Adhyaya 284

Verse 1

वानरसनापतिभिः स्वस्वसैन्यैः सहरामसुग्रीवोपासनम् ।। 1 ।। वानरसेनाभिः सह सागरतीरमुपागतेन रामेण सेनानां सागरतरणाय समुद्राराधनार्थं नियमेन दर्भसंस्तरे शयनम् ।। 2 ।। सागरेण रामंप्रति स्वप्ने स्वात्मप्रदर्शनपूर्वकं नलेन सेतुनिर्मापणचोदना ।। 3 ।। रामेण शरणार्थिनो विभीषणस्य लङ्काराज्येऽभिषेचनपूर्वकं सेतुमार्गेण सैन्यैः सह लङ्कागमनम् ।। 4 मार्कण्डेय उवाच। ततस्तत्रैवरामस्य समासीनस्य तैः सह। समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात्तदा ।।

vānarasanāpatibhiḥ svasvasainyaiḥ saharāmasugrīvopāsanam || 1 || vānarasenābhiḥ saha sāgaratīramupāgatena rāmeṇa senānāṃ sāgarataraṇāya samudrārādhanārthaṃ niyamena darbhasaṃstare śayanam || 2 || sāgareṇa rāmaṃprati svapne svātmapradarśanapūrvakaṃ nalena setunirmāpaṇacodanā || 3 || rāmeṇa śaraṇārthino vibhīṣaṇasya laṅkārājye'bhiṣecanapūrvakaṃ setumārgeṇa sainyaiḥ saha laṅkāgamanam || 4 mārkaṇḍeya uvāca| tatastatraivarāmasya samāsīnasya taiḥ saha| samājagmuḥ kapiśreṣṭhāḥ sugrīvavacanāttadā ||

Verse 2

वृतः कोटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम्। श्वशुरो वालिनः श्रीमान्सुषेणो राममभ्ययात् ।।

vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām| śvaśuro vālinaḥ śrīmānsuṣeṇo rāmamabhyayāt ||

Verse 3

कोटीशतवृतोवाऽपिगजो गवय एव च। वानरेन्‌रौ महावीर्यौ पृथक्पृथगदृश्यताम् ।।

koṭīśatavṛtovā'pigajo gavaya eva ca| vānaren‌rau mahāvīryau pṛthakpṛthagadṛśyatām ||

Verse 4

षष्टिकोटिसहस्राणि प्रकर्षन्प्रत्यदृश्यत। गोलाङ्गूलो महाराज गवाक्षो भीमदर्शनः ।।

ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi prakarṣanpratyadṛśyata| golāṅgūlo mahārāja gavākṣo bhīmadarśanaḥ ||

Verse 5

गन्धमादनवासी तु प्रथितो गन्धमादनः। कोटीशतसहस्राणि हरीणां समकर्षत ।।

gandhamādanavāsī tu prathito gandhamādanaḥ| koṭīśatasahasrāṇi harīṇāṃ samakarṣata ||

Verse 6

पनसो नाम मेधावी वानरःसुमहाबलः। कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति ।।

panaso nāma medhāvī vānaraḥsumahābalaḥ| koṭīrdaśa dvādaśa ca triṃśatpañca prakarṣati ||

Verse 7

श्रीमान्दधिमुखो नाम हरिवृद्धोऽतिवीर्यवान्। प्रचकर्ष महासैनयं हरीणां भीमतेजसाम् ।।

śrīmāndadhimukho nāma harivṛddho'tivīryavān| pracakarṣa mahāsainayaṃ harīṇāṃ bhīmatejasām ||

Verse 8

कृषणानां मुखपुण्ड्राणामृक्षाणां भीमकर्मणाम्। कोटीर्दश द्वादश च त्रिंशत्पञ्च प्रकर्षति ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि चतुरशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 284 ।।

kṛṣaṇānāṃ mukhapuṇḍrāṇāmṛkṣāṇāṃ bhīmakarmaṇām| koṭīrdaśa dvādaśa ca triṃśatpañca prakarṣati || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi rāmopākhyānaparvaṇi caturaśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 284 ||

