Adhyaya 285

Verse 1

अङ्गदेन रावणाय रामसंदंशनिवेदनपूर्वकंपुना रामसमीपागमनम् ।। 1 ।। वानरै रामाज्ञया लङ्काप्राकारादिविभेदनपूर्वकं राक्षसैः सह योधनम् ।। 2 ।। ततो रामेण स्वसेनानामवहारः ।। 3 ।। मार्कण्डेय उवाच। प्रभूतान्नोदकेतस्मिन्बहुमूलफले वने। सेनां निवेश्य काकुत्स्थो विधिवत्पर्यरक्षत ।।

aṅgadena rāvaṇāya rāmasaṃdaṃśanivedanapūrvakaṃpunā rāmasamīpāgamanam || 1 || vānarai rāmājñayā laṅkāprākārādivibhedanapūrvakaṃ rākṣasaiḥ saha yodhanam || 2 || tato rāmeṇa svasenānāmavahāraḥ || 3 || mārkaṇḍeya uvāca| prabhūtānnodaketasminbahumūlaphale vane| senāṃ niveśya kākutstho vidhivatparyarakṣata ||

Verse 2

रावणः संविधं चक्रे लङ्कायां शास्त्रनिर्मिताम्। प्रकृत्यैवदुराधर्षा दृढप्राकारतोरणा ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि पञ्चाशीत्यधिकाद्विशततमोऽध्यायः ।। 285 ।।

rāvaṇaḥ saṃvidhaṃ cakre laṅkāyāṃ śāstranirmitām| prakṛtyaivadurādharṣā dṛḍhaprākāratoraṇā || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi rāmopākhyānaparvaṇi pañcāśītyadhikādviśatatamo'dhyāyaḥ || 285 ||

Verse 3

अगाधतोयाः परिखा मीननक्रसमाकुलाः। बभूवुः सप्त दुर्धर्षाः स्वादिरैः शङ्कुभिश्चिताः ।।

agādhatoyāḥ parikhā mīnanakrasamākulāḥ| babhūvuḥ sapta durdharṣāḥ svādiraiḥ śaṅkubhiścitāḥ ||

Verse 4

कर्णाटयन्त्रा दुर्धर्षा बभूवुः सहुडोपलाः। साशीविषघटायोधाः ससर्जरसपांसवः ।। संविधं सम्यग्विद्ध्यान्त्यनया तां यात्रादिसंपत्तिम् ।।

karṇāṭayantrā durdharṣā babhūvuḥ sahuḍopalāḥ| sāśīviṣaghaṭāyodhāḥ sasarjarasapāṃsavaḥ || saṃvidhaṃ samyagviddhyāntyanayā tāṃ yātrādisaṃpattim ||

Verse 5

मुसलालातनाराचतोमरासिपरश्वथैः। अन्विताश्चशतघ्नीभिः समधूच्छिष्टमुद्गराः ।। सहुडाः सोपलाश्च। हुढं मूत्राद्युत्सर्जनार्थं शृङ्गम्। उपलाः प्रक्षेप्या गोलकाः. कपाटयन्त्रदुर्धर्षा इति झ. पाठः ।।

musalālātanārācatomarāsiparaśvathaiḥ| anvitāścaśataghnībhiḥ samadhūcchiṣṭamudgarāḥ || sahuḍāḥ sopalāśca| huḍhaṃ mūtrādyutsarjanārthaṃ śṛṅgam| upalāḥ prakṣepyā golakāḥ. kapāṭayantradurdharṣā iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 6

पुरद्वारेषु सर्वेषु गुल्माः स्थावरजङ्गमाः। बभूवुः पत्तिबहुलाः प्रभूतगजवाजिनः ।। समधूच्छिष्टमुद्गराः। मधूच्छिष्टं क्षौद्रं मधु ।।

puradvāreṣu sarveṣu gulmāḥ sthāvarajaṅgamāḥ| babhūvuḥ pattibahulāḥ prabhūtagajavājinaḥ || samadhūcchiṣṭamudgarāḥ| madhūcchiṣṭaṃ kṣaudraṃ madhu ||

Verse 7

अङ्गदस्त्वथ लङ्कायां द्वारदेशमुपागतः। विदितो रराक्षसेन्द्रस्य प्रविवेशगतव्यथः ।। गुल्माः गुप्तोपवेशनस्थानानि ।।

aṅgadastvatha laṅkāyāṃ dvāradeśamupāgataḥ| vidito rarākṣasendrasya praviveśagatavyathaḥ || gulmāḥ guptopaveśanasthānāni ||

