Adhyaya 288

Verse 1

लक्ष्मणेन कुम्भकर्णवधः ।। 1 ।। हनुमन्नीलाक्ष्यां वज्रवेगप्रमाथिनोर्वधः ।। 2 ।। मार्कण्डेय उवाच। ततो निर्याय स्वपुरात्कुम्भकर्णः सहानुगः। अपश्यत्कपिसैन्यं रतज्जितकाश्यग्रतः स्थितम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि अष्टाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 288 ।।

lakṣmaṇena kumbhakarṇavadhaḥ || 1 || hanumannīlākṣyāṃ vajravegapramāthinorvadhaḥ || 2 || mārkaṇḍeya uvāca| tato niryāya svapurātkumbhakarṇaḥ sahānugaḥ| apaśyatkapisainyaṃ ratajjitakāśyagrataḥ sthitam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi rāmopākhyānaparvaṇi aṣṭāśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 288 ||

Verse 2

स वीक्षमाणस्तत्सैन्यं रामदर्शनकाङ्क्षया। अपश्यच्चापि सौमित्रिं धनुष्पाणिं व्यवस्थितम् ।।

sa vīkṣamāṇastatsainyaṃ rāmadarśanakāṅkṣayā| apaśyaccāpi saumitriṃ dhanuṣpāṇiṃ vyavasthitam ||

Verse 3

तमभ्येत्याशु हरयः परिवब्रुः समन्ततः। शैलवृक्षायुधा नादानमुञ्चन्भीषणास्ततः ।।

tamabhyetyāśu harayaḥ parivabruḥ samantataḥ| śailavṛkṣāyudhā nādānamuñcanbhīṣaṇāstataḥ ||

Verse 4

अभ्यघ्नंश्च महाकायैर्बहुभिर्जगतीरुहैः। करजैरतुदंश्चान्ये विहाय भयमुत्तमम् ।।

abhyaghnaṃśca mahākāyairbahubhirjagatīruhaiḥ| karajairatudaṃścānye vihāya bhayamuttamam ||

Verse 5

बहुधा युध्यमानास्ते युद्धमार्गैः प्लवंगमाः। नानाप्रहरणैर्भीमै राक्षसेन्द्रमताडयन् ।।

bahudhā yudhyamānāste yuddhamārgaiḥ plavaṃgamāḥ| nānāpraharaṇairbhīmai rākṣasendramatāḍayan ||

Verse 6

स ताड्यमानः प्रहसन्भक्षयामास वानरान्। बलं चण्डबलाख्यं च वज्रबाहुं च वानरम् ।।

sa tāḍyamānaḥ prahasanbhakṣayāmāsa vānarān| balaṃ caṇḍabalākhyaṃ ca vajrabāhuṃ ca vānaram ||

Verse 7

तद्दृष्ट्वा व्यथनं कर्म कुम्भकर्णस्य रक्षसः। उदक्रोशन्परित्रस्तास्तारप्रभृतयस्तदा ।।

taddṛṣṭvā vyathanaṃ karma kumbhakarṇasya rakṣasaḥ| udakrośanparitrastāstāraprabhṛtayastadā ||

Verse 8

तानुच्चैः क्रोशतः सैन्याञ्श्रुत्वा स हरियूथपान्। अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णमपेतभीः ।।

tānuccaiḥ krośataḥ sainyāñśrutvā sa hariyūthapān| abhidudrāva sugrīvaḥ kumbhakarṇamapetabhīḥ ||

Verse 9

ततो निपत्य वेगेन कुम्भकर्णं महामना। सालेन जघ्निवान्मूर्ध्निं बलेन कपिकुञ्जरः ।।

tato nipatya vegena kumbhakarṇaṃ mahāmanā| sālena jaghnivānmūrdhniṃ balena kapikuñjaraḥ ||

Verse 10

स महात्मा महावेगः कुम्भकर्णस् मूर्धनि। बिभेद सालं सुग्रीवो न चैवाव्यथयत्कपिः ।।

sa mahātmā mahāvegaḥ kumbhakarṇas mūrdhani| bibheda sālaṃ sugrīvo na caivāvyathayatkapiḥ ||

Verse 11

ततो विनद्यसहसा सालस्पर्शविबोधितः। दोर्भ्यामादाय सुग्रीवं कुम्भकर्णोऽहरद्बलात् ।।

tato vinadyasahasā sālasparśavibodhitaḥ| dorbhyāmādāya sugrīvaṃ kumbhakarṇo'haradbalāt ||

Verse 12

ह्रियमाणं तु सुग्रीवं कुम्भकर्णेन रक्षसा। अवेक्ष्याभ्यद्रवद्वीरः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।।

hriyamāṇaṃ tu sugrīvaṃ kumbhakarṇena rakṣasā| avekṣyābhyadravadvīraḥ saumitrirmitranandanaḥ ||

Verse 13

सोऽभिपत्य महर्वेगं रुक्मपुङ्खं महाशरम्। प्राहिणोत्कुम्भकर्णाय लक्ष्मणः परवीरहा ।।

so'bhipatya maharvegaṃ rukmapuṅkhaṃ mahāśaram| prāhiṇotkumbhakarṇāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā ||

Verse 14

स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः। जगाम दारयन्भूमिं रुधिरेण समुक्षितः ।।

sa tasya dehāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ| jagāma dārayanbhūmiṃ rudhireṇa samukṣitaḥ ||

Verse 15

तथा स भिन्नहृदयः समुत्सृज्य कपीश्वरम्। वेगेन महताऽऽविष्टस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ।।

tathā sa bhinnahṛdayaḥ samutsṛjya kapīśvaram| vegena mahatā''viṣṭastiṣṭhatiṣṭheti cābravīt ||