Verse 9

एते चान्ये च बहवो हरियूथपयूथपाः। असङ्ख्येया महाराज समीयू रामकारणात् ।।

ete cānye ca bahavo hariyūthapayūthapāḥ| asaṅkhyeyā mahārāja samīyū rāmakāraṇāt ||

Verse 10

गिरिकूटनिभाङ्गानां सिंहानामिव गर्जताम्। श्रूयते तुमुलः शब्दस्तत्रतत्रप्रधावताम् ।। मुखे पुण्ड्रस्तिलकं येषां ते. ललाटे ऊर्ध्वपुण्ड्राकारेण चिह्नेन चिह्नितानाम् ।।

girikūṭanibhāṅgānāṃ siṃhānāmiva garjatām| śrūyate tumulaḥ śabdastatratatrapradhāvatām || mukhe puṇḍrastilakaṃ yeṣāṃ te. lalāṭe ūrdhvapuṇḍrākāreṇa cihnena cihnitānām ||

Verse 11

गिरिकूटनिभाः क्नचित्केचिन्महिषसन्निभाः। शरदभ्रप्रतीकाशाः केचिद्धिङ्गुलकाननाः ।।

girikūṭanibhāḥ knacitkecinmahiṣasannibhāḥ| śaradabhrapratīkāśāḥ keciddhiṅgulakānanāḥ ||

Verse 12

उत्पतन्तः पतन्तश्च प्लवमानाश्च वानराः। उद्धुन्वन्तोऽपरे रेणून्समाजग्मुः समन्ततः ।।

utpatantaḥ patantaśca plavamānāśca vānarāḥ| uddhunvanto'pare reṇūnsamājagmuḥ samantataḥ ||

Verse 13

सवानरमहासैन्यः पूर्णसागरसन्निभः। निवेशमकरोत्तत्रसुग्रीवानुमते तदा ।।

savānaramahāsainyaḥ pūrṇasāgarasannibhaḥ| niveśamakarottatrasugrīvānumate tadā ||

Verse 14

ततस्तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः। तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे मुहूर्ते चाभिपूजिते ।।

tatasteṣu harīndreṣu samāvṛtteṣu sarvaśaḥ| tithau praśaste nakṣatre muhūrte cābhipūjite ||

Verse 15

तेन व्यूढेन सैन्येन लोकानुद्वर्तयन्निव। प्रययौ राघवः श्रीमान्सुग्रीवसहितस्तदा ।।

tena vyūḍhena sainyena lokānudvartayanniva| prayayau rāghavaḥ śrīmānsugrīvasahitastadā ||

Verse 16

मुखमासीत्तु सैन्यस्य हनूमान्मारुतात्मजः। जघनं पालयामास सौमित्रिरकुतोभयः ।।

mukhamāsīttu sainyasya hanūmānmārutātmajaḥ| jaghanaṃ pālayāmāsa saumitrirakutobhayaḥ ||

Verse 17

बद्धगोधाङ्गुलित्रणौ राघवौ तत्रजग्मतुः। वृतौ हरिमहामात्रैश्चन्द्रसूर्यौ ग्रहैरिव ।।

baddhagodhāṅgulitraṇau rāghavau tatrajagmatuḥ| vṛtau harimahāmātraiścandrasūryau grahairiva ||

Verse 18

प्रबभौ हरिसैन्यं तत्सालतालशिलायुधम्। सुमहच्छालिभवनं यथा सूर्योदयं प्रति ।। शिरीषकुसुमाभानां सिंहानामिति ध. पाठः ।।

prababhau harisainyaṃ tatsālatālaśilāyudham| sumahacchālibhavanaṃ yathā sūryodayaṃ prati || śirīṣakusumābhānāṃ siṃhānāmiti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 19

नलनीलाङ्गदक्राथमैन्दद्विविदपालिता। ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये ।।

nalanīlāṅgadakrāthamaindadvividapālitā| yayau sumahatī senā rāghavasyārthasiddhaye ||

Verse 20

विविधेषु प्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च। प्रभूतमधुमांसेषु वारिमत्सु विवेषु च ।।

vividheṣu praśasteṣu bahumūlaphaleṣu ca| prabhūtamadhumāṃseṣu vārimatsu viveṣu ca ||