Verse 8

मध्ये राक्षसकोटीनां बह्वीनां सुमहाबलः। शुशुभे मेघमालाभिरादित्य इव संवृतः ।।

madhye rākṣasakoṭīnāṃ bahvīnāṃ sumahābalaḥ| śuśubhe meghamālābhirāditya iva saṃvṛtaḥ ||

Verse 9

ससमासाद्य पौलस्त्यममात्यैरभिसंवृतम्। रामसंदेशमामन्त्र्य वाग्मी वक्तुं प्रचक्रमे ।। गतव्यथो निर्भयः ।।

sasamāsādya paulastyamamātyairabhisaṃvṛtam| rāmasaṃdeśamāmantrya vāgmī vaktuṃ pracakrame || gatavyatho nirbhayaḥ ||

Verse 10

आह त्वां राघवो राजन्कोसलेन्द्रो महायशाः। प्राप्तकालमिदं वाक्यं तदादत्स्व सुदुर्मते। आमन्त्र्य हेरावण इति संबोध्य ।।

āha tvāṃ rāghavo rājankosalendro mahāyaśāḥ| prāptakālamidaṃ vākyaṃ tadādatsva sudurmate| āmantrya herāvaṇa iti saṃbodhya ||

Verse 11

अकृतात्मानमासाद्य राजानमनये रतम्। विनश्यन्त्यनयाविष्टा देशाश्च नगराणि च ।।

akṛtātmānamāsādya rājānamanaye ratam| vinaśyantyanayāviṣṭā deśāśca nagarāṇi ca ||

Verse 12

त्वयैकेनापराद्धं मे सीतामाहरता बलात्। वधायानपराद्धानामन्येषां तद्भविष्यति ।।

tvayaikenāparāddhaṃ me sītāmāharatā balāt| vadhāyānaparāddhānāmanyeṣāṃ tadbhaviṣyati ||

Verse 13

ये त्वया बलदर्पाभ्यामाविष्टेन वनेचराः। ऋषयोहिंसिताः पूर्वंदेवाश्चाप्यवमानिताः ।।

ye tvayā baladarpābhyāmāviṣṭena vanecarāḥ| ṛṣayohiṃsitāḥ pūrvaṃdevāścāpyavamānitāḥ ||

Verse 14

राजर्षयश्च निहता रुदत्यश्चाहृताः स्त्रियः। तदिदं समनुप्राप्तं फलंतस्यानयस्य ते ।।

rājarṣayaśca nihatā rudatyaścāhṛtāḥ striyaḥ| tadidaṃ samanuprāptaṃ phalaṃtasyānayasya te ||

Verse 15

हन्तास्मि त्वां सहामात्यैर्युध्यस्व पुरुषो भव। पश्य मे धनुषो वीर्यं मानुषस् निशाचर ।।

hantāsmi tvāṃ sahāmātyairyudhyasva puruṣo bhava| paśya me dhanuṣo vīryaṃ mānuṣas niśācara ||

Verse 16

मुच्यतां जानकी सीता न मे मोक्ष्यमसि कर्हिचित्। अराक्षसमिमं लोकंकर्ताऽस्मि निशितैः शरैः ।।

mucyatāṃ jānakī sītā na me mokṣyamasi karhicit| arākṣasamimaṃ lokaṃkartā'smi niśitaiḥ śaraiḥ ||

Verse 17

इतितस् ब्रुवाणस् दूतस् परुषं वचः। श्रुत्वा न ममृषे राजा रावणः क्रोधमूर्च्छितः ।।

ititas bruvāṇas dūtas paruṣaṃ vacaḥ| śrutvā na mamṛṣe rājā rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ ||

Verse 18

हङ्गितज्ञास्ततो भर्तुश्चत्वारो रजनीचराः। चतुर्ष्वङ्गेषु जगृहुः शार्दूलमिव पक्षिणः ।।

haṅgitajñāstato bhartuścatvāro rajanīcarāḥ| caturṣvaṅgeṣu jagṛhuḥ śārdūlamiva pakṣiṇaḥ ||

Verse 19

तांस्तथाङ्गेषु संसक्तानङ्गदो रजनीचरान्। आदायैव खमुत्पत्य प्रासादतलमाविशत् ।।

tāṃstathāṅgeṣu saṃsaktānaṅgado rajanīcarān| ādāyaiva khamutpatya prāsādatalamāviśat ||

Verse 20

वेगेनोत्पततस्तस्य पेतुस्ते रजनीचराः। भुवि संभिन्नहृदयाः प्रहारवरपीडिताः ।।

vegenotpatatastasya petuste rajanīcarāḥ| bhuvi saṃbhinnahṛdayāḥ prahāravarapīḍitāḥ ||

