Adhyaya 273

Verse 1

भीमेन केशग्रहणेन निपातितस्य जयद्रथस्य मूर्ध्नि पादप्रहारपूर्वकं क्षुरप्रेण पञ्चचूदीनिर्माणम् ।। 1 ।। भीमेन बन्धनपूर्वकमानीतस्य तस्य युधिष्ठिरेण मोचनम् ।। 2 ।। जयद्रयेन तपःप्रसादितान्महादेवादर्जुनवर्जमेकस्मिन्दिने पाण्डवजयरूपवराऽऽदानम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। जयद्रथस्तु संप्रेक्ष्यभ्रातरावुद्यतायुधौ। प्रादावत्तूर्णमव्यग्रो जीवितेप्सुः सुदुःखितः ।।

bhīmena keśagrahaṇena nipātitasya jayadrathasya mūrdhni pādaprahārapūrvakaṃ kṣurapreṇa pañcacūdīnirmāṇam || 1 || bhīmena bandhanapūrvakamānītasya tasya yudhiṣṭhireṇa mocanam || 2 || jayadrayena tapaḥprasāditānmahādevādarjunavarjamekasmindine pāṇḍavajayarūpavarā''dānam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| jayadrathastu saṃprekṣyabhrātarāvudyatāyudhau| prādāvattūrṇamavyagro jīvitepsuḥ suduḥkhitaḥ ||

Verse 2

लताभिः संवृते कक्षे किरीटं रत्नभास्वरम्। अपविध्यप्रधावन्तं निलीयन्तं वनान्तरे ।।

latābhiḥ saṃvṛte kakṣe kirīṭaṃ ratnabhāsvaram| apavidhyapradhāvantaṃ nilīyantaṃ vanāntare ||

Verse 3

भीमसेनस्तु तं कक्षे लीयमानं भयाकुलम्। मार्गमाणोऽवतीर्याशु रथाद्रत्नविभूपितात्। अभिद्रुत्य निजग्राहकेशपक्षे ह्यमर्षणः ।।

bhīmasenastu taṃ kakṣe līyamānaṃ bhayākulam| mārgamāṇo'vatīryāśu rathādratnavibhūpitāt| abhidrutya nijagrāhakeśapakṣe hyamarṣaṇaḥ ||

Verse 4

समुद्यम्य च तं भीमो निष्पिपेप महीतले। गले गृहीत्वाराजानं पातयामास चैव ह ।।

samudyamya ca taṃ bhīmo niṣpipepa mahītale| gale gṛhītvārājānaṃ pātayāmāsa caiva ha ||

Verse 5

पुनः स जीवमानस्य तस्योत्पतितुमिच्छतः। पदा मूर्ध्नि महाबाहुः प्राहरद्विलपिष्यतः ।।

punaḥ sa jīvamānasya tasyotpatitumicchataḥ| padā mūrdhni mahābāhuḥ prāharadvilapiṣyataḥ ||

Verse 6

तस्य जानू ददौ भमो जघ्ने चैनमरत्निना। स मोहमगमद्राजा प्रहारवरपीडितः ।।

tasya jānū dadau bhamo jaghne cainamaratninā| sa mohamagamadrājā prahāravarapīḍitaḥ ||

Verse 7

सरोषं भीमसेनं तु वारयामास फल्गुनः। दुःशलायाः कृतेराजा यत्त्वामाहेति कौरव ।।

saroṣaṃ bhīmasenaṃ tu vārayāmāsa phalgunaḥ| duḥśalāyāḥ kṛterājā yattvāmāheti kaurava ||

Verse 8

भीम उवाच। नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुमर्हति। कृष्णायास्तदनर्हायाः परिक्लेष्टा नराधमः ।।

bhīma uvāca| nāyaṃ pāpasamācāro matto jīvitumarhati| kṛṣṇāyāstadanarhāyāḥ parikleṣṭā narādhamaḥ ||

Verse 9

किंनु शक्यं मया कर्तुं यद्राजा सततं घृणी। त्वं च बालिशया बुद्ध्या सदैवास्मान्प्रबाधसे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि यजद्रथविमोक्षणपर्वणि त्रिसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 273 ।।

kiṃnu śakyaṃ mayā kartuṃ yadrājā satataṃ ghṛṇī| tvaṃ ca bāliśayā buddhyā sadaivāsmānprabādhase || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi yajadrathavimokṣaṇaparvaṇi trisaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 273 ||

