Adhyaya 28

Verse 1

द्रौपद्या युधिष्ठिरंप्रति कालभेदेन क्षमाकोपयोरवश्याश्रयणीयत्वे प्रमाणतया बलिप्रह्लादसंवादानुवादपूर्वकंप्रकृते कोपस्यावश्यादरणीयत्वोक्तिः ।। द्रौपद्युवाच।। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रह्लादस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च ।।१।। असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम् । बलिः पप्रच्छ दैत्येन्द्रं प्रह्लादं पितरं पितुः ।।२।। क्षमा स्विच्छ्रेयसी तात उताहो तेज इत्युत । एतन्मे संशयं तात यथावद्ब्रूहि पृच्छते ।।३।। श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम् । करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम् ।।४।। तस्मै प्रोवाच तत्सर्वमेवं पृष्टः पितामहः । सर्वनिश्चयवित्प्राज्ञः संशयं परिपृच्छते ।।५।। प्रह्लाद उवाच।। न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा । इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम् ।।६।। यो नित्यं क्षमते तात बहून्दोषान्स विन्दति । भृत्याः परिभवन्त्येनमुदासीनास्तथैव च ।।७।। सर्वभूतानि चाप्यस्य न नमन्ते कदाचन । तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपवादिता ।।८।। अवज्ञाय हि तं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम् । आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेऽल्पचेतसः ।।९।। यानं वस्त्राण्यलङ्काराञ्शयनान्यासनानि च । भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च ।।१०।। आददीरन्नधिकृता यथाकाममचेतसः । प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर्भर्तृशासनात् ।।११।। न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदाचन । अवज्ञानं हि लोकेऽस्मिन्मरणादपि गर्हितम् ।।१२।। क्षमिणं तादृशं तात ब्रुवन्ति कटुकान्यपि । प्रेष्याः पुत्राश्च भृत्याश्च तथोदासीनवृत्तयः ।।१३।। अप्यस्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावतः । दाराश्चास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतसः ।।१४।। तथा च नित्यमुदिता यदि स्वल्पमपीश्वरात् । दण्डमर्हन्ति दुष्यन्ति दुष्टाश्चाप्यपकुर्वते ।।१५।। एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमावताम् । अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमावताम् ।।१६।। अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसावृतः । क्रुद्धो दण्डान्प्रणयति विविधान्स्वेन तेजसा ।।१७।। मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नुते तेजसावृतः । प्राप्नोति द्वेष्यतां चैव लोकात्स्वजनतस्तथा ।।१८।। सोऽवमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम् । सन्तापद्वेषलोभांश्च शत्रूंश्च लभते नरः ।।१९।। क्रोधाद्दण्डान्मनुष्येषु विविधान्पुरुषो नयन् । भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात्प्राणेभ्यः स्वजनादपि ।।२०।। योऽपकर्तॄंश्च कर्तॄंश्च तेजसैवोपगच्छति । तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ।।२१।। यस्मादुद्विजते लोकः कथं तस्य भवो भवेत् । अन्तरं ह्यस्य दृष्ट्वैव लोको विकुरुते ध्रुवम् ।।२२।। तस्मान्नात्युत्सृजेत्तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत् ।।२२।। काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः । स वै सुखमवाप्नोति लोकेऽमुष्मिन्निहैव च ।।२३।। क्षमाकालांस्तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान् । ये ते नित्यमसन्त्याज्या यथा प्राहुर्मनीषिणः ।।२४।। पूर्वोपकारी यस्तु स्यादपराधेऽगरीयसि । उपकारेण तत्तस्य क्षन्तव्यमपराधिनः ।।२५।। अबुद्धिमाश्रितानां च क्षन्तव्यमपराधिनाम् । न हि सर्वत्र पाण्डित्यं सुलभं पुरुषेण वै ।।२६।। अथ चेद्बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस्ते तदबुद्धिजम् । पापान्स्वल्पेऽपि तान्हन्यादपराधे तथानृजून् ।।२७।। सर्वस्यैकोऽपराधस्ते क्षन्तव्यः प्राणिनो भवेत् । द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेऽप्यपकृते भवेत् ।।२८।। अजानता भवेत्कश्चिदपराधः कृतो यदि । क्षन्तव्यमेव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया ।।२९।। मृदुना मार्दवं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम् । नासाध्यं मृदुना किञ्चित्तस्मात्तीक्ष्णतरो मृदुः ।।३०।। देशकालौ तु सम्प्रेक्ष्य बलाबलमथात्मनः । नादेशकाले किञ्चित्स्याद्देशः कालः प्रतीक्ष्यते ।।३१।। तथा लोकभयाच्चैव क्षन्तव्यमपराधिनः ।।३१।। एत एवंविधाः कालाः क्षमायाः परिकीर्तिताः । अतोऽन्यथानुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते ।।३२।। 3.28.33 द्रौपद्युवाच।। तदहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप । धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु ।।३३।। न हि कश्चित्क्षमाकालो विद्यतेऽद्य कुरून्प्रति । तेजसश्चागते काले तेज उत्स्रष्टुमर्हसि ।।३४।। मृदुर्भवत्यवज्ञातस्तीक्ष्णादुद्विजते जनः । काले प्राप्ते द्वयं ह्येतद्यो वेद स महीपतिः ।।३५।। 3.28.36 द्रौपद्युवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। प्रह्लादस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च ।।

