Adhyaya 27

Verse 1

भीमादिसनिधाने युधिष्ठिरंप्रति द्रौपद्याः सविषादवचनम् ।। वैशम्पायन उवाच।। ततो वनगताः पार्थाः सायाह्ने सह कृष्णया । उपविष्टाः कथाश्चक्रुर्दुःखशोकपरायणाः ।।१।। प्रिया च दर्शनीया च पण्डिता च पतिव्रता । ततः कृष्णा धर्मराजमिदं वचनमब्रवीत् ।।२।। न नूनं तस्य पापस्य दुःखमस्मासु किञ्चन । विद्यते धार्तराष्ट्रस्य नृशंसस्य दुरात्मनः ।।३।। यस्त्वां राजन्मया सार्धमजिनैः प्रतिवासितम् । भ्रातृभिश्च तथा सर्वैर्नाभ्यभाषत किञ्चन ।।४।। वनं प्रस्थाप्य दुष्टात्मा नान्वतप्यत दुर्मतिः ।।४।। आयसं हृदयं नूनं तस्य दुष्कृतकर्मणः । यस्त्वां धर्मपरं श्रेष्ठं रूक्षाण्यश्रावयत्तदा ।।५।। सुखोचितमदुःखार्हं दुरात्मा ससुहृद्गणः । ईदृशं दुःखमानीय मोदते पापपूरुषः ।।६।। चतुर्णामेव पापानामश्रु वै नापतत्तदा । त्वयि भारत निष्क्रान्ते वनायाजिनवाससि ।।७।। दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः । दुर्भ्रातुस्तस्य चोग्रस्य तथा दुःशासनस्य च ।।८।। इतरेषां तु सर्वेषां कुरूणां कुरुसत्तम । दुःखेनाभिपरीतानां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम् ।।९।। इदं च शयनं दृष्ट्वा यच्चासीत्ते पुरातनम् । शोचामि त्वां महाराज दुःखानर्हं सुखोचितम् ।।१०।। दान्तं यच्च सभामध्ये आसनं रत्नभूषितम् । दृष्ट्वा कुशबृसीं चेमां शोको मां रुन्धयत्ययम् ।।११।। यदपश्यं सभायां त्वां राजभिः परिवारितम् । तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे ।।१२।। या त्वाहं चन्दनादिग्धमपश्यं सूर्यवर्चसम् । सा त्वा पङ्कमलादिग्धं दृष्ट्वा मुह्यामि भारत ।।१३।। या वै त्वा कौशिकैर्वस्त्रैः शुभ्रैर्बहुधनैः पुरा । दृष्टवत्यस्मि राजेन्द्र सा त्वां पश्यामि चीरिणम् ।।१४।। यच्च तद्रुक्मपात्रीभिर्ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः । ह्रियते ते गृहादन्नं संस्कृतं सार्वकामिकम् ।।१५।। यतीनामगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम् । दीयते भोजनं राजन्नतीव गुणवत्प्रभो ।।१६।। तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे ।।१६।। यांस्ते भ्रातॄन्महाराज युवानो मृष्टकुण्डलाः । अभोजयन्त मृष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः ।।१७।। सर्वांस्तानद्य पश्यामि वने वन्येन जीवतः । अदुःखार्हान्मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः ।।१८।। भीमसेनमिमं चापि दुःखितं वनवासिनम् । ध्यायन्तं किं न मन्युस्ते प्राप्ते काले विवर्धते ।।१९।। भीमसेनं हि कर्माणि स्वयं कुर्वाणमच्युत । सुखार्हं दुःखितं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ।।२०।। सत्कृतं विविधैर्यानैर्वस्त्रैरुच्चावचैस्तथा । तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ।।२१।। कुरूनपि हि यः सर्वान्हन्तुमुत्सहते प्रभुः । त्वत्प्रसादं प्रतीक्षंस्तु सहतेऽयं वृकोदरः ।।२२।। योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना । शरातिसर्गे शीघ्रत्वात्कालान्तकयमोपमः ।।२३।। यस्य शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाः । यज्ञे तव महाराज ब्राह्मणानुपतस्थिरे ।।२४।। तमिमं पुरुषव्याघ्रं पूजितं देवदानवैः । ध्यायन्तमर्जुनं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ।।२५।। दृष्ट्वा वनगतं पार्थमदुःखार्हं सुखोचितम् । न च ते वर्धते मन्युस्तेन मुह्यामि भारत ।।२६।। यो देवांश्च मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत् । तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ।।२७।। यो यानैरद्भुताकारैर्हयैर्नागैश्च संवृतः । प्रसह्य वित्तान्यादत्त पार्थिवेभ्यः परन्तपः ।।२८।। क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्च बाणशतानि यः । तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ।।२९।। श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणामुत्तमं रणे । नकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ।।३०।। दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर । सहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ।।३१।। द्रुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर्महात्मनः । मां ते वनगतां दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ।।३२।। नूनं च तव नैवास्ति मन्युर्भरतसत्तम । यत्ते भ्रातॄंश्च मां चैव दृष्ट्वा न व्यथते मनः ।।३३।। न निर्मन्युः क्षत्रियोऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम् । तदद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवत् ।।३४।। यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगते । सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्युत ।।३५।। तत्त्वया न क्षमा कार्या शत्रून्प्रति कथञ्चन । तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः ।।३६।। तथैव यः क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति । अप्रियः सर्वभूतानां सोऽमुत्रेह च नश्यति ।।३७।। 3.27.40 वैशंपायन उवाच। ततो वनगताः पार्थाः सायाह्ने सह कृष्णया। उपविष्टाः कथाश्चक्रुर्दुःखशोकपरायणाः ।।

