Adhyaya 276

Verse 1

मुनिवरेण विश्रवसा भार्यात्रये रावणादीनामुत्पादनम् ।। 1 ।। सानुजेन रावणेन तपस्तोषितस्य ब्रह्मणो वरात्पुष्पका पहरणपूर्वकं कुबेरस्य निष्कासनेन लङ्कायां मार्कण्डेय उवाच। पुलस्त्यस् तु यः क्रोधादर्धदेहोऽभवन्मुनिः। विश्रवानाम सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः।

munivareṇa viśravasā bhāryātraye rāvaṇādīnāmutpādanam || 1 || sānujena rāvaṇena tapastoṣitasya brahmaṇo varātpuṣpakā paharaṇapūrvakaṃ kuberasya niṣkāsanena laṅkāyāṃ mārkaṇḍeya uvāca| pulastyas tu yaḥ krodhādardhadeho'bhavanmuniḥ| viśravānāma sakrodhaṃ pitaraṃ rākṣaseśvaraḥ|

Verse 2

बुबुधे तं तु सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः। कुबेरस्तत्प्रसादार्थं यतते स्म सदा नृप ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि ,ट्‌सप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 276 ।।

bubudhe taṃ tu sakrodhaṃ pitaraṃ rākṣaseśvaraḥ| kuberastatprasādārthaṃ yatate sma sadā nṛpa || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi rāmopākhyānaparvaṇi ,ṭ‌saptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 276 ||

Verse 3

स राजराजो लङ्कायां न्यवसन्नरवाहनः। राक्षसीः प्रददौ तिस्रः पितुर्वै परिचारिकाः ।।

sa rājarājo laṅkāyāṃ nyavasannaravāhanaḥ| rākṣasīḥ pradadau tisraḥ piturvai paricārikāḥ ||

Verse 4

ताः सदा तं महात्मानं संतोषयितुमुद्यताः। ऋषिं भरतशार्दूल नृत्यगीतविशारदाः ।।

tāḥ sadā taṃ mahātmānaṃ saṃtoṣayitumudyatāḥ| ṛṣiṃ bharataśārdūla nṛtyagītaviśāradāḥ ||

Verse 5

पुष्पोत्कटा च राका च मालिनी च विशांपते। अन्योन्यस्पर्धयाराजञ्श्रेयस्कामाः सुमध्यमाः ।। पितरं विश्रवसम्। राक्षसेक्श्वरः कुबेरो रक्षःपुरीनायकत्वात् ।।

puṣpotkaṭā ca rākā ca mālinī ca viśāṃpate| anyonyaspardhayārājañśreyaskāmāḥ sumadhyamāḥ || pitaraṃ viśravasam| rākṣasekśvaraḥ kubero rakṣaḥpurīnāyakatvāt ||

Verse 6

स तासां भगवांस्तुष्टो महात्मा प्रददौ वरान्। लोकपालोपमान्पुत्रानकैकस्या यथेप्सितान् ।।

sa tāsāṃ bhagavāṃstuṣṭo mahātmā pradadau varān| lokapālopamānputrānakaikasyā yathepsitān ||

Verse 7

पुष्पोत्कटायां जज्ञाते द्वौ पुत्रौ राक्षसेश्वरौ। कुम्भकर्णदशग्रीवौ बलेनाप्रतिमौ भुवि ।।

puṣpotkaṭāyāṃ jajñāte dvau putrau rākṣaseśvarau| kumbhakarṇadaśagrīvau balenāpratimau bhuvi ||

Verse 8

मालिन जनयामास पुत्रमेकं विभीषणम्। राकार्या मिथुनं जज्ञे खरः शूर्पणखा तथा ।।

mālina janayāmāsa putramekaṃ vibhīṣaṇam| rākāryā mithunaṃ jajñe kharaḥ śūrpaṇakhā tathā ||

Verse 9

विभीषणस्तु रूपेण सर्वेभ्योऽभ्यधिकोऽभवत्। स बभूव महाभागो धर्मगोप्ता क्रियारतिः ।।

vibhīṣaṇastu rūpeṇa sarvebhyo'bhyadhiko'bhavat| sa babhūva mahābhāgo dharmagoptā kriyāratiḥ ||

