Adhyaya 279

Verse 1

रावणेन भिक्षवेषधारणपूर्वकं मारीचेन मृगरूपधारिणा सह रामाश्रमाभिगमनम् ।। 1 ।। मृगग्रहणाय सीताचोदनया तदनुधाविना रामेण राक्षसबुद्ध्या मृगहननम् ।। 2 ।। म्रियमाणस्य मारीचस्यहासीते लक्ष्मणेति रामस्वरसमानस्वरश्रदणएन विषण्णाया- सीताया- परुषभाषणश्रवणाल्लक्ष्मणेन राममार्गानुसरणम् ।। 3 ।। अत्रान्तरे रावणेन निजरूपधारणपूर्वकं सीतापहरणम् ।। 4 ।। मार्कण्डेय उवाच। मारीचस्त्वथ संभ्रान्तो दृष्ट्वा रावणमागतम्। पूजयामास सत्कारैः फलमूलादिभिस्ततः ।।

rāvaṇena bhikṣaveṣadhāraṇapūrvakaṃ mārīcena mṛgarūpadhāriṇā saha rāmāśramābhigamanam || 1 || mṛgagrahaṇāya sītācodanayā tadanudhāvinā rāmeṇa rākṣasabuddhyā mṛgahananam || 2 || mriyamāṇasya mārīcasyahāsīte lakṣmaṇeti rāmasvarasamānasvaraśradaṇaena viṣaṇṇāyā- sītāyā- paruṣabhāṣaṇaśravaṇāllakṣmaṇena rāmamārgānusaraṇam || 3 || atrāntare rāvaṇena nijarūpadhāraṇapūrvakaṃ sītāpaharaṇam || 4 || mārkaṇḍeya uvāca| mārīcastvatha saṃbhrānto dṛṣṭvā rāvaṇamāgatam| pūjayāmāsa satkāraiḥ phalamūlādibhistataḥ ||

Verse 2

विश्रान्तं चैनमासीनमन्वासीनः स राक्षसः। उवाच प्रश्रितं वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ।।

viśrāntaṃ cainamāsīnamanvāsīnaḥ sa rākṣasaḥ| uvāca praśritaṃ vākyaṃ vākyajño vākyakovidam ||

Verse 3

न ते प्रकृतिमान्वर्णः कच्चित्क्षेमं पुरे तव। कच्चित्प्रकृतयः सर्वा भजन्ते त्वां यथा पुरा ।।

na te prakṛtimānvarṇaḥ kaccitkṣemaṃ pure tava| kaccitprakṛtayaḥ sarvā bhajante tvāṃ yathā purā ||

Verse 4

किमिहागमने चापि कार्यं ते राक्षसेश्वर। कृतमित्येव तद्विद्धि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ।।

kimihāgamane cāpi kāryaṃ te rākṣaseśvara| kṛtamityeva tadviddhi yadyapi syātsuduṣkaram ||

Verse 5

शशंस रावणस्तस्मै तत्सर्वं रामचेष्टितम्। समासेनैव कार्याणि क्रोधामर्षसमन्वितः ।।

śaśaṃsa rāvaṇastasmai tatsarvaṃ rāmaceṣṭitam| samāsenaiva kāryāṇi krodhāmarṣasamanvitaḥ ||

Verse 6

मारीचस्त्वब्रवीच्छ्रत्वा समासेनैव रावणम्। अलं ते राममासाद्य वीर्यज्ञो ह्यस्मि तस्य वै ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि एकोनाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 279 ।।

mārīcastvabravīcchratvā samāsenaiva rāvaṇam| alaṃ te rāmamāsādya vīryajño hyasmi tasya vai || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi rāmopākhyānaparvaṇi ekonāśītyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 279 ||

