Adhyaya 25

Verse 1

मार्कण्डेयेन पाण्डवानुपेत्य धर्मोपदेशपूर्वकमुत्तरदिग्गमनम् ।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच।। तत्काननं प्राप्य नरेन्द्रपुत्राः; सुखोचिता वासमुपेत्य कृच्छ्रम् । विजह्रुरिन्द्रप्रतिमाः शिवेषु; सरस्वतीशालवनेषु तेषु ।।१।। यतींश्च सर्वान्स मुनींश्च राजा; तस्मिन्वने मूलफलैरुदग्रैः । द्विजातिमुख्यानृषभः कुरूणां; सन्तर्पयामास महानुभावः ।।२।। इष्टीश्च पित्र्याणि तथाग्रियाणि; महावने वसतां पाण्डवानाम् । पुरोहितः सर्वसमृद्धतेजा; श्चकार धौम्यः पितृवत्कुरूणाम् ।।३।। अपेत्य राष्ट्राद्वसतां तु तेषा; मृषिः पुराणोऽतिथिराजगाम । तमाश्रमं तीव्रसमृद्धतेजा; मार्कण्डेयः श्रीमतां पाण्डवानाम् ।।४।। स सर्वविद्द्रौपदीं प्रेक्ष्य कृष्णां; युधिष्ठिरं भीमसेनार्जुनौ च । संस्मृत्य रामं मनसा महात्मा; तपस्विमध्येऽस्मयतामितौजाः ।।५।। तं धर्मराजो विमना इवाब्रवी; त्सर्वे ह्रिया सन्ति तपस्विनोऽमी । भवानिदं किं स्मयतीव हृष्ट; स्तपस्विनां पश्यतां मामुदीक्ष्य ।।६।। मार्कण्डेय उवाच।। न तात हृष्यामि न च स्मयामि; प्रहर्षजो मां भजते न दर्पः । तवापदं त्वद्य समीक्ष्य रामं; सत्यव्रतं दाशरथिं स्मरामि ।।७।। स चापि राजा सह लक्ष्मणेन; वने निवासं पितुरेव शासनात् । धन्वी चरन्पार्थ पुरा मयैव; दृष्टो गिरेरृष्यमूकस्य सानौ ।।८।। सहस्रनेत्रप्रतिमो महात्मा; मयस्य जेत नमुचेश्च हन्ता । पितुर्निदेशादनघः स्वधर्मं; वने वासं दाशरथिश्चकार ।।९।। स चापि शक्रस्य समप्रभावो; महानुभावः समरेष्वजेयः । विहाय भोगानचरद्वनेषु; नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।१०।। नृपाश्च नाभागभगीरथादयो; महीमिमां सागरान्तां विजित्य । सत्येन तेऽप्यजयंस्तात लोका; न्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।११।। अलर्कमाहुर्नरवर्य सन्तं; सत्यव्रतं काशिकरूषराजम् । विहाय राष्ट्राणि वसूनि चैव; नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।१२।। धात्रा विधिर्यो विहितः पुराण; स्तं पूजयन्तो नरवर्य सन्तः । सप्तर्षयः पार्थ दिवि प्रभान्ति; नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।१३।। महाबलान्पर्वतकूटमात्रा; न्विषाणिनः पश्य गजान्नरेन्द्र । स्थितान्निदेशे नरवर्य धातु; र्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।१४।। सर्वाणि भूतानि नरेन्द्र पश्य; यथा यथावद्विहितं विधात्रा । स्वयोनितस्तत्कुरुते प्रभावा; न्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।१५।। सत्येन धर्मेण यथार्हवृत्त्या; ह्रिया तथा सर्वभूतान्यतीत्य । यशश्च तेजश्च तवापि दीप्तं; विभावसोर्भास्करस्येव पार्थ ।।१६।। यथाप्रतिज्ञं च महानुभाव; कृच्छ्रं वने वासमिमं निरुष्य । ततः श्रियं तेजसा स्वेन दीप्ता; मादास्यसे पार्थिव कौरवेभ्यः ।।१७।। वैशम्पायन उवाच।। तमेवमुक्त्वा वचनं महर्षि; स्तपस्विमध्ये सहितं सुहृद्भिः । आमन्त्र्य धौम्यं सहितांश्च पार्थां; स्ततः प्रतस्थे दिशमुत्तरां सः ।।१८।। 3.25.19 वैशंपायन उवाच। तत्काननं प्राप्य नरेन्द्रपुत्राः सुखोचिता वासमुपेत्य कृच्छ्रम्। विजह्रुरिनद्रप्रतिमाः शिवेषु सरस्वतीसालवनेषु तेषु ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि पञ्चविंशोऽध्यायः ।। 25 ।। ==टिप्पणी==