Verse 10

एवमुक्त्वा सटास्तस्य पञ्चचक्रे वृकोदरः। अर्धचन्द्रेण वाणेन किंचिदब्रुवतस्तदा ।। घृणी दयावान्। बालिशया स्वल्पया। बाधसेशत्रुं हन्तुं न ददासि ।।

evamuktvā saṭāstasya pañcacakre vṛkodaraḥ| ardhacandreṇa vāṇena kiṃcidabruvatastadā || ghṛṇī dayāvān| bāliśayā svalpayā| bādhaseśatruṃ hantuṃ na dadāsi ||

Verse 11

विकल्पयित्वा राजानं ततः प्राह वृकोदरः। जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु ।। सटाः जटाः केशसंनिवेशे मध्ये मध्येपञ्चसु स्थानेषु अर्धचन्द्रेण बाणेन क्षीरवद्वाषयामासेत्यर्थः ।।

vikalpayitvā rājānaṃ tataḥ prāha vṛkodaraḥ| jīvituṃ cecchase mūḍha hetuṃ me gadataḥ śṛṇu || saṭāḥ jaṭāḥ keśasaṃniveśe madhye madhyepañcasu sthāneṣu ardhacandreṇa bāṇena kṣīravadvāṣayāmāsetyarthaḥ ||

Verse 12

दासोस्मीति त्वया वाच्यं संसत्सु च सभासु च। एवं चेज्जीवितं दद्यामेष युद्धजितो विधिः ।।

dāsosmīti tvayā vācyaṃ saṃsatsu ca sabhāsu ca| evaṃ cejjīvitaṃ dadyāmeṣa yuddhajito vidhiḥ ||

Verse 13

एवमस्त्विति तं राजा कृच्छ्रमाणो जयद्रथः। प्रोवाच पुरुषव्याघ्रं भीममाहवशोभिनम् ।।

evamastviti taṃ rājā kṛcchramāṇo jayadrathaḥ| provāca puruṣavyāghraṃ bhīmamāhavaśobhinam ||

Verse 14

तत एनं विचेष्टन्तं वद्ध्वा पार्थो वृकोदरः। रथमारोपयामास विसंज्ञं पांसुकुण्ठितम् ।।

tata enaṃ viceṣṭantaṃ vaddhvā pārtho vṛkodaraḥ| rathamāropayāmāsa visaṃjñaṃ pāṃsukuṇṭhitam ||

Verse 15

ततस्तं रथमास्थाय भीमः पार्तानुगस्तदा। अग्र्यमाश्रममध्यस्थामभ्यगच्छद्युधिष्ठिरम् ।।

tatastaṃ rathamāsthāya bhīmaḥ pārtānugastadā| agryamāśramamadhyasthāmabhyagacchadyudhiṣṭhiram ||

Verse 16

दर्शयामास भीमस्तु तदवस्थं जयद्रथम्। तं राजा प्राहसद्दृष्ट्वा मुच्यतामिति चाब्रवीत् ।।

darśayāmāsa bhīmastu tadavasthaṃ jayadratham| taṃ rājā prāhasaddṛṣṭvā mucyatāmiti cābravīt ||

Verse 17

राजानं चाब्रवीद्भीमो द्रौपद्यै कथयेति वै। दासभावं गतो ह्येष पाण्डूनां पापचेतनः ।।

rājānaṃ cābravīdbhīmo draupadyai kathayeti vai| dāsabhāvaṃ gato hyeṣa pāṇḍūnāṃ pāpacetanaḥ ||

Verse 18

तमुवाच च ततो ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वचः। मुञ्चेममधमाचारं प्रमाणा यदि ते वयम् ।।

tamuvāca ca tato jyeṣṭho bhrātā sapraṇayaṃ vacaḥ| muñcemamadhamācāraṃ pramāṇā yadi te vayam ||

Verse 19

द्रौपदी चाब्रवीद्भीममभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरम्। दासोऽयंमुच्यतां रात्रस्त्वयापञ्चशिखः कृतः ।।

draupadī cābravīdbhīmamabhiprekṣya yudhiṣṭhiram| dāso'yaṃmucyatāṃ rātrastvayāpañcaśikhaḥ kṛtaḥ ||

Verse 20

एवमुक्तः स भीमस्तु भ्रात्रा चैव च कृष्णया। मुमोच तं महापापं जयद्रथमचेतनम् ।।

evamuktaḥ sa bhīmastu bhrātrā caiva ca kṛṣṇayā| mumoca taṃ mahāpāpaṃ jayadrathamacetanam ||

Verse 21

स मुक्तोऽभ्येत्यराजानमभिवाद्य युधिष्ठिरम्। ववन्दे विह्वलोराजातांश्च वृद्धान्मुनींस्तदा ।।

sa mukto'bhyetyarājānamabhivādya yudhiṣṭhiram| vavande vihvalorājātāṃśca vṛddhānmunīṃstadā ||