Verse 7

बाणवेगं हि कस्तस्य शक्तः सोढुं महात्मनः। प्रव्रज्यायां हि मे हेतुः स एव पुरुषर्षभः। विनाशमुखमेतत्ते केनाख्यातं दुरात्मना ।।

bāṇavegaṃ hi kastasya śaktaḥ soḍhuṃ mahātmanaḥ| pravrajyāyāṃ hi me hetuḥ sa eva puruṣarṣabhaḥ| vināśamukhametatte kenākhyātaṃ durātmanā ||

Verse 8

तमुवाचाथ सक्रोधो रावणः परिभर्त्सयन्। अकुर्वतोऽस्मद्वचनं स्यान्मृत्युरपि ते ध्रुवम् ।।

tamuvācātha sakrodho rāvaṇaḥ paribhartsayan| akurvato'smadvacanaṃ syānmṛtyurapi te dhruvam ||

Verse 9

मरीचश्चिन्तयामास विशिष्टान्मरणं वरम्। अवश्यं मरणे प्राप्ते करिष्याम्यस्य यन्मतम् ।।

marīcaścintayāmāsa viśiṣṭānmaraṇaṃ varam| avaśyaṃ maraṇe prāpte kariṣyāmyasya yanmatam ||

Verse 10

ततस्तं प्रत्युवाचाथ मारीचो रक्षसांवरम्। किं ते साह्यां मया कार्यं करिष्याम्यवशोपि तत् ।।

tatastaṃ pratyuvācātha mārīco rakṣasāṃvaram| kiṃ te sāhyāṃ mayā kāryaṃ kariṣyāmyavaśopi tat ||

Verse 11

तमब्रवीद्दशग्रीवो गच्छ सीतां प्रलोभय। रत्नशृङ्गो मृगो भूत्वा रत्नचित्रतनूरुहः ।।

tamabravīddaśagrīvo gaccha sītāṃ pralobhaya| ratnaśṛṅgo mṛgo bhūtvā ratnacitratanūruhaḥ ||

Verse 12

ध्रुवं सीता समालक्ष्यत्वां रामं चोदयिष्यति। अपक्रान्ते च काकुत्स्थे सीता वश्या भविष्यति ।।

dhruvaṃ sītā samālakṣyatvāṃ rāmaṃ codayiṣyati| apakrānte ca kākutsthe sītā vaśyā bhaviṣyati ||

Verse 13

तामादायापनेष्यामि ततः स नभविष्यति। भार्यावियोगाद्दुर्बुद्धिरेतत्साह्यं कुरुष्व मे ।।

tāmādāyāpaneṣyāmi tataḥ sa nabhaviṣyati| bhāryāviyogāddurbuddhiretatsāhyaṃ kuruṣva me ||

Verse 14

इत्येवमुक्तोमारीचः कृत्वोदकमथात्मनः। रावणं पुरतो यान्तमन्वगच्छत्सुदुःखितः ।। राममासाद्यालं रामं नैवासादयेरित्यर्थः ।।

ityevamuktomārīcaḥ kṛtvodakamathātmanaḥ| rāvaṇaṃ purato yāntamanvagacchatsuduḥkhitaḥ || rāmamāsādyālaṃ rāmaṃ naivāsādayerityarthaḥ ||

Verse 15

ततस्तस्याश्रमं गत्वारामस्याक्लिष्टकर्मणः। चक्रतुस्तद्यथा सर्वमुभौ यत्पूर्वमन्त्रितम् ।।

tatastasyāśramaṃ gatvārāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ| cakratustadyathā sarvamubhau yatpūrvamantritam ||

Verse 16

रावणस्तु यतिर्भूत्वा मुण्डः कुण्डीत्रिदण्डधृत्। मृगश्चभूत्वामारीचस्तं देशमुपजग्मतुः ।।

rāvaṇastu yatirbhūtvā muṇḍaḥ kuṇḍītridaṇḍadhṛt| mṛgaścabhūtvāmārīcastaṃ deśamupajagmatuḥ ||