draupadyā yudhiṣṭhiraṃprati kālabhedena kṣamākopayoravaśyāśrayaṇīyatve pramāṇatayā baliprahlādasaṃvādānuvādapūrvakaṃprakṛte kopasyāvaśyādaraṇīyatvoktiḥ || draupadyuvāca|| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | prahlādasya ca saṃvādaṃ balervairocanasya ca ||1|| asurendraṃ mahāprājñaṃ dharmāṇāmāgatāgamam | baliḥ papraccha daityendraṃ prahlādaṃ pitaraṃ pituḥ ||2|| kṣamā svicchreyasī tāta utāho teja ityuta | etanme saṃśayaṃ tāta yathāvadbrūhi pṛcchate ||3|| śreyo yadatra dharmajña brūhi me tadasaṃśayam | kariṣyāmi hi tatsarvaṃ yathāvadanuśāsanam ||4|| tasmai provāca tatsarvamevaṃ pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ | sarvaniścayavitprājñaḥ saṃśayaṃ paripṛcchate ||5|| prahlāda uvāca|| na śreyaḥ satataṃ tejo na nityaṃ śreyasī kṣamā | iti tāta vijānīhi dvayametadasaṃśayam ||6|| yo nityaṃ kṣamate tāta bahūndoṣānsa vindati | bhṛtyāḥ paribhavantyenamudāsīnāstathaiva ca ||7|| sarvabhūtāni cāpyasya na namante kadācana | tasmānnityaṃ kṣamā tāta paṇḍitairapavāditā ||8|| avajñāya hi taṃ bhṛtyā bhajante bahudoṣatām | ādātuṃ cāsya vittāni prārthayante'lpacetasaḥ ||9|| yānaṃ vastrāṇyalaṅkārāñśayanānyāsanāni ca | bhojanānyatha pānāni sarvopakaraṇāni ca ||10|| ādadīrannadhikṛtā yathākāmamacetasaḥ | pradiṣṭāni ca deyāni na dadyurbhartṛśāsanāt ||11|| na cainaṃ bhartṛpūjābhiḥ pūjayanti kadācana | avajñānaṃ hi loke'sminmaraṇādapi garhitam ||12|| kṣamiṇaṃ tādṛśaṃ tāta bruvanti kaṭukānyapi | preṣyāḥ putrāśca bhṛtyāśca tathodāsīnavṛttayaḥ ||13|| apyasya dārānicchanti paribhūya kṣamāvataḥ | dārāścāsya pravartante yathākāmamacetasaḥ ||14|| tathā ca nityamuditā yadi svalpamapīśvarāt | daṇḍamarhanti duṣyanti duṣṭāścāpyapakurvate ||15|| ete cānye ca bahavo nityaṃ doṣāḥ kṣamāvatām | atha vairocane doṣānimānviddhyakṣamāvatām ||16|| asthāne yadi vā sthāne satataṃ rajasāvṛtaḥ | kruddho daṇḍānpraṇayati vividhānsvena tejasā ||17|| mitraiḥ saha virodhaṃ ca prāpnute tejasāvṛtaḥ | prāpnoti dveṣyatāṃ caiva lokātsvajanatastathā ||18|| so'vamānādarthahānimupālambhamanādaram | santāpadveṣalobhāṃśca śatrūṃśca labhate naraḥ ||19|| krodhāddaṇḍānmanuṣyeṣu vividhānpuruṣo nayan | bhraśyate śīghramaiśvaryātprāṇebhyaḥ svajanādapi ||20|| yo'pakartṝṃśca kartṝṃśca tejasaivopagacchati | tasmādudvijate lokaḥ sarpādveśmagatādiva ||21|| yasmādudvijate lokaḥ kathaṃ tasya bhavo bhavet | antaraṃ hyasya dṛṣṭvaiva loko vikurute dhruvam ||22|| tasmānnātyutsṛjettejo na ca nityaṃ mṛdurbhavet ||22|| kāle mṛduryo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ | sa vai sukhamavāpnoti loke'muṣminnihaiva ca ||23|| kṣamākālāṃstu vakṣyāmi śṛṇu me vistareṇa tān | ye te nityamasantyājyā yathā prāhurmanīṣiṇaḥ ||24|| pūrvopakārī yastu syādaparādhe'garīyasi | upakāreṇa tattasya kṣantavyamaparādhinaḥ ||25|| abuddhimāśritānāṃ ca kṣantavyamaparādhinām | na hi sarvatra pāṇḍityaṃ sulabhaṃ puruṣeṇa vai ||26|| atha cedbuddhijaṃ kṛtvā brūyuste tadabuddhijam | pāpānsvalpe'pi tānhanyādaparādhe tathānṛjūn ||27|| sarvasyaiko'parādhaste kṣantavyaḥ prāṇino bhavet | dvitīye sati vadhyastu svalpe'pyapakṛte bhavet ||28|| ajānatā bhavetkaścidaparādhaḥ kṛto yadi | kṣantavyameva tasyāhuḥ suparīkṣya parīkṣayā ||29|| mṛdunā mārdavaṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇam | nāsādhyaṃ mṛdunā kiñcittasmāttīkṣṇataro mṛduḥ ||30|| deśakālau tu samprekṣya balābalamathātmanaḥ | nādeśakāle kiñcitsyāddeśaḥ kālaḥ pratīkṣyate ||31|| tathā lokabhayāccaiva kṣantavyamaparādhinaḥ ||31|| eta evaṃvidhāḥ kālāḥ kṣamāyāḥ parikīrtitāḥ | ato'nyathānuvartatsu tejasaḥ kāla ucyate ||32|| 3.28.33 draupadyuvāca|| tadahaṃ tejasaḥ kālaṃ tava manye narādhipa | dhārtarāṣṭreṣu lubdheṣu satataṃ cāpakāriṣu ||33|| na hi kaścitkṣamākālo vidyate'dya kurūnprati | tejasaścāgate kāle teja utsraṣṭumarhasi ||34|| mṛdurbhavatyavajñātastīkṣṇādudvijate janaḥ | kāle prāpte dvayaṃ hyetadyo veda sa mahīpatiḥ ||35|| 3.28.36 draupadyuvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| prahlādasya ca saṃvādaṃ balervairocanasya ca ||