Verse 21

निवसन्ती निराबाधा तथैवगिरिसानुषु। उपायाद्धिरिसेना सा क्षारोदमथ मागरम् ।।

nivasantī nirābādhā tathaivagirisānuṣu| upāyāddhirisenā sā kṣārodamatha māgaram ||

Verse 22

द्वितीयसागरनिमं तद्बलंबहुलध्वजम्। वेलावनं समासाद् निवासमकरोत्तदा ।।

dvitīyasāgaranimaṃ tadbalaṃbahuladhvajam| velāvanaṃ samāsād nivāsamakarottadā ||

Verse 23

ततो दाशरथिः श्रीमान्सुग्रीवं प्रत्यभाषत। मध्ये वानरमुख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः ।।

tato dāśarathiḥ śrīmānsugrīvaṃ pratyabhāṣata| madhye vānaramukhyānāṃ prāptakālamidaṃ vacaḥ ||

Verse 24

उपायः कोनु भवतां मतः सागरलङ्घने। इयं हि महती सेना सागरश्चातिदुस्तरः ।।

upāyaḥ konu bhavatāṃ mataḥ sāgaralaṅghane| iyaṃ hi mahatī senā sāgaraścātidustaraḥ ||

Verse 25

तत्रान्ये व्याहरन्ति स्म वानराः पटुमानिनः। समर्था लङ्घने सिन्दोर्न तत्कृत्स्नस्य वानराः ।।

tatrānye vyāharanti sma vānarāḥ paṭumāninaḥ| samarthā laṅghane sindorna tatkṛtsnasya vānarāḥ ||

Verse 26

केचिन्नौभिर्व्यवस्यन्ति केचिच्च विविधैः प्लवैः। नेति रामस्तु तानसर्वान्सान्त्वयन्प्रत्यभाषत ।।

kecinnaubhirvyavasyanti kecicca vividhaiḥ plavaiḥ| neti rāmastu tānasarvānsāntvayanpratyabhāṣata ||

Verse 27

शतयोजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः। क्रान्तुं तोयनिधिं वीरानैषा वो नैष्ठिकी मतिः ।।

śatayojanavistāraṃ na śaktāḥ sarvavānarāḥ| krāntuṃ toyanidhiṃ vīrānaiṣā vo naiṣṭhikī matiḥ ||

Verse 28

नावो न सन्ति सेनाया बह्व्यस्तारयितुं तथा। वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत् ।।

nāvo na santi senāyā bahvyastārayituṃ tathā| vaṇijāmupaghātaṃ ca kathamasmadvidhaścaret ||

Verse 29

विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेण वै परः। प्लवोडुपप्रतारश्चनैवात्रमम रोचते ।। शालिभिर्भातीति शालिभं तच्चतद्वनं पक्वजलिभवनं तद्वत्पीतवर्णमित्यर्थः ।।

vistīrṇaṃ caiva naḥ sainyaṃ hanyācchidreṇa vai paraḥ| plavoḍupapratāraścanaivātramama rocate || śālibhirbhātīti śālibhaṃ taccatadvanaṃ pakvajalibhavanaṃ tadvatpītavarṇamityarthaḥ ||

Verse 30

अहं त्विमं जलनिधिं समारप्स्याम्युपायतः। प्रतिशेष्याम्युपवसन्दर्शयिष्ति मां ततः ।। प्लवः अलाबुघटादिमयं तरणसाधनम्। उडुपं रक्षुद्रनौका ताभ्यां प्रतारस्तरणम् ।।

ahaṃ tvimaṃ jalanidhiṃ samārapsyāmyupāyataḥ| pratiśeṣyāmyupavasandarśayiṣti māṃ tataḥ || plavaḥ alābughaṭādimayaṃ taraṇasādhanam| uḍupaṃ rakṣudranaukā tābhyāṃ pratārastaraṇam ||

Verse 31

न चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्यनमहं ततः। महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः ।।

na ceddarśayitā mārgaṃ dhakṣyāmyanamahaṃ tataḥ| mahāstrairapratihatairatyagnipavanojjvalaiḥ ||

Verse 32

इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः। प्रतिशिस्ये जलनिधं विधिवत्कुशसंस्तरे ।।

ityuktvā sahasaumitrirupaspṛśyātha rāghavaḥ| pratiśisye jalanidhaṃ vidhivatkuśasaṃstare ||