Verse 16

कुम्भकर्णो महेष्वासः प्रगृहीतशिलायुधः। अभिदुद्राव सौमित्रिमुद्यम्य महतीं शिलाम् ।।

kumbhakarṇo maheṣvāsaḥ pragṛhītaśilāyudhaḥ| abhidudrāva saumitrimudyamya mahatīṃ śilām ||

Verse 17

तस्याभिपततस्तूर्णं क्षुराभ्यामुच्छितौ करौ। चिच्छेद निशिताग्राभ्यां स बभूव चतुर्भुजः ।।

tasyābhipatatastūrṇaṃ kṣurābhyāmucchitau karau| ciccheda niśitāgrābhyāṃ sa babhūva caturbhujaḥ ||

Verse 18

तानप्यस् भुजान्सर्वान्प्रगृहीतशिलायुधान्। क्षुरैश्चिच्छेदलघ्वस्त्रं सौमित्रिः प्रतिदर्शयन् ।।

tānapyas bhujānsarvānpragṛhītaśilāyudhān| kṣuraiścicchedalaghvastraṃ saumitriḥ pratidarśayan ||

Verse 19

स बभूवातिकायश्च बहुपादशिरोभुजः। तं ब्रह्मास्त्रेण सौमित्रिर्ददाराद्रिचयोपमम् ।।

sa babhūvātikāyaśca bahupādaśirobhujaḥ| taṃ brahmāstreṇa saumitrirdadārādricayopamam ||

Verse 20

स पपात महावीर्यो दिव्यास्त्राभिहतो रणे। महाशनिविनिर्दग्धः पादपोऽङ्कुरवानिव ।।

sa papāta mahāvīryo divyāstrābhihato raṇe| mahāśanivinirdagdhaḥ pādapo'ṅkuravāniva ||

Verse 21

तं दृष्ट्वा वृत्रसंकाशं कुम्भकर्णं तरस्विनम्। गतासुं पतितं भूमौ राक्षसाः प्राद्रवन्भयात् ।।

taṃ dṛṣṭvā vṛtrasaṃkāśaṃ kumbhakarṇaṃ tarasvinam| gatāsuṃ patitaṃ bhūmau rākṣasāḥ prādravanbhayāt ||

Verse 22

तथातान्द्रवतो योधान्दृष्ट्वा तौ दूषणानुजौ। अवस्थाप्याथ सौमित्रिं संक्रुद्धावभ्यधावताम् ।।

tathātāndravato yodhāndṛṣṭvā tau dūṣaṇānujau| avasthāpyātha saumitriṃ saṃkruddhāvabhyadhāvatām ||

Verse 23

तावाद्रवन्तौ संक्रुद्धौ वज्रवेगप्रमाथिनौ। अभिजग्राह सौमित्रिर्विनद्योभौ पतत्रिभिः ।।

tāvādravantau saṃkruddhau vajravegapramāthinau| abhijagrāha saumitrirvinadyobhau patatribhiḥ ||

Verse 24

ततः सुतुमुलं युद्धमभवद्रोमहर्षणम्। दूषणानुजयोः पार्थ लक्ष्मणस् च धीमतः ।।

tataḥ sutumulaṃ yuddhamabhavadromaharṣaṇam| dūṣaṇānujayoḥ pārtha lakṣmaṇas ca dhīmataḥ ||

Verse 25

महता शरवर्षेण राक्षसौ सोऽभ्यवर्पत। तं चापिवीरौ संक्रुद्धावुभौ तौ समवर्षताम् ।।

mahatā śaravarṣeṇa rākṣasau so'bhyavarpata| taṃ cāpivīrau saṃkruddhāvubhau tau samavarṣatām ||

Verse 26

मुहूर्तमेवमभवद्वज्रवेगप्रमाथिनोः। सौमित्रेश्च महाबाहोः संप्रहारः सुदारुणः ।।

muhūrtamevamabhavadvajravegapramāthinoḥ| saumitreśca mahābāhoḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ ||

Verse 27

अथाद्रिशृङ्गमादाय हनुमान्मारुतात्मजः। अभिद्रुत्याददे प्राणान्वज्रवेगस्य रक्षसः ।।

athādriśṛṅgamādāya hanumānmārutātmajaḥ| abhidrutyādade prāṇānvajravegasya rakṣasaḥ ||

Verse 28

नीलश्च महता ग्राव्णा दूपणावरजं हरिः। प्रमाथिनमभिद्रुत्य प्रममाथ महाबलः ।।

nīlaśca mahatā grāvṇā dūpaṇāvarajaṃ hariḥ| pramāthinamabhidrutya pramamātha mahābalaḥ ||

Verse 29

ततः प्रावर्तत पुनः संग्रामः कटुकोदयः। रामरावणसैन्यानामन्योन्यमभिधावताम् ।।

tataḥ prāvartata punaḥ saṃgrāmaḥ kaṭukodayaḥ| rāmarāvaṇasainyānāmanyonyamabhidhāvatām ||

Verse 30

शतसो नैर्ऋतान्वन्या जघ्नुर्वन्यांश्च नैर्ऋताः। नैर्ऋतास्तत्रवध्यन्ते प्रायेण न तु वानराः ।। जितकाशि दृढमुष्टि। काशिर्मुष्टिः प्रकाशनादिति यास्क ।।

śataso nairṛtānvanyā jaghnurvanyāṃśca nairṛtāḥ| nairṛtāstatravadhyante prāyeṇa na tu vānarāḥ || jitakāśi dṛḍhamuṣṭi| kāśirmuṣṭiḥ prakāśanāditi yāska ||