Verse 10

दशग्रीवस्तु सर्वेषां श्रेष्ठो राक्षसपुङ्गवः। महोत्साहो महावीर्यो महासत्वपराक्रमः ।।

daśagrīvastu sarveṣāṃ śreṣṭho rākṣasapuṅgavaḥ| mahotsāho mahāvīryo mahāsatvaparākramaḥ ||

Verse 11

कुम्भकर्णओ बलेनासीत्सर्वेभ्योऽभ्यधिको युधि। मायावी रणशौण्डश्चरौद्रश्च रजनीचरः ।।

kumbhakarṇao balenāsītsarvebhyo'bhyadhiko yudhi| māyāvī raṇaśauṇḍaścaraudraśca rajanīcaraḥ ||

Verse 12

खरो धनुषि विक्रान्तो ब्रह्मद्विट् पिशिताशनः। सिद्धविघ्नकरी चापि रौद्री शूर्पणखा तदा ।।

kharo dhanuṣi vikrānto brahmadviṭ piśitāśanaḥ| siddhavighnakarī cāpi raudrī śūrpaṇakhā tadā ||

Verse 13

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वेसुचरितव्रताः। ऊषुः पित्रा सह रता गन्धमादनपर्वते ।। पुष्पोत्कटा बलाका च इति ध. पाठः ।।

sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarvesucaritavratāḥ| ūṣuḥ pitrā saha ratā gandhamādanaparvate || puṣpotkaṭā balākā ca iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 14

ततो वैश्रवणं तत्र ददृशुर्नरवाहनम्। पित्रा सार्धं समासीनमृद्ध्या परमया युतम् ।।

tato vaiśravaṇaṃ tatra dadṛśurnaravāhanam| pitrā sārdhaṃ samāsīnamṛddhyā paramayā yutam ||

Verse 15

जातामर्षास्ततस्ते तु तपसे धृतनिश्चयाः। ब्रह्माणं तोषयामासुर्घोरेण तपसा तदा ।।

jātāmarṣāstataste tu tapase dhṛtaniścayāḥ| brahmāṇaṃ toṣayāmāsurghoreṇa tapasā tadā ||

Verse 16

अतिष्ठदेकपादेन सहस्रं परिवत्सरान्। वायुभक्षो दशग्रीवः पञ्चाग्निः सुसमाहितः ।। पित्रा विश्रवसा ।।

atiṣṭhadekapādena sahasraṃ parivatsarān| vāyubhakṣo daśagrīvaḥ pañcāgniḥ susamāhitaḥ || pitrā viśravasā ||

Verse 17

अधःशायी कुम्भकर्णो यताहारो यतव्रतः। विभीषणः शीर्णपर्णमेकमभ्यवहारयन् ।। पञ्चदिक्षु चत्वार एकः सूर्य इतिपञ्चानामग्नीनां म्यगः पञ्चाग्निः ।।

adhaḥśāyī kumbhakarṇo yatāhāro yatavrataḥ| vibhīṣaṇaḥ śīrṇaparṇamekamabhyavahārayan || pañcadikṣu catvāra ekaḥ sūrya itipañcānāmagnīnāṃ myagaḥ pañcāgniḥ ||

Verse 18

उपवासरतिर्धीमान्सदा जप्यपरायणः। तमेव कालमातिष्ठत्तीव्रं तप उदारधीः ।।

upavāsaratirdhīmānsadā japyaparāyaṇaḥ| tameva kālamātiṣṭhattīvraṃ tapa udāradhīḥ ||

Verse 19

स्वरः शूर्पणखा चैव तेषां वै तप्यतां तपः। परिचर्यां च रक्षां च चक्रतुर्हष्टमानसौ ।।

svaraḥ śūrpaṇakhā caiva teṣāṃ vai tapyatāṃ tapaḥ| paricaryāṃ ca rakṣāṃ ca cakraturhaṣṭamānasau ||