mārkaṇḍeyena pāṇḍavānupetya dharmopadeśapūrvakamuttaradiggamanam || 1 || vaiśampāyana uvāca|| tatkānanaṃ prāpya narendraputrāḥ; sukhocitā vāsamupetya kṛcchram | vijahrurindrapratimāḥ śiveṣu; sarasvatīśālavaneṣu teṣu ||1|| yatīṃśca sarvānsa munīṃśca rājā; tasminvane mūlaphalairudagraiḥ | dvijātimukhyānṛṣabhaḥ kurūṇāṃ; santarpayāmāsa mahānubhāvaḥ ||2|| iṣṭīśca pitryāṇi tathāgriyāṇi; mahāvane vasatāṃ pāṇḍavānām | purohitaḥ sarvasamṛddhatejā; ścakāra dhaumyaḥ pitṛvatkurūṇām ||3|| apetya rāṣṭrādvasatāṃ tu teṣā; mṛṣiḥ purāṇo'tithirājagāma | tamāśramaṃ tīvrasamṛddhatejā; mārkaṇḍeyaḥ śrīmatāṃ pāṇḍavānām ||4|| sa sarvaviddraupadīṃ prekṣya kṛṣṇāṃ; yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenārjunau ca | saṃsmṛtya rāmaṃ manasā mahātmā; tapasvimadhye'smayatāmitaujāḥ ||5|| taṃ dharmarājo vimanā ivābravī; tsarve hriyā santi tapasvino'mī | bhavānidaṃ kiṃ smayatīva hṛṣṭa; stapasvināṃ paśyatāṃ māmudīkṣya ||6|| mārkaṇḍeya uvāca|| na tāta hṛṣyāmi na ca smayāmi; praharṣajo māṃ bhajate na darpaḥ | tavāpadaṃ tvadya samīkṣya rāmaṃ; satyavrataṃ dāśarathiṃ smarāmi ||7|| sa cāpi rājā saha lakṣmaṇena; vane nivāsaṃ pitureva śāsanāt | dhanvī caranpārtha purā mayaiva; dṛṣṭo girerṛṣyamūkasya sānau ||8|| sahasranetrapratimo mahātmā; mayasya jeta namuceśca hantā | piturnideśādanaghaḥ svadharmaṃ; vane vāsaṃ dāśarathiścakāra ||9|| sa cāpi śakrasya samaprabhāvo; mahānubhāvaḥ samareṣvajeyaḥ | vihāya bhogānacaradvaneṣu; neśe balasyeti caredadharmam ||10|| nṛpāśca nābhāgabhagīrathādayo; mahīmimāṃ sāgarāntāṃ vijitya | satyena te'pyajayaṃstāta lokā; nneśe balasyeti caredadharmam ||11|| alarkamāhurnaravarya santaṃ; satyavrataṃ kāśikarūṣarājam | vihāya rāṣṭrāṇi vasūni caiva; neśe balasyeti caredadharmam ||12|| dhātrā vidhiryo vihitaḥ purāṇa; staṃ pūjayanto naravarya santaḥ | saptarṣayaḥ pārtha divi prabhānti; neśe balasyeti caredadharmam ||13|| mahābalānparvatakūṭamātrā; nviṣāṇinaḥ paśya gajānnarendra | sthitānnideśe naravarya dhātu; rneśe balasyeti caredadharmam ||14|| sarvāṇi bhūtāni narendra paśya; yathā yathāvadvihitaṃ vidhātrā | svayonitastatkurute prabhāvā; nneśe balasyeti caredadharmam ||15|| satyena dharmeṇa yathārhavṛttyā; hriyā tathā sarvabhūtānyatītya | yaśaśca tejaśca tavāpi dīptaṃ; vibhāvasorbhāskarasyeva pārtha ||16|| yathāpratijñaṃ ca mahānubhāva; kṛcchraṃ vane vāsamimaṃ niruṣya | tataḥ śriyaṃ tejasā svena dīptā; mādāsyase pārthiva kauravebhyaḥ ||17|| vaiśampāyana uvāca|| tamevamuktvā vacanaṃ maharṣi; stapasvimadhye sahitaṃ suhṛdbhiḥ | āmantrya dhaumyaṃ sahitāṃśca pārthāṃ; stataḥ pratasthe diśamuttarāṃ saḥ ||18|| 3.25.19 vaiśaṃpāyana uvāca| tatkānanaṃ prāpya narendraputrāḥ sukhocitā vāsamupetya kṛcchram| vijahrurinadrapratimāḥ śiveṣu sarasvatīsālavaneṣu teṣu || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25 || ==ṭippaṇī==

Verse 2

यतींश्च राजा स मुनींश्च सर्वां स्तस्मिन्वने मूलफलैरुदग्रैः। द्विजातिमुख्यानृषभः कुरूणां संतर्पयामास महानुभावः ।।

yatīṃśca rājā sa munīṃśca sarvāṃ stasminvane mūlaphalairudagraiḥ| dvijātimukhyānṛṣabhaḥ kurūṇāṃ saṃtarpayāmāsa mahānubhāvaḥ ||

Verse 3

इष्टीश्च पित्र्याणि तथा क्रियाश्च महावने वसतां पाण्डवानाम्। पुरोहितस्तत्र समृद्धतेजा- श्चकार धौम्यः पितृवन्नृपाणाम् ।। महावनेष्वम्बुफलोचितेषु सरस्वतीति ख. पाठः। भागीरथीसालवनेष्विति क. पाठः ।।

iṣṭīśca pitryāṇi tathā kriyāśca mahāvane vasatāṃ pāṇḍavānām| purohitastatra samṛddhatejā- ścakāra dhaumyaḥ pitṛvannṛpāṇām || mahāvaneṣvambuphalociteṣu sarasvatīti kha. pāṭhaḥ| bhāgīrathīsālavaneṣviti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 4

अपेत्य राष्ट्राद्वसतां तु तेषा- मृषिः पुराणोऽतिथिराजगाम। तमाश्रमं तीव्रसमृद्धतेजा मार्कण्डेयः श्रीमतां पाण्डवानाम् ।। इष्टीः दर्शपौर्णमासाद्याः। पित्र्याणि पिण्डपितृयज्ञदर्सश्राद्धादीनि ।।

apetya rāṣṭrādvasatāṃ tu teṣā- mṛṣiḥ purāṇo'tithirājagāma| tamāśramaṃ tīvrasamṛddhatejā mārkaṇḍeyaḥ śrīmatāṃ pāṇḍavānām || iṣṭīḥ darśapaurṇamāsādyāḥ| pitryāṇi piṇḍapitṛyajñadarsaśrāddhādīni ||

Verse 5

तमागतं ज्वलितहुताशनप्रभं महामनाः कुरुवृषभो युधिष्ठिरः। अपूजयत्सुरऋषिमानवार्चितं महामुनिं ह्यनुपमसत्ववीर्यवान् ।।

tamāgataṃ jvalitahutāśanaprabhaṃ mahāmanāḥ kuruvṛṣabho yudhiṣṭhiraḥ| apūjayatsuraṛṣimānavārcitaṃ mahāmuniṃ hyanupamasatvavīryavān ||

Verse 6

स सर्वविद्द्रौपदीं वीक्ष्य दीनां युधिष्टिरं भीमसेनार्जुनौ च। संस्मृत्यरामं मनसा महात्मा तपस्विमध्येऽस्मयतामितौजाः ।। राष्ट्रात् अपेत्य निर्गत्य वने वसताम् ।।

sa sarvaviddraupadīṃ vīkṣya dīnāṃ yudhiṣṭiraṃ bhīmasenārjunau ca| saṃsmṛtyarāmaṃ manasā mahātmā tapasvimadhye'smayatāmitaujāḥ || rāṣṭrāt apetya nirgatya vane vasatām ||

Verse 7

तं धर्मराजो विमना इवाब्रवी- त्सर्वे ह्रिया सन्ति तपस्विनोऽमी। भवानिदं किं स्मयतीव हृष्ट- स्तपस्विनां पश्यतां मामुदीक्ष्य ।। अस्मयत विस्मितवान् ।।

taṃ dharmarājo vimanā ivābravī- tsarve hriyā santi tapasvino'mī| bhavānidaṃ kiṃ smayatīva hṛṣṭa- stapasvināṃ paśyatāṃ māmudīkṣya || asmayata vismitavān ||

Verse 8

मार्कण्डेय उवाच। न तात हृष्यामि न च स्मयामि प्रहर्षजो मां भजतेन दर्पः। तवापदं त्वद्य समीक्ष्य रामं सत्यव्रतं दाशरथिं स्मरामि ।।

mārkaṇḍeya uvāca| na tāta hṛṣyāmi na ca smayāmi praharṣajo māṃ bhajatena darpaḥ| tavāpadaṃ tvadya samīkṣya rāmaṃ satyavrataṃ dāśarathiṃ smarāmi ||