Verse 22

तमुवाच धृणी राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। तथाजयद्रथं दृष्ट्वा गृहीतं सव्यसाचिना ।।

tamuvāca dhṛṇī rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ| tathājayadrathaṃ dṛṣṭvā gṛhītaṃ savyasācinā ||

Verse 23

अदासो गच्छ मुक्तोसि मैवं कार्षीः पुनः क्वचित्। स्त्रीकामुक धिगस्तु त्वां क्षुद्रः क्षत्रसहायवान् ।।

adāso gaccha muktosi maivaṃ kārṣīḥ punaḥ kvacit| strīkāmuka dhigastu tvāṃ kṣudraḥ kṣatrasahāyavān ||

Verse 24

एवंविधं हि क कुर्यात्त्वदनयः पुरुषाधमः। कर्म धर्मविरुद्धं वै लोकदुष्टं च दुर्मते ।।

evaṃvidhaṃ hi ka kuryāttvadanayaḥ puruṣādhamaḥ| karma dharmaviruddhaṃ vai lokaduṣṭaṃ ca durmate ||

Verse 25

गतसत्त्वमिव ज्ञात्वा कर्तारमशुभस्य तम्। संप्रेक्ष्यभरतश्रेष्ठः कृपां चक्रे नराधिपः ।।

gatasattvamiva jñātvā kartāramaśubhasya tam| saṃprekṣyabharataśreṣṭhaḥ kṛpāṃ cakre narādhipaḥ ||

Verse 26

धर्मे ते वर्धतां वुद्धिर्मा चाधर्मे मनः कृथाः। साश्च साथपादातः स्वस्ति गच्छ जयद्रथ ।।

dharme te vardhatāṃ vuddhirmā cādharme manaḥ kṛthāḥ| sāśca sāthapādātaḥ svasti gaccha jayadratha ||

Verse 27

एवमुक्तस्तु सव्रीजं तूष्णीं किंचिदवाङ्युखः। जगाम राजा दुःखार्तो गङ्गाद्वाराय भारत ।।

evamuktastu savrījaṃ tūṣṇīṃ kiṃcidavāṅyukhaḥ| jagāma rājā duḥkhārto gaṅgādvārāya bhārata ||

Verse 28

स देवं शरणं गत्वा विरूपाक्षमुमापतिम्। तपश्चचार विपुलं तस्य प्रीतो वृषध्वजः ।।

sa devaṃ śaraṇaṃ gatvā virūpākṣamumāpatim| tapaścacāra vipulaṃ tasya prīto vṛṣadhvajaḥ ||

Verse 29

बलिं स्वयं प्रत्यगृह्णात्प्रीयमाणस्त्रिलोचनः। वरं चास्मै ददौ देवः स जग्राह च तच्छृणु ।। विकत्थयित्वाराजानमिति झ. पाठः ।।

baliṃ svayaṃ pratyagṛhṇātprīyamāṇastrilocanaḥ| varaṃ cāsmai dadau devaḥ sa jagrāha ca tacchṛṇu || vikatthayitvārājānamiti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 30

समस्तान्सरथान्पञ्चजयेयं युधि पाण्डवान्। इति राजाऽब्रवीद्देवं नेति देवस्तमब्रवीत् ।।

samastānsarathānpañcajayeyaṃ yudhi pāṇḍavān| iti rājā'bravīddevaṃ neti devastamabravīt ||

Verse 31

अजय्यांश्चाप्यवध्यांश्च वारयिष्यसि तान्युधि। ऋतेऽर्जुनं महाबाहुं नरं नाम सुरेश्वरम् ।। बलिं उपहारम् ।।

ajayyāṃścāpyavadhyāṃśca vārayiṣyasi tānyudhi| ṛte'rjunaṃ mahābāhuṃ naraṃ nāma sureśvaram || baliṃ upahāram ||

Verse 32

बदर्यां तप्ततपसं नारायणसहायकम्। अजितं सर्वलोकानां देवैरपि दुरासदम् ।।

badaryāṃ taptatapasaṃ nārāyaṇasahāyakam| ajitaṃ sarvalokānāṃ devairapi durāsadam ||

Verse 33

मया दत्तं पाशुपतं दिव्यमप्रतिमं शरम्। अवाप लोकपालेभ्यो वज्रादीन्स महाशरान् ।। महाबाहुं देवैरपि दुरासदम् इति ध. पाठः ।।

mayā dattaṃ pāśupataṃ divyamapratimaṃ śaram| avāpa lokapālebhyo vajrādīnsa mahāśarān || mahābāhuṃ devairapi durāsadam iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 34