Verse 21

संसक्तोहर्म्यशिखरात्तस्मात्पुनरवापतत्। लङ्घयित्वा पुरं लङ्कां सुवेलस्य समीपतः ।।

saṃsaktoharmyaśikharāttasmātpunaravāpatat| laṅghayitvā puraṃ laṅkāṃ suvelasya samīpataḥ ||

Verse 22

कोसलेन्द्रमथागम्य सर्वमावेद्य वानरः। विशश्राम स तेजस्वी राघवेणाभिनन्दितः ।।

kosalendramathāgamya sarvamāvedya vānaraḥ| viśaśrāma sa tejasvī rāghaveṇābhinanditaḥ ||

Verse 23

ततः सर्वाभिसारेण हरीणां वातरंहसाम्। भेदयामास लङ्कायाः ग्राकारं रघुनन्दनः ।। तदादत्स्व कुरुष्व चेति झ.पाठः ।।

tataḥ sarvābhisāreṇa harīṇāṃ vātaraṃhasām| bhedayāmāsa laṅkāyāḥ grākāraṃ raghunandanaḥ || tadādatsva kuruṣva ceti jha.pāṭhaḥ ||

Verse 24

विभीषणर्क्षाधिपती पुरस्कृत्याथ लक्ष्मणः। दक्षिणं नगरद्वारमवामृद्गाद्दुरासदम् ।। सर्वाभिसारः युपगत्सर्वेषामभिसारो यत्नस्तेन ।।

vibhīṣaṇarkṣādhipatī puraskṛtyātha lakṣmaṇaḥ| dakṣiṇaṃ nagaradvāramavāmṛdgāddurāsadam || sarvābhisāraḥ yupagatsarveṣāmabhisāro yatnastena ||

Verse 25

करभारुणगात्राणां हरीणां युद्धशालिनाम्। कोटीशतसहस्रेण लङ्कामभ्यपतत्तदा ।। ऋक्षाधिपतिर्जाम्बवान् ।।

karabhāruṇagātrāṇāṃ harīṇāṃ yuddhaśālinām| koṭīśatasahasreṇa laṅkāmabhyapatattadā || ṛkṣādhipatirjāmbavān ||

Verse 26

प्रलम्बबाहूरुकरजङ्घान्तरविलम्बिनाम्। ऋक्षाणआं धूम्रवर्णानां तिस्रः कोठ्यो व्यवस्थिताः ।।

pralambabāhūrukarajaṅghāntaravilambinām| ṛkṣāṇaāṃ dhūmravarṇānāṃ tisraḥ koṭhyo vyavasthitāḥ ||

Verse 27

उत्पतद्भिः पतद्भिश्च निपतद्भिश्च वानरैः। नादृश्यत तदा सूर्यो रजसा नाशितप्रभः ।।

utpatadbhiḥ patadbhiśca nipatadbhiśca vānaraiḥ| nādṛśyata tadā sūryo rajasā nāśitaprabhaḥ ||

Verse 28

शालिप्रसूनसदृशैः शिरीपकुसुमप्रभैः। तरुणादित्यसदृशैः शणगौरैश्च वैनरैः ।। करभो मणिबन्धादिकनिष्ठान्तं हस्तप्रदेशस्तद्वदरुणाः ।।

śāliprasūnasadṛśaiḥ śirīpakusumaprabhaiḥ| taruṇādityasadṛśaiḥ śaṇagauraiśca vainaraiḥ || karabho maṇibandhādikaniṣṭhāntaṃ hastapradeśastadvadaruṇāḥ ||

Verse 29

प्राकारं ददृशुस्ते तु समन्तात्कपिलीकृतम्। राक्षसा विस्मिता राजन्सस्त्रीवृद्धाः समन्ततः ।।

prākāraṃ dadṛśuste tu samantātkapilīkṛtam| rākṣasā vismitā rājansastrīvṛddhāḥ samantataḥ ||

Verse 30

बिभिदुस्ते मणिस्तम्भान्कर्णाट्टशिखराणि च। भग्नोन्मथितशृङ्गाणि यन्त्राणि च विचिक्षिपुः ।। शणो गोणीसूत्रोपादानवीरुत् ।।

bibhiduste maṇistambhānkarṇāṭṭaśikharāṇi ca| bhagnonmathitaśṛṅgāṇi yantrāṇi ca vicikṣipuḥ || śaṇo goṇīsūtropādānavīrut ||

Verse 31

परिगृह्य शतघ्नीश्च सचक्राः सगुडोपलाः। चिक्षिपुर्भुजवेगेन लङ्कामध्येमहास्वनाः ।।

parigṛhya śataghnīśca sacakrāḥ saguḍopalāḥ| cikṣipurbhujavegena laṅkāmadhyemahāsvanāḥ ||

