्द्रजितोर्युद्धम् ।। 1 ।। अङ्गदेनेन्द्रजिद्रथभङ्गे मायया तस्यान्तर्धाने च रामेणापि तत्रागमनम् ।। 2 ।। मार्कण्डेय उवाच। ततः श्रुत्वाहतं सङ्ख्ये कुम्भकर्णं सहानुगम्। प्रहस्तं च महेष्वासं धूम्राक्षं चातितेजसम् ।।

lakṣmaṇaendrajitoryuddham || 1 || aṅgadenendrajidrathabhaṅge māyayā tasyāntardhāne ca rāmeṇāpi tatrāgamanam || 2 || mārkaṇḍeya uvāca| tataḥ śrutvāhataṃ saṅkhye kumbhakarṇaṃ sahānugam| prahastaṃ ca maheṣvāsaṃ dhūmrākṣaṃ cātitejasam ||

Verse 2

पुत्रमिनद्रजितं वीरं रावणः प्रत्यभाषत। जहिरामममित्रघ्न सुग्रीवं च सलक्ष्मणम् ।।

putraminadrajitaṃ vīraṃ rāvaṇaḥ pratyabhāṣata| jahirāmamamitraghna sugrīvaṃ ca salakṣmaṇam ||

Verse 3

त्वया हि मम सत्पुत्र यशो दीप्तमुपार्जितम्। जित्वावज्रधरं सङ्ख्ये सहस्राक्षं शचीपतिम् ।।

tvayā hi mama satputra yaśo dīptamupārjitam| jitvāvajradharaṃ saṅkhye sahasrākṣaṃ śacīpatim ||

Verse 4

अन्तर्हितः प्रकाशो वा दिव्यैर्दत्तवरैः शरैः। जहि शत्रूनमित्रघ्न मम शस्त्रभृतांवर ।।

antarhitaḥ prakāśo vā divyairdattavaraiḥ śaraiḥ| jahi śatrūnamitraghna mama śastrabhṛtāṃvara ||

Verse 5

रामलक्ष्मणसुग्रीवाः शरस्पर्शं न तेऽनघ। समर्थाः प्रतिसोढुं च कुतस्तदनुयायिनः ।।

rāmalakṣmaṇasugrīvāḥ śarasparśaṃ na te'nagha| samarthāḥ pratisoḍhuṃ ca kutastadanuyāyinaḥ ||

Verse 6

अगता या प्रहस्तेन कुम्भकर्णेन चानघ। खरस्यापचितिः सङ्ख्ये तां गच्छ त्वे महाभुज ।।

agatā yā prahastena kumbhakarṇena cānagha| kharasyāpacitiḥ saṅkhye tāṃ gaccha tve mahābhuja ||

Verse 7

त्वमद्य निशितैर्बाणैर्हत्वा शत्रून्ससैनिकान्। प्रतिनन्दय मां पुत्र पुरा जित्वेव वासवम् ।।

tvamadya niśitairbāṇairhatvā śatrūnsasainikān| pratinandaya māṃ putra purā jitveva vāsavam ||

Verse 8

इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा रथमास्थाय दंशिथः। प्रययाविन्द्रजिद्राजंस्तूर्णमायोधनं प्रति ।।

ityuktaḥ sa tathetyuktvā rathamāsthāya daṃśithaḥ| prayayāvindrajidrājaṃstūrṇamāyodhanaṃ prati ||

Verse 9

ततो विश्राव्य विस्पष्टं नाम राक्षसपुङ्गवः। आह्वयामास समरे लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।।

tato viśrāvya vispaṣṭaṃ nāma rākṣasapuṅgavaḥ| āhvayāmāsa samare lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam ||

Verse 10

तं लक्ष्मणोऽभ्यधावच्च प्रगृह्य सशरं धनुः। त्रासयंस्तलघोषेण सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ।।

taṃ lakṣmaṇo'bhyadhāvacca pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ| trāsayaṃstalaghoṣeṇa siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā ||

Verse 11

तयोः समभवद्युद्धं सुमहज्जयगृद्धिनोः। दिव्यास्त्रविदुपोस्तीव्रमन्योन्यस्पर्धिनोस्तदा ।।

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ sumahajjayagṛddhinoḥ| divyāstravidupostīvramanyonyaspardhinostadā ||

Verse 12

रावणिस्तु यदा नैनं विशेषयति सायकैः। ततो गुरुतरं यत्नमातिष्ठद्बलिनां वरः ।।

rāvaṇistu yadā nainaṃ viśeṣayati sāyakaiḥ| tato gurutaraṃ yatnamātiṣṭhadbalināṃ varaḥ ||

Verse 13

तत एवं महावेगैरर्दयामास तोमरैः। तानागतान्स चिच्छेद सौमित्रिर्निशितैः शरैः ।।

tata evaṃ mahāvegairardayāmāsa tomaraiḥ| tānāgatānsa ciccheda saumitrirniśitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 14

ते निकृत्ताः शरैस्तीक्ष्णैर्न्यपतन्धरणीतले। साधका रावणेराजौ शतशः शकलीकृताः ।।

te nikṛttāḥ śaraistīkṣṇairnyapatandharaṇītale| sādhakā rāvaṇerājau śataśaḥ śakalīkṛtāḥ ||