देवदेवो ह्यनन्तात्मा विष्णुः सुरगुरुः प्रभुः। प्रधानपुरुषोऽव्यक्तोविश्वात्माविश्वमूर्तिमान् ।। शृणाति हिनस्तीति शरमस्त्रम् ।।

devadevo hyanantātmā viṣṇuḥ suraguruḥ prabhuḥ| pradhānapuruṣo'vyaktoviśvātmāviśvamūrtimān || śṛṇāti hinastīti śaramastram ||

Verse 35

युगान्तकाले संप्राप्ते कालाग्निर्दहते जगत्। सपर्वतार्णवद्वीपं सशैलवनकाननम्। निर्दहन्नागलोकांश्चपातालतलचारिणः ।। नारायणसहायस्याजेयत्वं वक्तुं नारायणमाहात्म्यमेवाह देवदेव इत्यादिना ।।

yugāntakāle saṃprāpte kālāgnirdahate jagat| saparvatārṇavadvīpaṃ saśailavanakānanam| nirdahannāgalokāṃścapātālatalacāriṇaḥ || nārāyaṇasahāyasyājeyatvaṃ vaktuṃ nārāyaṇamāhātmyamevāha devadeva ityādinā ||

Verse 36

अथान्तरिक्षे सुमहन्नानावर्णाः पयोधराः। घोरस्वरा विनदिनस्तटिन्मालावलम्बिनः। समुत्तिष्ठन्दिशः सर्वाविवर्षन्तः समन्ततः ।। कालाग्निरूपो नारायणो निदेहते ।।

athāntarikṣe sumahannānāvarṇāḥ payodharāḥ| ghorasvarā vinadinastaṭinmālāvalambinaḥ| samuttiṣṭhandiśaḥ sarvāvivarṣantaḥ samantataḥ || kālāgnirūpo nārāyaṇo nidehate ||

Verse 37

ततोऽग्नीं शमयामासुः संवर्ताग्निनियामकाः। अक्षमात्रैश्च धाराभिस्तिष्ठन्त्यापूर्य सर्वशः ।। विनदिनः गर्जन्तः। समुत्तिष्ठन् समुदतिष्ठन्। उत्तिष्ठन्तीत्यर्थः ।।

tato'gnīṃ śamayāmāsuḥ saṃvartāgniniyāmakāḥ| akṣamātraiśca dhārābhistiṣṭhantyāpūrya sarvaśaḥ || vinadinaḥ garjantaḥ| samuttiṣṭhan samudatiṣṭhan| uttiṣṭhantītyarthaḥ ||

Verse 38

एकार्णवे तदातस्मिन्नुपशान्तचराचरे। नष्टचन्द्रार्कपवने ग्रहनक्षत्रवर्जिते। चतुर्युगसहस्रान्ते सलिलेनाप्लुता मही ।।

ekārṇave tadātasminnupaśāntacarācare| naṣṭacandrārkapavane grahanakṣatravarjite| caturyugasahasrānte salilenāplutā mahī ||

Verse 39

ततो नारायणाख्यस्तु सहस्राक्षः सहस्रपात्। सहस्रशीर्पा पुरुषः स्वप्नुकामस्त्वतीन्द्रियः ।।

tato nārāyaṇākhyastu sahasrākṣaḥ sahasrapāt| sahasraśīrpā puruṣaḥ svapnukāmastvatīndriyaḥ ||

Verse 40

फणासहस्रविकटं शेषं पर्यङ्कभोगिनम्। सहस्रमिव तिग्मांशुसंघातममितद्युतिम्। कुन्देन्दुहारगोक्षीरमृणालकुमुदप्रभम् ।। शमयामासुः पयोधरा इतिप्रपूर्वेणान्वयः। अक्षमात्रैः रथाक्षमात्राभिः स्थूलाभिः। सामान्ये नपुंसकम् ।।

phaṇāsahasravikaṭaṃ śeṣaṃ paryaṅkabhoginam| sahasramiva tigmāṃśusaṃghātamamitadyutim| kundenduhāragokṣīramṛṇālakumudaprabham || śamayāmāsuḥ payodharā itiprapūrveṇānvayaḥ| akṣamātraiḥ rathākṣamātrābhiḥ sthūlābhiḥ| sāmānye napuṃsakam ||

Verse 41

तत्रासौ भगवान्देवः स्वपञ्जलनिधौ तदा। नैशेन तमसा व्याप्तां स्वां रात्रिंकुरुते विभुः ।।

tatrāsau bhagavāndevaḥ svapañjalanidhau tadā| naiśena tamasā vyāptāṃ svāṃ rātriṃkurute vibhuḥ ||