Verse 32

प्राकारस्थाश्चये केचिन्निशाचरगणास्तथा। प्रदुद्रुवुस्ते शतशः कपिभिः समभिद्रुताः ।।

prākārasthāścaye kecinniśācaragaṇāstathā| pradudruvuste śataśaḥ kapibhiḥ samabhidrutāḥ ||

Verse 33

ततस्तु राजवचनाद्राक्षसाः कामरूपिणः। निर्ययुर्विकृताकाराः सहस्रशतसङ्घशः ।।

tatastu rājavacanādrākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ| niryayurvikṛtākārāḥ sahasraśatasaṅghaśaḥ ||

Verse 34

शखवर्षाणि वर्षन्तो द्रावयित्वा वनौकसः। प्राकारं शोभयन्तस्ते परं विस्मयमास्थिताः ।।

śakhavarṣāṇi varṣanto drāvayitvā vanaukasaḥ| prākāraṃ śobhayantaste paraṃ vismayamāsthitāḥ ||

Verse 35

स मापराशिसदृशैर्बभूव क्षणादाचरैः। कृतो निर्वानरो भूयः प्राकारो भीमदर्शनैः ।।

sa māparāśisadṛśairbabhūva kṣaṇādācaraiḥ| kṛto nirvānaro bhūyaḥ prākāro bhīmadarśanaiḥ ||

Verse 36

पेतुः शलविभिन्नाङ्गा बहवो वानरर्पभाः। स्तम्भतोरणभग्नाश्चपेतुस्तत्रनिशाचराः ।। कर्णस्तिर्यग्यानं तेन प्रकारेण यत्पाषाणादिविस्तरेण क्रियते तत्तद्गृहविशेषं कर्णाट्टमिति वदन्ति ।।

petuḥ śalavibhinnāṅgā bahavo vānararpabhāḥ| stambhatoraṇabhagnāścapetustatraniśācarāḥ || karṇastiryagyānaṃ tena prakāreṇa yatpāṣāṇādivistareṇa kriyate tattadgṛhaviśeṣaṃ karṇāṭṭamiti vadanti ||

Verse 37

केशाकेश्यभवद्युद्धं रक्षसां वानरैः सह। नखैर्दन्तैश्च वीराणां खादतां वै परस्परम् ।। स्तम्भतः स्तम्भैर्वानरोपात्तैः। रणे भग्ना रणभग्नाः ।।

keśākeśyabhavadyuddhaṃ rakṣasāṃ vānaraiḥ saha| nakhairdantaiśca vīrāṇāṃ khādatāṃ vai parasparam || stambhataḥ stambhairvānaropāttaiḥ| raṇe bhagnā raṇabhagnāḥ ||

Verse 38

निष्टनन्तो ह्युभयतस्तत्र वानरराक्षसाः। हतानिपतिता भूमौ न मुञ्चन्ति परस्परम् ।। केशाकेशि अन्योन्यं केशेषु गृहीत्वा प्रवृत्तम् ।।

niṣṭananto hyubhayatastatra vānararākṣasāḥ| hatānipatitā bhūmau na muñcanti parasparam || keśākeśi anyonyaṃ keśeṣu gṛhītvā pravṛttam ||

Verse 39

रामस्तु शरजालानिववर्ष जलदो यथा। तानिलङ्कां समासाद्य जघ्रुस्तान्रजनीचरान् ।।

rāmastu śarajālānivavarṣa jalado yathā| tānilaṅkāṃ samāsādya jaghrustānrajanīcarān ||

Verse 40

सौमित्रिरपि नाराचैर्दृढधन्वा जितक्लमः। आदिश्यादिश्य दुर्गस्थान्पातयामास राक्षसान् ।। निष्टनन्तःशब्दं कुर्वन्तः ।।

saumitrirapi nārācairdṛḍhadhanvā jitaklamaḥ| ādiśyādiśya durgasthānpātayāmāsa rākṣasān || niṣṭanantaḥśabdaṃ kurvantaḥ ||

Verse 41

ततः प्रत्यवहारोऽभूत्सैन्यानां राधवाज्ञया। कृते विमर्दे लङ्कायां लब्धलक्ष्योजयोत्तरः ।। आदिश्य संमुखीकृत्येत्यर्थः ।।

tataḥ pratyavahāro'bhūtsainyānāṃ rādhavājñayā| kṛte vimarde laṅkāyāṃ labdhalakṣyojayottaraḥ || ādiśya saṃmukhīkṛtyetyarthaḥ ||