Verse 2

असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम्। बलिः पप्रच्छ दैत्येनद्रं प्रह्लादं पितरं पितुः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि अष्टाविंशोऽध्यायः ।। 28 ।। ==टिप्पणी==

asurendraṃ mahāprājñaṃ dharmāṇāmāgatāgamam| baliḥ papraccha daityenadraṃ prahlādaṃ pitaraṃ pituḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28 || ==ṭippaṇī==

Verse 3

क्षमा स्विच्छ्रेयसी तात उताहो तेज इत्युत। एतन्मे संशयं तात यथावद्ब्रूहि पृच्छते ।।

kṣamā svicchreyasī tāta utāho teja ityuta| etanme saṃśayaṃ tāta yathāvadbrūhi pṛcchate ||

Verse 4

श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम्। करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम् ।। आगतागमं प्राप्तरहस्यम् ।।

śreyo yadatra dharmajña brūhi me tadasaṃśayam| kariṣyāmi hi tatsarvaṃ yathāvadanuśāsanam || āgatāgamaṃ prāptarahasyam ||

Verse 5

तस्मै प्रोवाच तत्सर्वमेवं पृष्टः पितामहः। सर्वनिश्चयवित्प्राज्ञः संशयं परिपृच्छते ।।

tasmai provāca tatsarvamevaṃ pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ| sarvaniścayavitprājñaḥ saṃśayaṃ paripṛcchate ||

Verse 6

प्रह्लाद उवाच। न श्रेयः सततं तेजो न नित्यं श्रेयसी क्षमा। इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम् ।।

prahlāda uvāca| na śreyaḥ satataṃ tejo na nityaṃ śreyasī kṣamā| iti tāta vijānīhi dvayametadasaṃśayam ||

Verse 7

यो नित्यं क्षमते तात बहून्दोषान्स विन्दति। भृत्याः परिभवन्त्येनमुदासीनास्तथाऽरयः ।।

yo nityaṃ kṣamate tāta bahūndoṣānsa vindati| bhṛtyāḥ paribhavantyenamudāsīnāstathā'rayaḥ ||

Verse 8

सर्वभूतानि चाप्यस् न नमन्ते कदाचन। तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपि वर्जिता ।। श्रेयः प्रशस्ततरम्। अत्र क्षमातेजसोर्मध्ये ।।

sarvabhūtāni cāpyas na namante kadācana| tasmānnityaṃ kṣamā tāta paṇḍitairapi varjitā || śreyaḥ praśastataram| atra kṣamātejasormadhye ||

Verse 9

अवज्ञाय हितं भृत्या भजन्ते बहुदोषताम्। आदातुं चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेऽल्पचेतसः ।।

avajñāya hitaṃ bhṛtyā bhajante bahudoṣatām| ādātuṃ cāsya vittāni prārthayante'lpacetasaḥ ||

Verse 10

यानं वस्त्राण्यलंकाराञ्शयनान्यासनानि च। भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च ।।

yānaṃ vastrāṇyalaṃkārāñśayanānyāsanāni ca| bhojanānyatha pānāni sarvopakaraṇāni ca ||

Verse 11

आददीरन्नधिकृता यथाकाममचेतसः। प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर्भर्तृशासनात् ।। अस् एनम् ।।

ādadīrannadhikṛtā yathākāmamacetasaḥ| pradiṣṭāni ca deyāni na dadyurbhartṛśāsanāt || as enam ||

Verse 12

न चैनं भर्तृपूजाभिः पूजयन्ति कदाचन। अव्रज्ञानं हि लोकेऽस्मिन्मरणादपि गर्हितम् ।। अधिकृताः अन्नपानादिसंरक्षणे नियुक्ताः। प्रदिष्टानि इदमस्मै देयमित्याज्ञापितानि ।।

na cainaṃ bhartṛpūjābhiḥ pūjayanti kadācana| avrajñānaṃ hi loke'sminmaraṇādapi garhitam || adhikṛtāḥ annapānādisaṃrakṣaṇe niyuktāḥ| pradiṣṭāni idamasmai deyamityājñāpitāni ||

Verse 13

क्षमिणं तादृशं तांत ब्रुवन्ति कटुकान्यपि। प्रेष्याः पुत्राश्च भृत्याश्च तथोदासीनवृत्तयः ।।

kṣamiṇaṃ tādṛśaṃ tāṃta bruvanti kaṭukānyapi| preṣyāḥ putrāśca bhṛtyāśca tathodāsīnavṛttayaḥ ||

Verse 14

अप्यस्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावतः। दाराश्चास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतसः ।।

apyasya dārānicchanti paribhūya kṣamāvataḥ| dārāścāsya pravartante yathākāmamacetasaḥ ||

Verse 15

तथा च नित्यमुदिता यदि नाल्पमपीश्वरात्। अकृतोपद्रवः कश्चिन्महानपि न पूज्यते।

tathā ca nityamuditā yadi nālpamapīśvarāt| akṛtopadravaḥ kaścinmahānapi na pūjyate|