Verse 42

सत्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमपश्यत। इमं चोदाहरन्त्यत्रश्लोकं नारायणं प्रति ।।

satvodrekātprabuddhastu śūnyaṃ lokamapaśyata| imaṃ codāharantyatraślokaṃ nārāyaṇaṃ prati ||

Verse 43

आपो नारास्तत्तनव इत्यपां नाम शुश्रुमः। अयनं तेन चैवास्ते तेन नारायणः स्मृतः ।। अध्यतिष्ठदिति शेषः ।।

āpo nārāstattanava ityapāṃ nāma śuśrumaḥ| ayanaṃ tena caivāste tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ || adhyatiṣṭhaditi śeṣaḥ ||

Verse 44

प्रध्यानसमकालं तुप्रजाहेतोः सनातनः। ध्यातमात्रे तु भगवन्नाभ्यां पद्मः समुत्थितः ।।

pradhyānasamakālaṃ tuprajāhetoḥ sanātanaḥ| dhyātamātre tu bhagavannābhyāṃ padmaḥ samutthitaḥ ||

Verse 45

ततश्चतुर्मुखो ब्रह्मा नाभिपद्माद्विनिःसृतः। तत्रोपविष्टः सहसा ब्रह्मा लोकपितामहः ।। नारायणपदंनिर्वक्ति आप इति। नराज्जाता नाराः तत्तनयः नारायणस्यैव तनवः नाराः आपः अयनं निवासस्थानं यस्य ।।

tataścaturmukho brahmā nābhipadmādviniḥsṛtaḥ| tatropaviṣṭaḥ sahasā brahmā lokapitāmahaḥ || nārāyaṇapadaṃnirvakti āpa iti| narājjātā nārāḥ tattanayaḥ nārāyaṇasyaiva tanavaḥ nārāḥ āpaḥ ayanaṃ nivāsasthānaṃ yasya ||

Verse 46

शून्यं दृष्ट्वा जगत्कृत्स्नं मानसानात्मनः समान्। ततो मरीचिप्रमुखान्महर्षीनसृजन्नव ।।

śūnyaṃ dṛṣṭvā jagatkṛtsnaṃ mānasānātmanaḥ samān| tato marīcipramukhānmaharṣīnasṛjannava ||

Verse 47

तेऽसृजन्सर्वभूतानि त्रसानि स्थावराणि च। यक्षराक्षसभूतानि पिशाचोरगमानुषान् ।। तस्मिंश्च पद्मे पितामह उपविष्ट इतिक्रमभङ्गेन योज्यम् ।।

te'sṛjansarvabhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca| yakṣarākṣasabhūtāni piśācoragamānuṣān || tasmiṃśca padme pitāmaha upaviṣṭa itikramabhaṅgena yojyam ||

Verse 48

सृजते ब्रह्ममूर्तिस्तु रक्षते पौरुषी तनुः। रौद्री भावेन शमयेत्तिस्रोऽवस्थाः प्रजापतेः ।।

sṛjate brahmamūrtistu rakṣate pauruṣī tanuḥ| raudrī bhāvena śamayettisro'vasthāḥ prajāpateḥ ||

Verse 49

न श्रुतं ते सिन्धुपते विष्णोरद्भुतकर्मणः। कथ्यमानानि मुनिभिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।। त्रसानि जंगमानि ।।

na śrutaṃ te sindhupate viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ| kathyamānāni munibhirbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || trasāni jaṃgamāni ||

Verse 50

जलेन समनुप्राप्ते सर्वतः पृथिवीतले। तदा चैकार्णवे तस्मिननेकाकाशे प्रभुश्चरन् ।।

jalena samanuprāpte sarvataḥ pṛthivītale| tadā caikārṇave tasminanekākāśe prabhuścaran ||

Verse 51

निशायामिव खद्योतः प्रावृट्‌काले समन्ततः। प्रतिष्ठानाय पृथिवीं मार्गमाणस्तदाऽभवत् ।।

niśāyāmiva khadyotaḥ prāvṛṭ‌kāle samantataḥ| pratiṣṭhānāya pṛthivīṃ mārgamāṇastadā'bhavat ||

Verse 52

जले निमग्नां गां दृष्ट्वाचोद्धर्तुं मनसेच्छति। किंनु रूपमहं कृत्वासलिलादुद्धरे महीम् ।।

jale nimagnāṃ gāṃ dṛṣṭvācoddhartuṃ manasecchati| kiṃnu rūpamahaṃ kṛtvāsalilāduddhare mahīm ||