bhīmādisanidhāne yudhiṣṭhiraṃprati draupadyāḥ saviṣādavacanam || vaiśampāyana uvāca|| tato vanagatāḥ pārthāḥ sāyāhne saha kṛṣṇayā | upaviṣṭāḥ kathāścakrurduḥkhaśokaparāyaṇāḥ ||1|| priyā ca darśanīyā ca paṇḍitā ca pativratā | tataḥ kṛṣṇā dharmarājamidaṃ vacanamabravīt ||2|| na nūnaṃ tasya pāpasya duḥkhamasmāsu kiñcana | vidyate dhārtarāṣṭrasya nṛśaṃsasya durātmanaḥ ||3|| yastvāṃ rājanmayā sārdhamajinaiḥ prativāsitam | bhrātṛbhiśca tathā sarvairnābhyabhāṣata kiñcana ||4|| vanaṃ prasthāpya duṣṭātmā nānvatapyata durmatiḥ ||4|| āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ | yastvāṃ dharmaparaṃ śreṣṭhaṃ rūkṣāṇyaśrāvayattadā ||5|| sukhocitamaduḥkhārhaṃ durātmā sasuhṛdgaṇaḥ | īdṛśaṃ duḥkhamānīya modate pāpapūruṣaḥ ||6|| caturṇāmeva pāpānāmaśru vai nāpatattadā | tvayi bhārata niṣkrānte vanāyājinavāsasi ||7|| duryodhanasya karṇasya śakuneśca durātmanaḥ | durbhrātustasya cograsya tathā duḥśāsanasya ca ||8|| itareṣāṃ tu sarveṣāṃ kurūṇāṃ kurusattama | duḥkhenābhiparītānāṃ netrebhyaḥ prāpatajjalam ||9|| idaṃ ca śayanaṃ dṛṣṭvā yaccāsītte purātanam | śocāmi tvāṃ mahārāja duḥkhānarhaṃ sukhocitam ||10|| dāntaṃ yacca sabhāmadhye āsanaṃ ratnabhūṣitam | dṛṣṭvā kuśabṛsīṃ cemāṃ śoko māṃ rundhayatyayam ||11|| yadapaśyaṃ sabhāyāṃ tvāṃ rājabhiḥ parivāritam | tacca rājannapaśyantyāḥ kā śāntirhṛdayasya me ||12|| yā tvāhaṃ candanādigdhamapaśyaṃ sūryavarcasam | sā tvā paṅkamalādigdhaṃ dṛṣṭvā muhyāmi bhārata ||13|| yā vai tvā kauśikairvastraiḥ śubhrairbahudhanaiḥ purā | dṛṣṭavatyasmi rājendra sā tvāṃ paśyāmi cīriṇam ||14|| yacca tadrukmapātrībhirbrāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ | hriyate te gṛhādannaṃ saṃskṛtaṃ sārvakāmikam ||15|| yatīnāmagṛhāṇāṃ te tathaiva gṛhamedhinām | dīyate bhojanaṃ rājannatīva guṇavatprabho ||16|| tacca rājannapaśyantyāḥ kā śāntirhṛdayasya me ||16|| yāṃste bhrātṝnmahārāja yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ | abhojayanta mṛṣṭānnaiḥ sūdāḥ paramasaṃskṛtaiḥ ||17|| sarvāṃstānadya paśyāmi vane vanyena jīvataḥ | aduḥkhārhānmanuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ ||18|| bhīmasenamimaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinam | dhyāyantaṃ kiṃ na manyuste prāpte kāle vivardhate ||19|| bhīmasenaṃ hi karmāṇi svayaṃ kurvāṇamacyuta | sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate ||20|| satkṛtaṃ vividhairyānairvastrairuccāvacaistathā | taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate ||21|| kurūnapi hi yaḥ sarvānhantumutsahate prabhuḥ | tvatprasādaṃ pratīkṣaṃstu sahate'yaṃ vṛkodaraḥ ||22|| yo'rjunenārjunastulyo dvibāhurbahubāhunā | śarātisarge śīghratvātkālāntakayamopamaḥ ||23|| yasya śastrapratāpena praṇatāḥ sarvapārthivāḥ | yajñe tava mahārāja brāhmaṇānupatasthire ||24|| tamimaṃ puruṣavyāghraṃ pūjitaṃ devadānavaiḥ | dhyāyantamarjunaṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate ||25|| dṛṣṭvā vanagataṃ pārthamaduḥkhārhaṃ sukhocitam | na ca te vardhate manyustena muhyāmi bhārata ||26|| yo devāṃśca manuṣyāṃśca sarpāṃścaikaratho'jayat | taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate ||27|| yo yānairadbhutākārairhayairnāgaiśca saṃvṛtaḥ | prasahya vittānyādatta pārthivebhyaḥ parantapaḥ ||28|| kṣipatyekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ | taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate ||29|| śyāmaṃ bṛhantaṃ taruṇaṃ carmiṇāmuttamaṃ raṇe | nakulaṃ te vane dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate ||30|| darśanīyaṃ ca śūraṃ ca mādrīputraṃ yudhiṣṭhira | sahadevaṃ vane dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate ||31|| drupadasya kule jātāṃ snuṣāṃ pāṇḍormahātmanaḥ | māṃ te vanagatāṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate ||32|| nūnaṃ ca tava naivāsti manyurbharatasattama | yatte bhrātṝṃśca māṃ caiva dṛṣṭvā na vyathate manaḥ ||33|| na nirmanyuḥ kṣatriyo'sti loke nirvacanaṃ smṛtam | tadadya tvayi paśyāmi kṣatriye viparītavat ||34|| yo na darśayate tejaḥ kṣatriyaḥ kāla āgate | sarvabhūtāni taṃ pārtha sadā paribhavantyuta ||35|| tattvayā na kṣamā kāryā śatrūnprati kathañcana | tejasaiva hi te śakyā nihantuṃ nātra saṃśayaḥ ||36|| tathaiva yaḥ kṣamākāle kṣatriyo nopaśāmyati | apriyaḥ sarvabhūtānāṃ so'mutreha ca naśyati ||37|| 3.27.40 vaiśaṃpāyana uvāca| tato vanagatāḥ pārthāḥ sāyāhne saha kṛṣṇayā| upaviṣṭāḥ kathāścakrurduḥkhaśokaparāyaṇāḥ ||

