Adhyaya 287

Verse 1

विभीषणहनुमद्भ्यां प्रहस्तधूम्राक्षवधश्रवणनिर्विण्णेन रावणेन युद्धाय कुम्भकर्णप्रेषणम् ।। 1 ।। ततः प्रहस्तः सहसा समभ्येत्य विभीषणम्। गदया ताडयामास विनद्य रणकर्कशम् ।।

vibhīṣaṇahanumadbhyāṃ prahastadhūmrākṣavadhaśravaṇanirviṇṇena rāvaṇena yuddhāya kumbhakarṇapreṣaṇam || 1 || tataḥ prahastaḥ sahasā samabhyetya vibhīṣaṇam| gadayā tāḍayāmāsa vinadya raṇakarkaśam ||

Verse 2

स तयाऽभिहतो धीमान्गदया भीमवेगया। नाकम्पत महाबाहुर्हिमवानिव सुस्थिरः ।।

sa tayā'bhihato dhīmāngadayā bhīmavegayā| nākampata mahābāhurhimavāniva susthiraḥ ||

Verse 3

ततः प्रगृह्यविपुलां शतघण्टां विभीषणः। अनुमन्त्र्य महाशक्तिं चिक्षेपास् शिरः प्रति ।।

tataḥ pragṛhyavipulāṃ śataghaṇṭāṃ vibhīṣaṇaḥ| anumantrya mahāśaktiṃ cikṣepās śiraḥ prati ||

Verse 4

पतन्त्या स तया वेगाद्राक्षसोऽशनिवेगया। हृतोत्तामङ्गो ददृशे वातरुग्ण इव द्रुमः ।।

patantyā sa tayā vegādrākṣaso'śanivegayā| hṛtottāmaṅgo dadṛśe vātarugṇa iva drumaḥ ||

Verse 5

तं दृष्ट्वा निहतं सङ्ख्ये प्रहस्तं क्षणदाचरम्। अभिदुद्राव धूम्राक्षो वेगेन महता कपीन् ।।

taṃ dṛṣṭvā nihataṃ saṅkhye prahastaṃ kṣaṇadācaram| abhidudrāva dhūmrākṣo vegena mahatā kapīn ||

Verse 6

तस् मेघोपमं सैन्यमापतद्भीमदर्शनम्। दृष्ट्वैव सहसा दीर्णा रणे वानरपुङ्गवाः ।।

tas meghopamaṃ sainyamāpatadbhīmadarśanam| dṛṣṭvaiva sahasā dīrṇā raṇe vānarapuṅgavāḥ ||

Verse 7

ततस्तान्सहसा दीर्णान्दृष्ट्वा वानरपुङ्गवान्। निर्ययौ कपिशार्दूलो हनूमान्मारुतात्मजः ।।

tatastānsahasā dīrṇāndṛṣṭvā vānarapuṅgavān| niryayau kapiśārdūlo hanūmānmārutātmajaḥ ||

Verse 8

तं दृष्ट्वाऽवस्थितं सङ्ख्ये हरयः पवनात्मजम्। महत्या त्वरया राजत्संन्यवर्तन्त सर्वशः ।।

taṃ dṛṣṭvā'vasthitaṃ saṅkhye harayaḥ pavanātmajam| mahatyā tvarayā rājatsaṃnyavartanta sarvaśaḥ ||

Verse 9

ततः शब्दो महानासीत्तुमुलो रोमहर्षणः। रामरावणसैन्यानामन्योन्यमभिधावताम् ।।

tataḥ śabdo mahānāsīttumulo romaharṣaṇaḥ| rāmarāvaṇasainyānāmanyonyamabhidhāvatām ||

Verse 10

तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे घोरे रुधिरकर्दमे। क्षूम्राक्षः कपिसैन्यं तद्द्रावयामास पत्रिभिः ।।

tasminpravṛtte saṃgrāme ghore rudhirakardame| kṣūmrākṣaḥ kapisainyaṃ taddrāvayāmāsa patribhiḥ ||

Verse 11

तं स रक्षोमहामात्रमापतन्तं सपत्नजित्। प्रतिजग्राह हनुमांस्तरसा पवनात्मजः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि सप्ताशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 287 ।।

taṃ sa rakṣomahāmātramāpatantaṃ sapatnajit| pratijagrāha hanumāṃstarasā pavanātmajaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi rāmopākhyānaparvaṇi saptāśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 287 ||

Verse 12

तयोर्युद्धमभूदधोरं हरिराक्षसवीरयोः। जीगीषतोर्युधाऽन्योन्यमिन्द्रप्रह्लादयोरिवं ।।

tayoryuddhamabhūdadhoraṃ harirākṣasavīrayoḥ| jīgīṣatoryudhā'nyonyamindraprahlādayorivaṃ ||

Verse 13

कगदाभिः परिघैश्चैव राक्षसो जघ्निवान्कपिम्। कपिश्च जघ्निवान्रः सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः ।।

kagadābhiḥ parighaiścaiva rākṣaso jaghnivānkapim| kapiśca jaghnivānraḥ saskandhaviṭapairdrumaiḥ ||

Verse 14

ततस्तमतिकोपेन साश्वं सरथसारथिम्। धूम्राक्षमवधीत्क्रुद्धो हनूमान्मारुतात्मजः ।।

tatastamatikopena sāśvaṃ sarathasārathim| dhūmrākṣamavadhītkruddho hanūmānmārutātmajaḥ ||