Verse 17

दर्शयामास मारीचो वैदेहीं मृगरूपधृत्। चोदयामास तस्यार्थे सा रामं विधिचोदिता ।।

darśayāmāsa mārīco vaidehīṃ mṛgarūpadhṛt| codayāmāsa tasyārthe sā rāmaṃ vidhicoditā ||

Verse 18

रामस्तस्याः प्रियं कुर्वन्धनुरादाय सत्वरः। रक्षार्थे लक्ष्मणं न्यस्य प्रययौ मृगलिप्सया ।।

rāmastasyāḥ priyaṃ kurvandhanurādāya satvaraḥ| rakṣārthe lakṣmaṇaṃ nyasya prayayau mṛgalipsayā ||

Verse 19

स धन्वी बद्धतूणीरः खङ्गगोधाङ्गुलित्रवान्। अन्वधावन्मृगं रामो रुद्रस्तारामृगं यथा ।। उदकमौर्ध्वदेहिकम् ।।

sa dhanvī baddhatūṇīraḥ khaṅgagodhāṅgulitravān| anvadhāvanmṛgaṃ rāmo rudrastārāmṛgaṃ yathā || udakamaurdhvadehikam ||

Verse 20

सोऽन्तर्हितः पुनस्तस्य दर्शनं राक्षसो व्रजन्। चकर्ष महदध्वानं रामस्तं वुबुधे ततः ।।

so'ntarhitaḥ punastasya darśanaṃ rākṣaso vrajan| cakarṣa mahadadhvānaṃ rāmastaṃ vubudhe tataḥ ||

Verse 21

निशाचरं विदित्वा तं राघवः प्रतिभानवान्। अमोघं शरमादाय जघान मृगरूपिणम् ।।

niśācaraṃ viditvā taṃ rāghavaḥ pratibhānavān| amoghaṃ śaramādāya jaghāna mṛgarūpiṇam ||

Verse 22

स रामवाणाभिहतः कृत्वा रामस्वरं तदा। हा सीते लक्ष्मणेत्येवं चुक्रोशार्तस्वरेण ह ।।

sa rāmavāṇābhihataḥ kṛtvā rāmasvaraṃ tadā| hā sīte lakṣmaṇetyevaṃ cukrośārtasvareṇa ha ||

Verse 23

शुश्राव तस्य वैदेही ततस्तां करुणां गिरम्। साप्रापतत्ततः सीता तामुवाचाथ लक्ष्मणः ।।

śuśrāva tasya vaidehī tatastāṃ karuṇāṃ giram| sāprāpatattataḥ sītā tāmuvācātha lakṣmaṇaḥ ||

Verse 24

अलं ते शङ्कया भीरु को रामं प्रहरिष्यति। मुहूर्ताद्द्रक्ष्यसे रामं भर्तारं त्वं शुचिस्मितम् ।।

alaṃ te śaṅkayā bhīru ko rāmaṃ prahariṣyati| muhūrtāddrakṣyase rāmaṃ bhartāraṃ tvaṃ śucismitam ||

Verse 25

इत्युक्ता सा प्ररुदती पर्यशङ्कत लक्ष्मणम्। हता वै स्त्रीस्वभावेन शुद्धचारित्रभूषणा ।। गोधा ज्याधातवारणं अङ्गुलित्रं च तद्वान्। तारामृगं तारारूपं मृगम्। प्रजापतिः स्वां दुहितरं मृगो भूत्वा जगाम तस्य रुद्रः शिरोऽच्छिनत्तदेतन्गृगशीर्षं नाम नक्षत्रम् ।।

ityuktā sā prarudatī paryaśaṅkata lakṣmaṇam| hatā vai strīsvabhāvena śuddhacāritrabhūṣaṇā || godhā jyādhātavāraṇaṃ aṅgulitraṃ ca tadvān| tārāmṛgaṃ tārārūpaṃ mṛgam| prajāpatiḥ svāṃ duhitaraṃ mṛgo bhūtvā jagāma tasya rudraḥ śiro'cchinattadetangṛgaśīrṣaṃ nāma nakṣatram ||