Verse 15

तमङ्गदो वालिसुतः श्रीमानुद्यम्य पादपम्। अभिद्रुत्य महावेगस्ताडयामास मूर्धनि ।।

tamaṅgado vālisutaḥ śrīmānudyamya pādapam| abhidrutya mahāvegastāḍayāmāsa mūrdhani ||

Verse 16

तस्येन्द्रजिदसंभ्रान्तः प्रासेनोरसि वीर्यवान्। प्रहर्तुमैच्छत्तं चास्य प्रासं चिच्छेद लक्ष्मणः ।।

tasyendrajidasaṃbhrāntaḥ prāsenorasi vīryavān| prahartumaicchattaṃ cāsya prāsaṃ ciccheda lakṣmaṇaḥ ||

Verse 17

तमभ्याशगतं वीरमङ्गदं रावणात्मजः। गदयाऽताडयत्सव्ये पार्श्वेवानरपुङ्गवम् ।।

tamabhyāśagataṃ vīramaṅgadaṃ rāvaṇātmajaḥ| gadayā'tāḍayatsavye pārśvevānarapuṅgavam ||

Verse 18

तमचिन्त्य प्रहारं स बलवान्वालिनः सुतः। ससर्जेन्द्रजितः क्रोधात्सालस्कन्धं तथाङ्गदः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि एकोननवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 289 ।।

tamacintya prahāraṃ sa balavānvālinaḥ sutaḥ| sasarjendrajitaḥ krodhātsālaskandhaṃ tathāṅgadaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi rāmopākhyānaparvaṇi ekonanavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 289 ||

Verse 19

सोऽङ्गदेन रुपोत्सृष्टो वधायेन्द्रजितस्तरुः। जघानेन्द्रजितः पार्थ रथं साश्वं ससारथिम् ।।

so'ṅgadena rupotsṛṣṭo vadhāyendrajitastaruḥ| jaghānendrajitaḥ pārtha rathaṃ sāśvaṃ sasārathim ||

Verse 20

ततो हताश्वात्प्रस्कन्द्य रथात्स हतसारथिः। तत्रैवान्तर्दधे राजन्मायया रावणात्मजः ।।

tato hatāśvātpraskandya rathātsa hatasārathiḥ| tatraivāntardadhe rājanmāyayā rāvaṇātmajaḥ ||

Verse 21

अन्तर्हितं विदित्वा तं बहुमायं च राक्षसम्। रामस्तं देशमागम्य तत्सैन्यं पर्यरक्षत ।।

antarhitaṃ viditvā taṃ bahumāyaṃ ca rākṣasam| rāmastaṃ deśamāgamya tatsainyaṃ paryarakṣata ||

Verse 22

स राममुद्दिश्य शरैस्ततो दत्तवरैस्तदा। विव्याध सर्वगात्रेषु लक्ष्मणं च महाबलम् ।।

sa rāmamuddiśya śaraistato dattavaraistadā| vivyādha sarvagātreṣu lakṣmaṇaṃ ca mahābalam ||

Verse 23

तमदृश्यंशरैः शूरौ माययाऽन्तर्हितं तदा। योधयामासतुरुभौ रावणिं रामलक्ष्मणौ ।।

tamadṛśyaṃśaraiḥ śūrau māyayā'ntarhitaṃ tadā| yodhayāmāsaturubhau rāvaṇiṃ rāmalakṣmaṇau ||

Verse 24

स रुषा सर्वगात्रेषु तयोः पुरुषसिंहयोः। व्यसृजत्सायकान्भूयः शतशोऽथ सहस्रशः ।।

sa ruṣā sarvagātreṣu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ| vyasṛjatsāyakānbhūyaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 25

तमदृश्यं विचिन्वन्तः सृजन्तमनिशं शरान्। हरयो विविशुर्व्योम प्रगृह्य महतीः शिलाः ।।

tamadṛśyaṃ vicinvantaḥ sṛjantamaniśaṃ śarān| harayo viviśurvyoma pragṛhya mahatīḥ śilāḥ ||

Verse 26

तांश्च तौ चाप्यदृश्यः सशरैर्विव्याध राक्षसः। स भृशं ताडयामास रावणिर्मायया वृतः ।। रासर्ज उत्सृष्टवान्। सालस्कन्धं महास्कन्धं तरुम् ।।

tāṃśca tau cāpyadṛśyaḥ saśarairvivyādha rākṣasaḥ| sa bhṛśaṃ tāḍayāmāsa rāvaṇirmāyayā vṛtaḥ || rāsarja utsṛṣṭavān| sālaskandhaṃ mahāskandhaṃ tarum ||

Verse 27

तौ शरैरर्दितौ वीरौ भ्रारौ रामलक्ष्मणौ। पेततुर्गगनाद्भूमिं सूर्याचन्द्रमसाविव ।।

tau śarairarditau vīrau bhrārau rāmalakṣmaṇau| petaturgaganādbhūmiṃ sūryācandramasāviva ||