Verse 20

पूर्णे वर्षसहस्रेतु शिरश्छित्त्वा दशाननः। जुहोत्यग्नौ दुराधर्षस्तेनातुष्यज्जगत्प्रभुः ।।

pūrṇe varṣasahasretu śiraśchittvā daśānanaḥ| juhotyagnau durādharṣastenātuṣyajjagatprabhuḥ ||

Verse 21

ततो ब्रह्मा स्वयं गत्वा तपसस्तान्न्यवारयत्। प्रलोभ्यवरदानेन सर्वानेवपृथक्पृथक् ।।

tato brahmā svayaṃ gatvā tapasastānnyavārayat| pralobhyavaradānena sarvānevapṛthakpṛthak ||

Verse 22

ब्राह्मोवाच। प्रीतोऽस्मि वो निवर्तध्वं वरान्वृणुत पुत्रकाः। यद्यदिष्टमृते त्वेकममरत्वं तथाऽस्तु तत् ।।

brāhmovāca| prīto'smi vo nivartadhvaṃ varānvṛṇuta putrakāḥ| yadyadiṣṭamṛte tvekamamaratvaṃ tathā'stu tat ||

Verse 23

यद्यदग्नौ हुतं सर्वं शिरस्ते महदीप्सया। तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सया ।। विभीषणस्तपोऽतिष्ठदित्युत्तरेणान्वयः ।।

yadyadagnau hutaṃ sarvaṃ śiraste mahadīpsayā| tathaiva tāni te dehe bhaviṣyanti yathepsayā || vibhīṣaṇastapo'tiṣṭhadityuttareṇānvayaḥ ||

Verse 24

वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस्तथा। भविष्यसि रणेऽरीणां विजेता न च संशयः ।।

vairūpyaṃ ca na te dehe kāmarūpadharastathā| bhaviṣyasi raṇe'rīṇāṃ vijetā na ca saṃśayaḥ ||

Verse 25

रावण उवाच। गन्धर्वदेवासुरतो यक्षराक्षसतस्तथा। सर्पकिंनरभूतेभ्यो न मे भूयात्पराभवः ।।

rāvaṇa uvāca| gandharvadevāsurato yakṣarākṣasatastathā| sarpakiṃnarabhūtebhyo na me bhūyātparābhavaḥ ||

Verse 26

ब्रह्मोवाच। य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्योस्ति भयं रतव। ऋते मनुष्याद्भद्रं ते तथा तद्विहितं मया ।।

brahmovāca| ya ete kīrtitāḥ sarve na tebhyosti bhayaṃ ratava| ṛte manuṣyādbhadraṃ te tathā tadvihitaṃ mayā ||

Verse 27

मार्कण्डेय उवाच। एवमुक्तो दशग्रीवस्तुष्टः समभवत्तदा। अवमेने हि दुर्बुद्धिर्मनुष्यान्पुरुषादकः ।।

mārkaṇḍeya uvāca| evamukto daśagrīvastuṣṭaḥ samabhavattadā| avamene hi durbuddhirmanuṣyānpuruṣādakaḥ ||

Verse 28

कुम्भकर्णमथोवाच तथैव प्रपितामहः। वरं वृणीष्व भद्रं ते प्रीतोस्मीति पुनःपुनः। स वव्रे महतीं निद्रां तमसा ग्रस्तचेतनः ।।

kumbhakarṇamathovāca tathaiva prapitāmahaḥ| varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te prītosmīti punaḥpunaḥ| sa vavre mahatīṃ nidrāṃ tamasā grastacetanaḥ ||

Verse 29

तथाभविष्यतीत्युक्त्वा विभीषणमुवाच ह। वरं वृणीष्व पुत्र त्वं प्रीतोऽस्मीति पुनःपुनः ।। विभीषण उवाच।

tathābhaviṣyatītyuktvā vibhīṣaṇamuvāca ha| varaṃ vṛṇīṣva putra tvaṃ prīto'smīti punaḥpunaḥ || vibhīṣaṇa uvāca|

Verse 30

परमापद्गतस्यापि नाधर्मे मे मतिर्भवेत्। अशिक्षितं च भगवन्ब्रह्मास्त्रं प्रतिभातु मे ।।

paramāpadgatasyāpi nādharme me matirbhavet| aśikṣitaṃ ca bhagavanbrahmāstraṃ pratibhātu me ||