Verse 26

सा तं परुषमारब्धा वक्तुं साध्वी पतिव्रता। नैष कामो भवेन्मूढ यं त्वं प्रार्थयसे हृदा ।। पर्यशतृत लक्ष्मणो मय्यभिलाषवानिति शज्ञामकरोत् ।।

sā taṃ paruṣamārabdhā vaktuṃ sādhvī pativratā| naiṣa kāmo bhavenmūḍha yaṃ tvaṃ prārthayase hṛdā || paryaśatṛta lakṣmaṇo mayyabhilāṣavāniti śajñāmakarot ||

Verse 27

अप्यहंशस्त्रमादाय हन्यामात्मानमात्मना। पतेयं गिरिशृङ्गाद्वा विशेयं वा हुताशनम् ।।

apyahaṃśastramādāya hanyāmātmānamātmanā| pateyaṃ giriśṛṅgādvā viśeyaṃ vā hutāśanam ||

Verse 28

रामं भर्तारमुत्सुज्यन त्वहं त्वां कथञ्चन। निहीनमुपतिष्ठेयं शार्दूली क्रोष्टुकं यथा ।।

rāmaṃ bhartāramutsujyana tvahaṃ tvāṃ kathañcana| nihīnamupatiṣṭheyaṃ śārdūlī kroṣṭukaṃ yathā ||

Verse 29

एतादृशं वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः प्रियराघ्नव। पिधायकर्णौ सद्वृत्तः प्रस्थितो येन राघवः ।।

etādṛśaṃ vacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ priyarāghnava| pidhāyakarṇau sadvṛttaḥ prasthito yena rāghavaḥ ||

Verse 30

स रामस्य पदंगृह्य प्रससार धनुर्धरः। अवीक्षमाणो विम्बोष्ठीं प्रययौ लक्ष्मणस्तदा ।।

sa rāmasya padaṃgṛhya prasasāra dhanurdharaḥ| avīkṣamāṇo vimboṣṭhīṃ prayayau lakṣmaṇastadā ||

Verse 31

एतस्मिन्नन्तरे रक्षो रावणः प्रत्यदृश्यत। अभव्यो भव्यरूपेण भस्मच्छन्न इवानलः ।।

etasminnantare rakṣo rāvaṇaḥ pratyadṛśyata| abhavyo bhavyarūpeṇa bhasmacchanna ivānalaḥ ||

Verse 32

यतिवेपप्रतिच्छन्नो जिहीर्षुस्तामनिन्दिताम्। उपागच्छत्स वैदेहीं रावणः पापनिश्चयः ।।

yativepapraticchanno jihīrṣustāmaninditām| upāgacchatsa vaidehīṃ rāvaṇaḥ pāpaniścayaḥ ||

Verse 33

सा तमालक्ष्यसंप्राप्तं धर्मज्ञा जनकात्मजा। निमन्त्रयामास तदा फलमूलाशनादिभिः ।।

sā tamālakṣyasaṃprāptaṃ dharmajñā janakātmajā| nimantrayāmāsa tadā phalamūlāśanādibhiḥ ||

Verse 34

अवमत्यततः सर्वं स्वं रूपं प्रत्यपद्यत। सान्त्वयामास वैदेहीं कामी राक्षसपुङ्गवः ।।

avamatyatataḥ sarvaṃ svaṃ rūpaṃ pratyapadyata| sāntvayāmāsa vaidehīṃ kāmī rākṣasapuṅgavaḥ ||

Verse 35

सीते राक्षसराजोऽहंरावणो नाम विश्रुतः। मम लङ्कापुरी नाम्ना रम्या पारे महोदधेः ।।

sīte rākṣasarājo'haṃrāvaṇo nāma viśrutaḥ| mama laṅkāpurī nāmnā ramyā pāre mahodadheḥ ||