Verse 2

प्रिया च दर्शनीया च पण्डिता च पतिव्रता। अथ कृष्णा धर्मराजमिदं वचनमब्रवीत् ।।

priyā ca darśanīyā ca paṇḍitā ca pativratā| atha kṛṣṇā dharmarājamidaṃ vacanamabravīt ||

Verse 3

द्रौपद्युवाच। न नूनं तस्य पापस्य दुःखमस्मासु किंचन। विद्यते धार्तराष्ट्रस्य नृशंसस्य दुरात्मनः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि सप्तविंशोऽध्यायः ।। 27 ।। ==टिप्पणी==

draupadyuvāca| na nūnaṃ tasya pāpasya duḥkhamasmāsu kiṃcana| vidyate dhārtarāṣṭrasya nṛśaṃsasya durātmanaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 || ==ṭippaṇī==

Verse 4

यस्त्वां राजन्मया सार्धमजिनैः प्रतिवासितम्। वनं प्रस्थाप्य दुष्टात्मा नान्वतप्यत दुर्मतिः ।।

yastvāṃ rājanmayā sārdhamajinaiḥ prativāsitam| vanaṃ prasthāpya duṣṭātmā nānvatapyata durmatiḥ ||

Verse 5

आयसं हृदयं नूनं तस्य दुष्कृतकर्मणः। यस्त्वां धर्मपरं श्रेष्ठं रूक्षाण्यश्रावयत्तदा। वचनान्यपरोक्षाणि दुर्वाच्यानि च संसदि ।।

āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ| yastvāṃ dharmaparaṃ śreṣṭhaṃ rūkṣāṇyaśrāvayattadā| vacanānyaparokṣāṇi durvācyāni ca saṃsadi ||

Verse 6

सुखोचितमदुःखार्हं दुरात्मा ससुहृद्गणः। ईदृशं दुःखमानीय मोदते पापपूरुषः ।। अस्मासु दिःखितेष्विति शेषः ।।

sukhocitamaduḥkhārhaṃ durātmā sasuhṛdgaṇaḥ| īdṛśaṃ duḥkhamānīya modate pāpapūruṣaḥ || asmāsu diḥkhiteṣviti śeṣaḥ ||

Verse 7

चतुर्णामेव पापानामस्रं न पतितं तदा। त्वयि भारत निष्क्रान्ते वनायाजिनवाससि ।। आनीय प्रापय्य ।।

caturṇāmeva pāpānāmasraṃ na patitaṃ tadā| tvayi bhārata niṣkrānte vanāyājinavāsasi || ānīya prāpayya ||

Verse 8

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः। दुर्भ्रातुस्तस्य चोग्रस्य राजन्दुःखशासनस्य च ।।

duryodhanasya karṇasya śakuneśca durātmanaḥ| durbhrātustasya cograsya rājanduḥkhaśāsanasya ca ||

Verse 9

इतरेषां तु सर्वेषां कुरूणां कुरुसत्तम। दुःखेनाभिपरीतानां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम् ।।

itareṣāṃ tu sarveṣāṃ kurūṇāṃ kurusattama| duḥkhenābhiparītānāṃ netrebhyaḥ prāpatajjalam ||

Verse 10

इदं च शयनं दृष्ट्वा यच्चासीत्ते पुरातनम्। शोचामित्वां महाराजदुःखानर्हंसुखोचितम् ।।

idaṃ ca śayanaṃ dṛṣṭvā yaccāsītte purātanam| śocāmitvāṃ mahārājaduḥkhānarhaṃsukhocitam ||

Verse 11

दान्तं यच्च सभामध्य आसनं रत्नभूषितम्। दृष्ट्वा कुशबृशीं चेमां शोको मां दारयत्ययम् ।। अस्रं नेत्रजलम् ।।

dāntaṃ yacca sabhāmadhya āsanaṃ ratnabhūṣitam| dṛṣṭvā kuśabṛśīṃ cemāṃ śoko māṃ dārayatyayam || asraṃ netrajalam ||

Verse 12

यदपश्यं सभायां त्वां राजभिः परिवारितम्। तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का सान्तिर्हृदयस्यमे ।।

yadapaśyaṃ sabhāyāṃ tvāṃ rājabhiḥ parivāritam| tacca rājannapaśyantyāḥ kā sāntirhṛdayasyame ||

Verse 13

या त्वाऽह्रं चन्दनादिग्धमपश्यं सूर्यवर्चसम्। सा त्वां पङ्कमलादिग्धं दृष्ट्वा मुह्यामि भारत ।। दान्तं गजदन्तमयम्। कुशबृसीं कुशासनम् ।।

yā tvā'hraṃ candanādigdhamapaśyaṃ sūryavarcasam| sā tvāṃ paṅkamalādigdhaṃ dṛṣṭvā muhyāmi bhārata || dāntaṃ gajadantamayam| kuśabṛsīṃ kuśāsanam ||

Verse 14

या त्वाऽहं कौशिकैर्वस्त्रैः शुभ्रैराच्छादितं पुरा। दृष्टवत्यस्मिराजेनद्‌र साऽद्य पश्यामि चीरिणम् ।। आदिग्धं लिप्तम् ।।

yā tvā'haṃ kauśikairvastraiḥ śubhrairācchāditaṃ purā| dṛṣṭavatyasmirājenad‌ra sā'dya paśyāmi cīriṇam || ādigdhaṃ liptam ||