Verse 53

एवं संचिन्त्य मनसा दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा। जलक्रीडाभिरुचितं वाराहं रूपमस्मरत् ।। हे सिन्धुपते। ते तव श्रुतं श्रवणं नास्ति। यथो विष्णोरद्भुतकर्मणः कथ्यमानानि कर्माणि न वेत्सीति शेषः ।।

evaṃ saṃcintya manasā dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā| jalakrīḍābhirucitaṃ vārāhaṃ rūpamasmarat || he sindhupate| te tava śrutaṃ śravaṇaṃ nāsti| yatho viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ kathyamānāni karmāṇi na vetsīti śeṣaḥ ||

Verse 54

कृत्वा वराहवपुपं वाङ्मयं वेदसंमितम्। दशयोजनविस्तीर्णमायतं शतयोजनम् ।। जलक्रीडायामभिरुचितं प्रीतिर्यस्य ।।

kṛtvā varāhavapupaṃ vāṅmayaṃ vedasaṃmitam| daśayojanavistīrṇamāyataṃ śatayojanam || jalakrīḍāyāmabhirucitaṃ prītiryasya ||

Verse 55

महापर्वतवर्ष्माभं तीक्ष्णदंष्ट्रंप्रदीप्तिमत्। महामेघौघनिर्घोपं नीलजीमूतसन्निभम् ।। वराहवपुषमात्मानमिति शेषः। वाङ्ययं चतुर्वेदमयम्। वेदसंमितं वेदप्रमितयज्ञरूपम् ।।

mahāparvatavarṣmābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃpradīptimat| mahāmeghaughanirghopaṃ nīlajīmūtasannibham || varāhavapuṣamātmānamiti śeṣaḥ| vāṅyayaṃ caturvedamayam| vedasaṃmitaṃ vedapramitayajñarūpam ||

Verse 56

भूत्वा यज्ञवराहो वै अपः संप्राविशत्प्रभुः। दंष्ट्रेणैकेन चोद्धृत्यस्वे स्थाने न्यविशन्महीम् ।। वर्ष्म शरीरम् ।।

bhūtvā yajñavarāho vai apaḥ saṃprāviśatprabhuḥ| daṃṣṭreṇaikena coddhṛtyasve sthāne nyaviśanmahīm || varṣma śarīram ||

Verse 57

पुनरेव महाबाहुरपूर्वां तनुमाश्रितः। नरस्य कृत्वाऽर्धतनुं सिंहस्यार्धतनुं प्रभुः ।।

punareva mahābāhurapūrvāṃ tanumāśritaḥ| narasya kṛtvā'rdhatanuṃ siṃhasyārdhatanuṃ prabhuḥ ||

Verse 58

दैत्येन्द्रस्य सभां गत्वापाणिं संस्पृश्यपाणिना। दैत्यानामादिपुरुषः सुरारिर्दितिनन्दनः ।।

daityendrasya sabhāṃ gatvāpāṇiṃ saṃspṛśyapāṇinā| daityānāmādipuruṣaḥ surārirditinandanaḥ ||

Verse 59

दृष्ट्वा चापूर्ववपुषं क्रोधात्संरक्तलोचनः। शूलोद्यतकरः स्रग्वी हिरण्यकशिपुस्तदा ।।

dṛṣṭvā cāpūrvavapuṣaṃ krodhātsaṃraktalocanaḥ| śūlodyatakaraḥ sragvī hiraṇyakaśipustadā ||

Verse 60

मेघस्तनितनिर्घोषो नीलाभ्रचयसन्निभः। देवारिर्दितिजो वीरो नृसिंहं समुपाद्रवत् ।।

meghastanitanirghoṣo nīlābhracayasannibhaḥ| devārirditijo vīro nṛsiṃhaṃ samupādravat ||

Verse 61

समुत्पत्य ततस्तीक्ष्णैर्मृगेन्द्रेण बलीयसा। नारसिंहेन वपुषादारितः करजैर्भृशम् ।।

samutpatya tatastīkṣṇairmṛgendreṇa balīyasā| nārasiṃhena vapuṣādāritaḥ karajairbhṛśam ||

Verse 62

एवं निहत्य भगवान्दैत्येनद्‌रं रिपुघातिनम्। भूयोऽन्यः पुण्डरीकाक्षः प्रभुर्लोकहिताय च। कश्यपस्यात्मजः श्रीमानदित्या गर्भधारितः ।। दंष्ट्रेण दंष्ट्रया न्यविशत् न्यवेशयत् ।।

evaṃ nihatya bhagavāndaityenad‌raṃ ripughātinam| bhūyo'nyaḥ puṇḍarīkākṣaḥ prabhurlokahitāya ca| kaśyapasyātmajaḥ śrīmānadityā garbhadhāritaḥ || daṃṣṭreṇa daṃṣṭrayā nyaviśat nyaveśayat ||