Verse 16

पूजयन्ति नरा नागान्न तार्क्ष्यं नामघातिनम् ।। एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषाः क्षमावताम्।

pūjayanti narā nāgānna tārkṣyaṃ nāmaghātinam || ete cānye ca bahavo nityaṃ doṣāḥ kṣamāvatām|

Verse 17

अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमांवताम् ।। अथ वैरोचने दोषानिमान्विद्ध्यक्षमावताम् ।।

atha vairocane doṣānimānviddhyakṣamāṃvatām || atha vairocane doṣānimānviddhyakṣamāvatām ||

Verse 18

अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसावृतः। क्रुद्धो दण्डान्प्रणयति विविधान्स्वेन तेजसा ।। एनं क्षमिणम्। भर्तृपूजाभिः स्वाम्युचितमानेन ।।

asthāne yadi vā sthāne satataṃ rajasāvṛtaḥ| kruddho daṇḍānpraṇayati vividhānsvena tejasā || enaṃ kṣamiṇam| bhartṛpūjābhiḥ svāmyucitamānena ||

Verse 19

मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नुते तेजसाऽऽवृतः। आप्नोति द्वेष्यतां चैव लोकात्स्वजनतस्तथा ।।

mitraiḥ saha virodhaṃ ca prāpnute tejasā''vṛtaḥ| āpnoti dveṣyatāṃ caiva lokātsvajanatastathā ||

Verse 20

सोऽवमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम्। संतापद्वेषमोहांश्च शत्रूंश्च लभते नरः ।। तेजसा क्रोधेन ।।

so'vamānādarthahānimupālambhamanādaram| saṃtāpadveṣamohāṃśca śatrūṃśca labhate naraḥ || tejasā krodhena ||

Verse 21

क्रोधाद्दण्डान्मनुष्येषु विविधान्पुरुषोऽनयात्। भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात्प्राणेभ्यः स्वजनादपि ।।

krodhāddaṇḍānmanuṣyeṣu vividhānpuruṣo'nayāt| bhraśyate śīghramaiśvaryātprāṇebhyaḥ svajanādapi ||

Verse 22

योपकर्तॄश्च हर्तॄश्च तेजसैवोपगच्छति। तस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ।। उपालम्भं धिक्करम् ।।

yopakartṝśca hartṝśca tejasaivopagacchati| tasmādudvijate lokaḥ sarpādveśmagatādiva || upālambhaṃ dhikkaram ||

Verse 23

यस्मादुद्विजतेलोकः कथं तस्य भवो भवेत्। अन्तरं तस्य दृष्ट्वैव लोको विकुरुते ध्रुवम् ।। उपकर्तॄनिति च्छेदः। रसंधिरार्षः। उपकर्तॄकोशादिवृद्धिकरान्। हर्तॄन् चोरान् ।।

yasmādudvijatelokaḥ kathaṃ tasya bhavo bhavet| antaraṃ tasya dṛṣṭvaiva loko vikurute dhruvam || upakartṝniti cchedaḥ| rasaṃdhirārṣaḥ| upakartṝkośādivṛddhikarān| hartṝn corān ||

Verse 24

तस्मान्नात्युत्सृजेत्तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत्। कालेकाले तु संप्राप्ते मृदुस्तीक्ष्णोपि वा भवेत् ।।

tasmānnātyutsṛjettejo na ca nityaṃ mṛdurbhavet| kālekāle tu saṃprāpte mṛdustīkṣṇopi vā bhavet ||

Verse 25

काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुणः। स वै सुखमवाप्नोति लोकेऽमुष्मिन्निहैव च ।।

kāle mṛduryo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ| sa vai sukhamavāpnoti loke'muṣminnihaiva ca ||

Verse 26

क्षमाकालांस्तु वक्ष्यामि शृणु मे विस्तरेण तान्। ये ते नित्यमसंत्याज्या यथा प्राहुर्मनीषिणः ।।

kṣamākālāṃstu vakṣyāmi śṛṇu me vistareṇa tān| ye te nityamasaṃtyājyā yathā prāhurmanīṣiṇaḥ ||

Verse 27

पूर्वोपकारी यस्ते स्यादपराधे गरीयसि। उपकारेण तत्तस्य क्षन्तव्यमपराधिनः ।।

pūrvopakārī yaste syādaparādhe garīyasi| upakāreṇa tattasya kṣantavyamaparādhinaḥ ||