Verse 15

यच्च तद्रुक्मपात्रीभिर्ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः। ह्रियते ते गृहादन्नं संस्कृतंसार्वकामिकम् ।।

yacca tadrukmapātrībhirbrāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ| hriyate te gṛhādannaṃ saṃskṛtaṃsārvakāmikam ||

Verse 16

यतीनामगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम्। दीयते भोजनं राजन्नतीव गुणवत्प्रभो ।। कौशिकैः कोशजैः ।।

yatīnāmagṛhāṇāṃ te tathaiva gṛhamedhinām| dīyate bhojanaṃ rājannatīva guṇavatprabho || kauśikaiḥ kośajaiḥ ||

Verse 17

सत्कृतानि सहस्राणि सर्वकामैः पुरा गृहे। सर्वकामैः सुविहितैर्यदपूजयथा द्विजान्। तच्च राजन्नपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे ।। अगृहाणां ब्रह्मचारिणाम् ।।

satkṛtāni sahasrāṇi sarvakāmaiḥ purā gṛhe| sarvakāmaiḥ suvihitairyadapūjayathā dvijān| tacca rājannapaśyantyāḥ kā śāntirhṛdayasya me || agṛhāṇāṃ brahmacāriṇām ||

Verse 18

यत्ते भ्रातॄन्महाराज युवानो मृष्टकुण्डलाः। अभोजयन्त मृष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः ।।

yatte bhrātṝnmahārāja yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ| abhojayanta mṛṣṭānnaiḥ sūdāḥ paramasaṃskṛtaiḥ ||

Verse 19

सर्वांस्तानद्य पश्यामि वने वन्येन जीविनः। अदुःखार्हान्मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः ।।

sarvāṃstānadya paśyāmi vane vanyena jīvinaḥ| aduḥkhārhānmanuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ ||

Verse 20

भीमसेनमिमं चापि दुःखितं वनवासिनम्। ध्यायतः किं न मन्युस्ते प्राप्ते काले विवर्धते ।।

bhīmasenamimaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinam| dhyāyataḥ kiṃ na manyuste prāpte kāle vivardhate ||

Verse 21

भीमसेनं हि कर्माणि स्वयं कुर्वाणमच्युतम्। सुखार्हं दुःखितं दृष्ट्वा कस्माद्राजन्नुपेक्षसे ।।

bhīmasenaṃ hi karmāṇi svayaṃ kurvāṇamacyutam| sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmādrājannupekṣase ||

Verse 22

सत्कृतं विविधैर्यानैर्वस्त्रैरुच्चावचैस्तथा। तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ।।

satkṛtaṃ vividhairyānairvastrairuccāvacaistathā| taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate ||

Verse 23

अयं कुरून्रणे सर्वान्हन्तुमुत्सहते प्रभुः। त्वत्प्रतिज्ञां प्रतीक्षंस्तु सहतेऽयं वृकोदरः ।।

ayaṃ kurūnraṇe sarvānhantumutsahate prabhuḥ| tvatpratijñāṃ pratīkṣaṃstu sahate'yaṃ vṛkodaraḥ ||

Verse 24

योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना। शरातिसर्गे शीघ्रत्वात्कालान्तकयमोपमः ।। सर्वकामैः काम्यमानैरन्नैः सर्वैः काभैर्मनोरथैर्द्विजान् अपूजयथाः ।।

yo'rjunenārjunastulyo dvibāhurbahubāhunā| śarātisarge śīghratvātkālāntakayamopamaḥ || sarvakāmaiḥ kāmyamānairannaiḥ sarvaiḥ kābhairmanorathairdvijān apūjayathāḥ ||

Verse 25

यस् शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाः। यज्ञे तव महाराज ब्राह्मणानुपतस्थिरे ।।

yas śastrapratāpena praṇatāḥ sarvapārthivāḥ| yajñe tava mahārāja brāhmaṇānupatasthire ||

Verse 26

तमिमं पुरुषव्याघ्रं पूजितं देवदानवैः। ध्यायन्तमर्जुनं दृष्ट्वा कस्माद्राजन्न कुप्यसि ।।

tamimaṃ puruṣavyāghraṃ pūjitaṃ devadānavaiḥ| dhyāyantamarjunaṃ dṛṣṭvā kasmādrājanna kupyasi ||

Verse 27

दृष्ट्वा वनगतं पार्थमदुःखार्हं सुखोचितम्। न च तेवर्धते मन्युस्तेन मुह्यामि भारत ।।

dṛṣṭvā vanagataṃ pārthamaduḥkhārhaṃ sukhocitam| na ca tevardhate manyustena muhyāmi bhārata ||