Verse 63

पूर्णे वर्षसहस्रे तु प्रसूत भर्गमुत्तमम् ।।

pūrṇe varṣasahasre tu prasūta bhargamuttamam ||

Verse 64

दुर्दिनाम्भोदसदृशो दीप्ताक्षो वामनाकृतिः। दण्डी कमण्डलुधरः श्रीवत्सोरसि भूषितः। जटी यज्ञोपवीती च भगवान्बालरूपधृक् ।। गर्भे धरितः गर्भधारितः ।।

durdināmbhodasadṛśo dīptākṣo vāmanākṛtiḥ| daṇḍī kamaṇḍaludharaḥ śrīvatsorasi bhūṣitaḥ| jaṭī yajñopavītī ca bhagavānbālarūpadhṛk || garbhe dharitaḥ garbhadhāritaḥ ||

Verse 65

यज्ञवाटं गतः श्रीमान्दानवेन्द्रस्य वै तदा। बृहस्पतिसहायोऽसौ प्रविष्टो बलिनो मखे ।। दुर्दिनं प्रावृट्दिनं तत्र भवोऽम्भोदः कृष्णमेघस्तत्सदृशः। श्रीवत्सेनोरसि भूषित इत्यर्थः ।।

yajñavāṭaṃ gataḥ śrīmāndānavendrasya vai tadā| bṛhaspatisahāyo'sau praviṣṭo balino makhe || durdinaṃ prāvṛṭdinaṃ tatra bhavo'mbhodaḥ kṛṣṇameghastatsadṛśaḥ| śrīvatsenorasi bhūṣita ityarthaḥ ||

Verse 66

तं दृष्ट्वावामनतनुं प्रहृष्टो बलिरब्रवीत्। प्रीतोस्मि दर्शने विप्र ब्रूहि त्वं किं ददानिते ।।

taṃ dṛṣṭvāvāmanatanuṃ prahṛṣṭo balirabravīt| prītosmi darśane vipra brūhi tvaṃ kiṃ dadānite ||

Verse 67

एवमुक्तस्तु बलिना वामनः प्रत्युवाच ह ।।

evamuktastu balinā vāmanaḥ pratyuvāca ha ||

Verse 68

स्वस्तीत्युक्त्वा बलिं देवः स्मयमानोऽभ्यभाषत। मेदिनीं दानवपते देहि मे विक्रमत्रयम् ।।

svastītyuktvā baliṃ devaḥ smayamāno'bhyabhāṣata| medinīṃ dānavapate dehi me vikramatrayam ||

Verse 69

बलिर्ददौ प्रसन्नात्मा विप्रायामिततेजसे। ततो दिव्याद्भुततमं रूपं विक्रमतोहरेः ।। वाटं स्थानम्। बलिनो बलेः। अयमिकारान्त इन्नन्तश्र शब्दो दृश्यते ।।

balirdadau prasannātmā viprāyāmitatejase| tato divyādbhutatamaṃ rūpaṃ vikramatohareḥ || vāṭaṃ sthānam| balino baleḥ| ayamikārānta innantaśra śabdo dṛśyate ||

Verse 70

विक्रमैस्त्रिभिरक्षोभ्यो जहाराशु स मेदिनीम्। ददौ शक्राय च महीं विष्णुर्देवः सनातनः ।।

vikramaistribhirakṣobhyo jahārāśu sa medinīm| dadau śakrāya ca mahīṃ viṣṇurdevaḥ sanātanaḥ ||

Verse 71

एष ते वामनो नाम प्रादुर्भावः प्रकीर्तितः। तेन देवाः प्रादुरासन्वैष्णवं चोच्यते जगत् ।।

eṣa te vāmano nāma prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ| tena devāḥ prādurāsanvaiṣṇavaṃ cocyate jagat ||

Verse 72

असतां निग्रहार्थाय धर्मसंरक्षणाय च। अवतीर्णो मनुष्याणामजायत यदुक्षये। यं देवंविदुषोगान्ति तस्य कर्माणि सैन्दव ।। दिव्यं च तदद्धुततमं च रूपं बभूवेति शेषः ।।

asatāṃ nigrahārthāya dharmasaṃrakṣaṇāya ca| avatīrṇo manuṣyāṇāmajāyata yadukṣaye| yaṃ devaṃviduṣogānti tasya karmāṇi saindava || divyaṃ ca tadaddhutatamaṃ ca rūpaṃ babhūveti śeṣaḥ ||