Verse 33

सागरस्तु ततः स्वप्ने दर्शयामास राघवम्। देवो नदनदीमर्ता श्रीमान्यादोगणैर्वृतः ।।

sāgarastu tataḥ svapne darśayāmāsa rāghavam| devo nadanadīmartā śrīmānyādogaṇairvṛtaḥ ||

Verse 34

कौसल्यामातरित्येवमाभाष्य मधुरं वचः। इदमित्याह रत्नानामाकरैः शतशो वृतः ।। समारप्स्यामि आराधयिष्यामि ।।

kausalyāmātarityevamābhāṣya madhuraṃ vacaḥ| idamityāha ratnānāmākaraiḥ śataśo vṛtaḥ || samārapsyāmi ārādhayiṣyāmi ||

Verse 35

ब्रूहि किं तेकरोम्यत्रसाहाय्यं पुरुषर्षभ। ऐक्ष्वाको ह्यस्मि ते ज्ञाती राम सत्यपराक्रमः। एवमुक्तः समुद्रेण रामो वाक्यमथाब्रवीत् ।।

brūhi kiṃ tekaromyatrasāhāyyaṃ puruṣarṣabha| aikṣvāko hyasmi te jñātī rāma satyaparākramaḥ| evamuktaḥ samudreṇa rāmo vākyamathābravīt ||

Verse 36

मार्गमिच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपते। येन गत्वादशग्रीवं हन्याम कुलपांसनम्। राक्षसंसानुबन्धं तं मम भार्यापहारिणम् ।।

mārgamicchāmi sainyasya dattaṃ nadanadīpate| yena gatvādaśagrīvaṃ hanyāma kulapāṃsanam| rākṣasaṃsānubandhaṃ taṃ mama bhāryāpahāriṇam ||

Verse 37

यद्येवं याचतो मार्गं न प्रदास्यति मे भवान्। शरैस्त्वां शोषयिष्यामि दिव्यास्त्रयतिमन्त्रितैः ।।

yadyevaṃ yācato mārgaṃ na pradāsyati me bhavān| śaraistvāṃ śoṣayiṣyāmi divyāstrayatimantritaiḥ ||

Verse 38

इत्येवंब्रुवतः श्रुत्वारामस्य वरुणालयः। उवाचव्यथितोवाक्यमितिबद्धाञ्जलिःस्थितः ।।

ityevaṃbruvataḥ śrutvārāmasya varuṇālayaḥ| uvācavyathitovākyamitibaddhāñjaliḥsthitaḥ ||

Verse 39

नेच्छामि प्रतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस्तव। शृणु चेदं वचोराम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर ।।

necchāmi pratighātaṃ te nāsmi vighnakarastava| śṛṇu cedaṃ vacorāma śrutvā kartavyamācara ||

Verse 40

यदि दास्यामि ते मार्गं सैन्यस् व्रजतोऽऽज्ञया। अन्येऽप्याज्ञापयिष्यन्ति मामेवं धनुषोबलात् ।। मधुरं वच इदंशृण्वित्याहेति शेषेण योज्यम् ।।

yadi dāsyāmi te mārgaṃ sainyas vrajato''jñayā| anye'pyājñāpayiṣyanti māmevaṃ dhanuṣobalāt || madhuraṃ vaca idaṃśṛṇvityāheti śeṣeṇa yojyam ||

Verse 41

अस्तित्वत्रनलो नाम वानरः शिल्पिसंमतः। त्वष्टुः काकुत्स्थ तनयो बलवान्विश्वकर्मणः ।।

astitvatranalo nāma vānaraḥ śilpisaṃmataḥ| tvaṣṭuḥ kākutstha tanayo balavānviśvakarmaṇaḥ ||

Verse 42

स यत्काष्ठं तृणं वाऽपिशिलां वा क्षेप्स्यते मयि। सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति ।।

sa yatkāṣṭhaṃ tṛṇaṃ vā'piśilāṃ vā kṣepsyate mayi| sarvaṃ taddhārayiṣyāmi sa te seturbhaviṣyati ||