Verse 15

ततस्तं निहतं दृष्ट्वा धूम्राक्षं राक्षसोत्तमम्। हरयो जातविश्रम्भा जघ्नुरन्ये च सैनिकान् ।।

tatastaṃ nihataṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣaṃ rākṣasottamam| harayo jātaviśrambhā jaghnuranye ca sainikān ||

Verse 16

ते वध्यमाना हरिभिर्बलिभिर्जितकाशिभिः। राक्षसा भग्नसंकल्पा लङ्कामभ्यपतन्भयात् ।।

te vadhyamānā haribhirbalibhirjitakāśibhiḥ| rākṣasā bhagnasaṃkalpā laṅkāmabhyapatanbhayāt ||

Verse 17

तेऽभिपत्य पुरं भग्ना हतशेषा निशाचराः। सर्वं राज्ञे यथावृत्तं रावणाय न्यवेदयन् ।।

te'bhipatya puraṃ bhagnā hataśeṣā niśācarāḥ| sarvaṃ rājñe yathāvṛttaṃ rāvaṇāya nyavedayan ||

Verse 18

श्रुत्वा तु रावणस्तेभ्यः प्रहस्तं निहतं युधि। धूम्राक्षं च महेष्वासं ससैन्यं सहराक्षसैः ।।

śrutvā tu rāvaṇastebhyaḥ prahastaṃ nihataṃ yudhi| dhūmrākṣaṃ ca maheṣvāsaṃ sasainyaṃ saharākṣasaiḥ ||

Verse 19

सुदीर्घमिव निःश्वस्य समुत्पत्य वरासनात्। उवाच कुम्भकर्णस्य कर्मकालोऽयमागतः ।।

sudīrghamiva niḥśvasya samutpatya varāsanāt| uvāca kumbhakarṇasya karmakālo'yamāgataḥ ||

Verse 20

इत्येवमुक्त्वा विविधैर्वादित्रैः सुमहास्वनैः। शयानमतिनिद्रालुं कुम्भकर्णमबोधयत् ।।

ityevamuktvā vividhairvāditraiḥ sumahāsvanaiḥ| śayānamatinidrāluṃ kumbhakarṇamabodhayat ||

Verse 21

प्रबोध्य महता चैनं यत्नेनाऽऽगतसाध्वसः। स्वस्थमासीनमव्यग्रं विनिद्रं राक्षसाधिपः। ततोऽब्रवीद्दशग्रीवः कुम्भकर्णं महाबलम् ।। रक्षोमहामात्रं रक्षःश्रेष्ठम् ।।

prabodhya mahatā cainaṃ yatnenā''gatasādhvasaḥ| svasthamāsīnamavyagraṃ vinidraṃ rākṣasādhipaḥ| tato'bravīddaśagrīvaḥ kumbhakarṇaṃ mahābalam || rakṣomahāmātraṃ rakṣaḥśreṣṭham ||

Verse 22

धन्योसि यस्य ते निद्रा कुम्भकर्णेयमीदृशी। य इदं दारुणं कालं न जानीषे महाभयम् ।।

dhanyosi yasya te nidrā kumbhakarṇeyamīdṛśī| ya idaṃ dāruṇaṃ kālaṃ na jānīṣe mahābhayam ||

Verse 23

एष तीर्त्वाऽर्णवं रामः सेतुना हरिभिः सह। अवमत्येह नः सर्वान्करोति कदनं महत् ।।

eṣa tīrtvā'rṇavaṃ rāmaḥ setunā haribhiḥ saha| avamatyeha naḥ sarvānkaroti kadanaṃ mahat ||

Verse 24

मया त्वपहृता भार्या सीता नामास्य जानकी। तां नेतुं स इहायातो बद्ध्वा सेतुं महार्णवे ।।

mayā tvapahṛtā bhāryā sītā nāmāsya jānakī| tāṃ netuṃ sa ihāyāto baddhvā setuṃ mahārṇave ||

Verse 25

तेन चैव प्रहस्तादिर्महान्नः स्वजनो हतः। तस्य नान्यो निहन्ताऽस्ति त्वामृतेशत्रुकर्शन ।।

tena caiva prahastādirmahānnaḥ svajano hataḥ| tasya nānyo nihantā'sti tvāmṛteśatrukarśana ||

Verse 26

सदंशितोऽभिनिर्याहि त्वमद्य बलिनांवर। रामादीन्समरे सर्वाञ्जहि शत्रूनरिंदम ।।

sadaṃśito'bhiniryāhi tvamadya balināṃvara| rāmādīnsamare sarvāñjahi śatrūnariṃdama ||

Verse 27

दूषणावरजौ चैव वज्रवेगप्रमाथिनौ। तौ त्वां बलेन महता सहितावनुयास्यतः ।।

dūṣaṇāvarajau caiva vajravegapramāthinau| tau tvāṃ balena mahatā sahitāvanuyāsyataḥ ||

Verse 28

इत्युक्त्वा राक्षुसपतिः कुम्भकर्णं तरस्विनम्। संदिदेशेतिकर्तव्ये वज्रवेगप्रमाथिनौ ।।

ityuktvā rākṣusapatiḥ kumbhakarṇaṃ tarasvinam| saṃdideśetikartavye vajravegapramāthinau ||

Verse 29

तथ्त्युक्त्वा युतौ वीरौ रावणं दूषाणानुजौ। कुम्भकर्णं पुरस्कृत्य तूर्णं निर्ययतुः पुरात् ।।

tathtyuktvā yutau vīrau rāvaṇaṃ dūṣāṇānujau| kumbhakarṇaṃ puraskṛtya tūrṇaṃ niryayatuḥ purāt ||