Verse 28

अबुद्धिमाश्रितानां तु क्षन्तव्यमपराधिनाम्। न हि सर्वत्र पाण्डित्वं सुलभं पुरुषेण वै ।। भवः ऐश्वर्यम् अन्तरं छिद्रम् ।।

abuddhimāśritānāṃ tu kṣantavyamaparādhinām| na hi sarvatra pāṇḍitvaṃ sulabhaṃ puruṣeṇa vai || bhavaḥ aiśvaryam antaraṃ chidram ||

Verse 29

अथ चेद्बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस्ते तदबुद्धिजम्। पापान्स्वल्पेऽपि तान्हन्यादपराधे तथाऽनृजून् ।।

atha cedbuddhijaṃ kṛtvā brūyuste tadabuddhijam| pāpānsvalpe'pi tānhanyādaparādhe tathā'nṛjūn ||

Verse 30

सर्वस्यैकोपराधस्ते क्षन्तव्यः प्राणिनो भवेत्। द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेऽप्यपकृते भवेत् ।। अबुद्धिं मौढ्यम् ।।

sarvasyaikoparādhaste kṣantavyaḥ prāṇino bhavet| dvitīye sati vadhyastu svalpe'pyapakṛte bhavet || abuddhiṃ mauḍhyam ||

Verse 31

अजानता भवेत्कश्चिदपराधः कृतो यदि। क्षन्तव्यमेव तस्याहुः सुपरीक्ष्य परीक्षया ।।

ajānatā bhavetkaścidaparādhaḥ kṛto yadi| kṣantavyameva tasyāhuḥ suparīkṣya parīkṣayā ||

Verse 32

मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हन्त्यदारुणम्। नासाध्यं मृदुना किंचित्तस्मात्तीव्रतरं मृदु ।। अपकृते अपकारे ।।

mṛdunā dāruṇaṃ hanti mṛdunā hantyadāruṇam| nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃcittasmāttīvrataraṃ mṛdu || apakṛte apakāre ||

Verse 33

देशकालौ तु संप्रेक्ष्य बलाबलमथात्मनः। अन्वीक्ष्यकारणं चैव कार्यं तेजः क्षमापि वा ।।

deśakālau tu saṃprekṣya balābalamathātmanaḥ| anvīkṣyakāraṇaṃ caiva kāryaṃ tejaḥ kṣamāpi vā ||

Verse 34

नादेशकाले किंचित्स्याद्देशकालौ प्रतीक्षताम्। तथा लोकभयाच्चैव क्षन्तव्यमपराधितम् ।।

nādeśakāle kiṃcitsyāddeśakālau pratīkṣatām| tathā lokabhayāccaiva kṣantavyamaparādhitam ||

Verse 35

एत एवंविधाः कालाः क्षमायाः परिकीर्तिताः। अतोऽन्यथाऽनुवर्तत्सु तेजसः काल उच्यते ।।

eta evaṃvidhāḥ kālāḥ kṣamāyāḥ parikīrtitāḥ| ato'nyathā'nuvartatsu tejasaḥ kāla ucyate ||

Verse 36

तदहं तेजसः कालं तव मन्ये नराधिप। धार्तराष्ट्रेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु ।।

tadahaṃ tejasaḥ kālaṃ tava manye narādhipa| dhārtarāṣṭreṣu lubdheṣu satataṃ cāpakāriṣu ||

Verse 37

न हि कश्चित्क्षमाकालो विद्यतेऽद्य कुरून्प्रति। तेजसश्चागते काले तेज उत्स्रष्टुमर्हसि ।। मृदुना साम्रा ।।

na hi kaścitkṣamākālo vidyate'dya kurūnprati| tejasaścāgate kāle teja utsraṣṭumarhasi || mṛdunā sāmrā ||

Verse 38

मृदुर्भवत्यवज्ञातस्तीक्ष्णादुद्विजते जनः। काले प्राप्ते द्वयं चैतद्यो वेद स महीपतिः ।।

mṛdurbhavatyavajñātastīkṣṇādudvijate janaḥ| kāle prāpte dvayaṃ caitadyo veda sa mahīpatiḥ ||