Verse 36

तत्र त्वं नरनारीषु शोभिष्यसि मया सह। भार्या मे भव सुश्रोणि तापसं त्यज राघवम् ।।

tatra tvaṃ naranārīṣu śobhiṣyasi mayā saha| bhāryā me bhava suśroṇi tāpasaṃ tyaja rāghavam ||

Verse 37

एवमादीनि वाक्यानि श्रुत्वा तस्याथ जानकी। पिधाय कर्णौ सुश्रोणी मैवमित्यब्रवीद्वचः ।।

evamādīni vākyāni śrutvā tasyātha jānakī| pidhāya karṇau suśroṇī maivamityabravīdvacaḥ ||

Verse 38

प्रपतेद्द्यौः सनक्षत्रा पृथिवी शकलीभवेत्। शुष्येत्तोयनिधौ तोयं चन्द्रः शीतांशुतां त्यजेत् ।।

prapateddyauḥ sanakṣatrā pṛthivī śakalībhavet| śuṣyettoyanidhau toyaṃ candraḥ śītāṃśutāṃ tyajet ||

Verse 39

उष्णांशुत्वमथो जह्यादादित्यो वह्निरुष्णताम्। त्यक्त्वाशैत्यं भजेन्नाहं त्यजेयंरघुनन्दनम् ।।

uṣṇāṃśutvamatho jahyādādityo vahniruṣṇatām| tyaktvāśaityaṃ bhajennāhaṃ tyajeyaṃraghunandanam ||

Verse 40

कथं हि भिन्नकरटं पद्मिनं वनगोचरम्। उपस्थाय महानागं करेणुः सूकरं स्पृशेत् ।। नैव कालो हयं मूडति क.थ. ध.पाठः ।।

kathaṃ hi bhinnakaraṭaṃ padminaṃ vanagocaram| upasthāya mahānāgaṃ kareṇuḥ sūkaraṃ spṛśet || naiva kālo hayaṃ mūḍati ka.tha. dha.pāṭhaḥ ||

Verse 41

कथं हि पीत्वा माध्वीकं पीत्वा च मधुमाधवीम्। लोभं सौवीरके कुर्यान्नारी काचिदिति स्मरेः ।। भिन्नकरटं भिन्नगण्डस्थलंमत्तम्। करेणुर्हस्तिनी ।।

kathaṃ hi pītvā mādhvīkaṃ pītvā ca madhumādhavīm| lobhaṃ sauvīrake kuryānnārī kāciditi smareḥ || bhinnakaraṭaṃ bhinnagaṇḍasthalaṃmattam| kareṇurhastinī ||

Verse 42

इति सा तं समाभाष्य प्रविवेशाश्रमं ततः। क्रोधात्प्रस्फुरमाणौष्ठी विधुन्वाना करौ मुहुः ।।

iti sā taṃ samābhāṣya praviveśāśramaṃ tataḥ| krodhātprasphuramāṇauṣṭhī vidhunvānā karau muhuḥ ||

Verse 43

तामधिद्रुत्य सुश्रोणीं रावणः प्रत्यषेधयत् ।।

tāmadhidrutya suśroṇīṃ rāvaṇaḥ pratyaṣedhayat ||

Verse 44

भर्त्सयित्वातु रूक्षेण स्वरेण गतचेतनाम्। मूर्धजेषु निजग्राह ऊर्ध्वमाचक्रमे ततः ।।

bhartsayitvātu rūkṣeṇa svareṇa gatacetanām| mūrdhajeṣu nijagrāha ūrdhvamācakrame tataḥ ||

Verse 45

तां ददर्श ततो गृध्रो जटायुर्गिरिगोचरः। रुदतीं रामरामेति हियमाणां तपस्विनीम् ।।

tāṃ dadarśa tato gṛdhro jaṭāyurgirigocaraḥ| rudatīṃ rāmarāmeti hiyamāṇāṃ tapasvinīm ||