Verse 31

ब्रह्मोवाच। यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्शन। नाधर्मे धीयते बुद्धिरमरत्वं ददानि ते ।।

brahmovāca| yasmādrākṣasayonau te jātasyāmitrakarśana| nādharme dhīyate buddhiramaratvaṃ dadāni te ||

Verse 32

मार्कण्डेय उवाच। राक्षसस्तु वरंलब्ध्वा दशग्रीवो विशांपते। लङ्कायाश्च्यावयामास युधि जित्वा धनेश्वरम् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| rākṣasastu varaṃlabdhvā daśagrīvo viśāṃpate| laṅkāyāścyāvayāmāsa yudhi jitvā dhaneśvaram ||

Verse 33

हित्वास भगवाँल्लङ्कामाविशद्गन्धमादनम्। गन्धर्वयक्षानुगतो रक्षःकिंपुरुषैः सह ।।

hitvāsa bhagavā~llaṅkāmāviśadgandhamādanam| gandharvayakṣānugato rakṣaḥkiṃpuruṣaiḥ saha ||

Verse 34

विमानं पुष्पकं तस्य जहाराक्रम्य रावणः। शशाप तं वैश्रवणो न त्वामेतद्वहिष्यति ।।

vimānaṃ puṣpakaṃ tasya jahārākramya rāvaṇaḥ| śaśāpa taṃ vaiśravaṇo na tvāmetadvahiṣyati ||

Verse 35

यस्तु त्वां समरे हन्ता तमेवैतद्वहिष्यति। अवमत्य गुरुं मां च क्षिप्रं त्वंनभविष्यसि ।। महदीप्सया श्रेष्ठपदापेक्षया ।।

yastu tvāṃ samare hantā tamevaitadvahiṣyati| avamatya guruṃ māṃ ca kṣipraṃ tvaṃnabhaviṣyasi || mahadīpsayā śreṣṭhapadāpekṣayā ||

Verse 36

विभीषणस्तु धर्मात्मा सतां मार्गमनुस्मरन्। अन्वगच्छन्महाराज श्रिया परमया युतः ।। रनभविष्यसि मरिष्यसि ।।

vibhīṣaṇastu dharmātmā satāṃ mārgamanusmaran| anvagacchanmahārāja śriyā paramayā yutaḥ || ranabhaviṣyasi mariṣyasi ||

Verse 37

तस्मै स भगवांस्तुष्टो भ्राता भ्रात्रे धनेश्वरः। सैनापत्यं ददौ धीमान्यक्षराक्षससेनयोः ।।

tasmai sa bhagavāṃstuṣṭo bhrātā bhrātre dhaneśvaraḥ| saināpatyaṃ dadau dhīmānyakṣarākṣasasenayoḥ ||

Verse 38

राक्षसाः पुरुषादाश्च पिशाचाश्च महाबलाः। सर्वे समेत्य राजानमभ्यषिञ्चन्दशाननम् ।।

rākṣasāḥ puruṣādāśca piśācāśca mahābalāḥ| sarve sametya rājānamabhyaṣiñcandaśānanam ||

Verse 39

दशग्रीवश्चदैत्यानां दानवानां बलोत्कटः। आक्रम्य रत्नान्यहरत्कामरूपी विहंगम ।। अन्वगच्छत् कुबेरमिति शेषः ।।

daśagrīvaścadaityānāṃ dānavānāṃ balotkaṭaḥ| ākramya ratnānyaharatkāmarūpī vihaṃgama || anvagacchat kuberamiti śeṣaḥ ||

Verse 40

रावयामास लोकान्यत्तस्माद्रावण उच्यते। दशग्रीवः कामबलो देवानां भयमादधत् ।। रत्नानि जातौ जातौ यदुत्कृष्टं तद्रत्नमभिधीयते। विहंगमः खेचरः ।।

rāvayāmāsa lokānyattasmādrāvaṇa ucyate| daśagrīvaḥ kāmabalo devānāṃ bhayamādadhat || ratnāni jātau jātau yadutkṛṣṭaṃ tadratnamabhidhīyate| vihaṃgamaḥ khecaraḥ ||