Verse 73

अनाद्यन्तमजं देवं प्रभुंलोकनमस्कृतम्। यं देवं विदुषोगान्तितस् कर्माणि सैन्धव ।। अवतीर्णोऽवतरणं कुर्वन्नजायत आविर्भूतः। यदुक्षये यदूनां गृहे ।।

anādyantamajaṃ devaṃ prabhuṃlokanamaskṛtam| yaṃ devaṃ viduṣogāntitas karmāṇi saindhava || avatīrṇo'vataraṇaṃ kurvannajāyata āvirbhūtaḥ| yadukṣaye yadūnāṃ gṛhe ||

Verse 74

यमाहुरजितंकृष्णं शङ्खचक्रगदाधरम्। श्रीवत्सधारिणं देवं पीतकौशेयवाससम् ।।

yamāhurajitaṃkṛṣṇaṃ śaṅkhacakragadādharam| śrīvatsadhāriṇaṃ devaṃ pītakauśeyavāsasam ||

Verse 75

प्रधानं सोऽस्त्रविदुषां तेन कृष्णन रक्ष्यते ।। तस्य कर्माणि विदुषो विद्वांसः गान्ति गायन्ति ।।

pradhānaṃ so'straviduṣāṃ tena kṛṣṇana rakṣyate || tasya karmāṇi viduṣo vidvāṃsaḥ gānti gāyanti ||

Verse 76

सहायः पुण्डरीकाक्षः श्रीमानतुलविक्रमः। समानस्यन्दने पार्थमास्थाय परवीरहा ।।

sahāyaḥ puṇḍarīkākṣaḥ śrīmānatulavikramaḥ| samānasyandane pārthamāsthāya paravīrahā ||

Verse 77

न शक्यते तेन जेतुं त्रिदशैरपि दुःसहः। कः पुनर्मानुषो भावो रणे पार्थं विजेष्यति ।। सोऽर्जुनः अस्त्रविदुषां प्रधानं श्रेष्ठः य अजितमाहुस्तेन कृष्णेन रक्ष्यते ।।

na śakyate tena jetuṃ tridaśairapi duḥsahaḥ| kaḥ punarmānuṣo bhāvo raṇe pārthaṃ vijeṣyati || so'rjunaḥ astraviduṣāṃ pradhānaṃ śreṣṭhaḥ ya ajitamāhustena kṛṣṇena rakṣyate ||

Verse 78

तमेकं वर्जयित्वातु सर्वंयौधिष्ठिरं बलम्। चतुरः पाण्डवात्राजन्दिनैकं जेप्यसे रिपून् ।। तेन कृष्णसहायत्वेन हेतुना। भावः पूज्यतमः। भावः पूज्यतमे लोके इत्यनेकार्थः ।।

tamekaṃ varjayitvātu sarvaṃyaudhiṣṭhiraṃ balam| caturaḥ pāṇḍavātrājandinaikaṃ jepyase ripūn || tena kṛṣṇasahāyatvena hetunā| bhāvaḥ pūjyatamaḥ| bhāvaḥ pūjyatame loke ityanekārthaḥ ||

Verse 79

तस्मात्त्वंपार्थरहितान्पाण्डवान्वारयिष्यसि। एतद्धि पुरुषव्याघ्र मया दत्तो वरस्तव ।।

tasmāttvaṃpārtharahitānpāṇḍavānvārayiṣyasi| etaddhi puruṣavyāghra mayā datto varastava ||

Verse 80

वैशंपायन उवाच। इत्येवमुक्त्वा नृपतिं सर्वपापहरो हरः। उमापतिः पशुपतिर्यज्ञहा त्रिपुरार्दनः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityevamuktvā nṛpatiṃ sarvapāpaharo haraḥ| umāpatiḥ paśupatiryajñahā tripurārdanaḥ ||

Verse 81

वामनैर्विकटैः कुब्जैरुग्रश्रवणदर्शनैः। वृतः पारिषदैर्घोरैर्नानाप्रहरणोद्यतैः ।।

vāmanairvikaṭaiḥ kubjairugraśravaṇadarśanaiḥ| vṛtaḥ pāriṣadairghorairnānāpraharaṇodyataiḥ ||

Verse 82

त्र्यम्बको राजशार्दूल भगनेत्रनिपातनः। उमासहायो भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत ।।

tryambako rājaśārdūla bhaganetranipātanaḥ| umāsahāyo bhagavāṃstatraivāntaradhīyata ||

Verse 83

एवमुक्तस्तु नृपतिः स्वमेव भवनं ययौ। पाण्डवाश्च वने तस्मिन्न्यवसन्काम्यके तथा ।। दिनैकमेकदिनमेव न सर्वदा ।।

evamuktastu nṛpatiḥ svameva bhavanaṃ yayau| pāṇḍavāśca vane tasminnyavasankāmyake tathā || dinaikamekadinameva na sarvadā ||