Verse 43

इत्युक्त्वाऽन्तर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह। कुरु सेतुं समुद्रे त्वंशक्तो ह्यसि मतो मम ।।

ityuktvā'ntarhite tasminrāmo nalamuvāca ha| kuru setuṃ samudre tvaṃśakto hyasi mato mama ||

Verse 44

तेनोपायेन काकुत्स्थः सतुबन्धमकारयत्। दशयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम् ।।

tenopāyena kākutsthaḥ satubandhamakārayat| daśayojanavistāramāyataṃ śatayojanam ||

Verse 45

नलसेतुरिति ख्यातो योऽद्यापि प्रथितो भुवि। रामस्याज्ञां पुरस्कृत्य धार्यते गिरिसंनिभः ।।

nalaseturiti khyāto yo'dyāpi prathito bhuvi| rāmasyājñāṃ puraskṛtya dhāryate girisaṃnibhaḥ ||

Verse 46

तत्रस्थं स तु धर्मात्मा समागच्चद्विभीषणः। भ्राता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह ।।

tatrasthaṃ sa tu dharmātmā samāgaccadvibhīṣaṇaḥ| bhrātā vai rākṣasendrasya caturbhiḥ sacivaiḥ saha ||

Verse 47

प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महामनाः। सुग्रीवस्य तु शङ्काऽभूत्प्रणिधिः स्यादिति स्मह ।। आज्ञायेति च्छेदः। पूर्वरूपमार्षम् ।।

pratijagrāha rāmastaṃ svāgatena mahāmanāḥ| sugrīvasya tu śaṅkā'bhūtpraṇidhiḥ syāditi smaha || ājñāyeti cchedaḥ| pūrvarūpamārṣam ||

Verse 48

राघवः सत्यचेष्टाभिः सम्यक्व चरितेङ्गितैः। यदा तत्त्वेन तुष्टोऽभूत्तत एनमपूजयत् ।।

rāghavaḥ satyaceṣṭābhiḥ samyakva cariteṅgitaiḥ| yadā tattvena tuṣṭo'bhūttata enamapūjayat ||

Verse 49

सर्वराक्षसराज्येचाप्यभ्यपिञ्चद्विभीषणम्। चक्रे च मन्त्रसचिवं सहृदंलक्ष्मणस् च ।।

sarvarākṣasarājyecāpyabhyapiñcadvibhīṣaṇam| cakre ca mantrasacivaṃ sahṛdaṃlakṣmaṇas ca ||

Verse 50

विभीषणमते चैव सोऽत्यक्रामन्महार्णवम्। ससैन्यः सेतुना तेन मार्गेणैव नराधिपः ।। प्रणिधिश्छलकृत गुप्तचारो वा ।।

vibhīṣaṇamate caiva so'tyakrāmanmahārṇavam| sasainyaḥ setunā tena mārgeṇaiva narādhipaḥ || praṇidhiśchalakṛta guptacāro vā ||

Verse 51

ततो गत्वासमासाद्य लङ्कोद्यानान्यनेकशः। भेदयामास कपिभिर्महान्ति च बहूनि च ।।

tato gatvāsamāsādya laṅkodyānānyanekaśaḥ| bhedayāmāsa kapibhirmahānti ca bahūni ca ||

Verse 52

तत्रास्तां रावणामात्यौ राक्षसौ शुकसारणौ। चरौ वानररूपेण तौ जग्राह विभीषणः ।।

tatrāstāṃ rāvaṇāmātyau rākṣasau śukasāraṇau| carau vānararūpeṇa tau jagrāha vibhīṣaṇaḥ ||

Verse 53

प्रतिपन्नौ यदा रूपं राक्षसं तौ निशाचरौ। दर्शयित्वा ततः सैन्यं रामः पश्चादवासृजत् ।।

pratipannau yadā rūpaṃ rākṣasaṃ tau niśācarau| darśayitvā tataḥ sainyaṃ rāmaḥ paścādavāsṛjat ||

Verse 54

निवेश्योपवने सैन्यं स शूरः प्राज्यवानरम्। प्रेषयामास दुत्येन रावणस्य ततोऽङ्गदम् ।।

niveśyopavane sainyaṃ sa śūraḥ prājyavānaram| preṣayāmāsa dutyena rāvaṇasya tato'ṅgadam ||