Verse 28

यो देवांश्च मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथोऽजयत्। तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ।।

yo devāṃśca manuṣyāṃśca sarpāṃścaikaratho'jayat| taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate ||

Verse 29

यो यानैरद्भुताकारैर्हयैर्नागैश्च संवृतः। प्रसह्य वित्तान्यादत्त पार्थिवेभ्यः परंतप ।। अर्जुनेन कार्तवीर्येण ।।

yo yānairadbhutākārairhayairnāgaiśca saṃvṛtaḥ| prasahya vittānyādatta pārthivebhyaḥ paraṃtapa || arjunena kārtavīryeṇa ||

Verse 30

क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्चबाणशतानि यः। तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ।।

kṣipatyekena vegena pañcabāṇaśatāni yaḥ| taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate ||

Verse 31

श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणामुत्तमं रणे। नकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते ।। आदत्त आत्तवान् ।।

śyāmaṃ bṛhantaṃ taruṇaṃ carmiṇāmuttamaṃ raṇe| nakulaṃ te vane dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate || ādatta āttavān ||

Verse 32

दर्शनीयं च शूरं च माद्रीपुत्रं युधिष्ठिर। सहदेवं वने दृष्ट्वा कस्मात्क्षमसि पार्थिव ।।

darśanīyaṃ ca śūraṃ ca mādrīputraṃ yudhiṣṭhira| sahadevaṃ vane dṛṣṭvā kasmātkṣamasi pārthiva ||

Verse 33

नकुलं सहदेवं च दृष्ट्वा ते दुःखितावुभौ। अदुःखार्हौ मनुष्येन्द्र कस्मान्मन्युर्न वर्धते ।।

nakulaṃ sahadevaṃ ca dṛṣṭvā te duḥkhitāvubhau| aduḥkhārhau manuṣyendra kasmānmanyurna vardhate ||

Verse 34

द्रुपदस्य कुले जातां स्नुषां पाण्डोर्महात्मनः। धृष्टद्युम्नस्य भगिनीं वीरपत्नीमनुव्रताम्। मां वै वनगतां दृष्ट्वा कस्मात्क्षमसि पार्थिव ।।

drupadasya kule jātāṃ snuṣāṃ pāṇḍormahātmanaḥ| dhṛṣṭadyumnasya bhaginīṃ vīrapatnīmanuvratām| māṃ vai vanagatāṃ dṛṣṭvā kasmātkṣamasi pārthiva ||

Verse 35

नूनं च तव नैवास्ति मन्युर्भरतसत्तम। यत्ते भ्रातॄंश्च मां चैव दृष्ट्वा नव्यथते मनः ।।

nūnaṃ ca tava naivāsti manyurbharatasattama| yatte bhrātṝṃśca māṃ caiva dṛṣṭvā navyathate manaḥ ||

Verse 36

न निर्मन्युःक्षत्रियोऽस्ति लोके निर्वचनं स्मृतम्। तदद्य त्वयि पश्यामि क्षत्रिये विपरीतवत् ।। चर्भिणां खङ्गचर्मधराणाम् ।।

na nirmanyuḥkṣatriyo'sti loke nirvacanaṃ smṛtam| tadadya tvayi paśyāmi kṣatriye viparītavat || carbhiṇāṃ khaṅgacarmadharāṇām ||

Verse 37

यो न दर्शयते तेजः क्षत्रियः काल आगते। सर्वभूतानि तं पार्थ सदा परिभवन्त्युत ।।

yo na darśayate tejaḥ kṣatriyaḥ kāla āgate| sarvabhūtāni taṃ pārtha sadā paribhavantyuta ||

Verse 38

तत्त्वया न क्षमा कार्या शत्रून्प्रति कथंचन। तेजसैव हि ते शक्या निहन्तुं नात्र संशयः ।।

tattvayā na kṣamā kāryā śatrūnprati kathaṃcana| tejasaiva hi te śakyā nihantuṃ nātra saṃśayaḥ ||

Verse 39

तथैव यः क्षमाकाले क्षत्रियो नोपशाम्यति। अप्रियः सर्वभूतानां सोमुत्रेह च नश्यति ।।

tathaiva yaḥ kṣamākāle kṣatriyo nopaśāmyati| apriyaḥ sarvabhūtānāṃ somutreha ca naśyati ||