Verse 9

स चापि राजा सह लक्ष्मणेन वने निवासं पितुरेव शासनात्। धन्वी चरन्पार्थ मयैव दृष्टो गिरे पुरा ऋष्यमूकस्य सानौ ।।

sa cāpi rājā saha lakṣmaṇena vane nivāsaṃ pitureva śāsanāt| dhanvī caranpārtha mayaiva dṛṣṭo gire purā ṛṣyamūkasya sānau ||

Verse 10

सहस्रनेत्रप्रतिमो महात्मा यमस्य नेता नमुचेश्च हन्ता। पितुर्निदेशादनघः स्वधर्मं चरन्वने दाशरथिश्चकार ।।

sahasranetrapratimo mahātmā yamasya netā namuceśca hantā| piturnideśādanaghaḥ svadharmaṃ caranvane dāśarathiścakāra ||

Verse 11

स चापि शक्रस् समप्रभावो महानुभावः समरेष्वजेयः। विहाय भोगानचरद्वनेषु नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।। ह्रिया प्रागल्भ्यसंकोचेन ।।

sa cāpi śakras samaprabhāvo mahānubhāvaḥ samareṣvajeyaḥ| vihāya bhogānacaradvaneṣu neśe balasyeti caredadharmam || hriyā prāgalbhyasaṃkocena ||

Verse 12

भापाश्च नाभागभगीरथादयो महीमिमां सागरान्तां विजित्य। सत्येन तेऽप्यजयस्तात लोका- न्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।

bhāpāśca nābhāgabhagīrathādayo mahīmimāṃ sāgarāntāṃ vijitya| satyena te'pyajayastāta lokā- nneśe balasyeti caredadharmam ||

Verse 13

अलर्कमाहुर्नवर्य सन्तं सत्यव्रतं काशिकरूशराजम्। विहाय राज्यानि वसूनि चैव नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।

alarkamāhurnavarya santaṃ satyavrataṃ kāśikarūśarājam| vihāya rājyāni vasūni caiva neśe balasyeti caredadharmam ||

Verse 14

धात्रा विधिर्यो विहितः पुराणै- स्तं पूजयन्तो नरवर्य सन्तः। सप्तर्षयः पार्थ दिवि प्रभान्ति नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।। बलस्य बहुसामर्थ्यस्य ईशे प्रभवामीति हेतोरधर्मं न चरेत्। शक्तौ सत्यां धर्ममेवाचरेन्नत्वधर्ममित्यर्थः। नेशो बलस्येतीति क. पाठः ।।

dhātrā vidhiryo vihitaḥ purāṇai- staṃ pūjayanto naravarya santaḥ| saptarṣayaḥ pārtha divi prabhānti neśe balasyeti caredadharmam || balasya bahusāmarthyasya īśe prabhavāmīti hetoradharmaṃ na caret| śaktau satyāṃ dharmamevācarennatvadharmamityarthaḥ| neśo balasyetīti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 15

महाबलान्पर्वतकूटमात्रा- न्विषाणिनः पश्य गजान्नरेन्द्र। स्थितान्निदेशे नरवर्य धातु- र्नेशे बलस्येति चरेदधर्मम् ।। धात्रा ईशेन पुराणैर्वेदवाक्यैर्विहितो विधिरग्निहोत्रादिः ।।

mahābalānparvatakūṭamātrā- nviṣāṇinaḥ paśya gajānnarendra| sthitānnideśe naravarya dhātu- rneśe balasyeti caredadharmam || dhātrā īśena purāṇairvedavākyairvihito vidhiragnihotrādiḥ ||

Verse 16

सर्वाणि भूतानि नरेन्द्र पश्य तथा यथावद्विहितं विधात्रा। स्वयोनितः कर्म सदाचरन्ति नेसे बलस्येति चरेदधर्मम् ।।

sarvāṇi bhūtāni narendra paśya tathā yathāvadvihitaṃ vidhātrā| svayonitaḥ karma sadācaranti nese balasyeti caredadharmam ||

Verse 17

सत्येनं धर्मेण यथार्हवृत्त्या ह्रिया तथा सर्वभूतान्यतीत्य। यशश्च तेजश्च तवापि दीप्तं विभावसोर्भास्करस्येव पार्त ।। पशवोऽपि बलवानस्मीति दर्पेणाधर्मं न चरन्तीत्याह महाबलानिति। विषाणं दन्तः ।।

satyenaṃ dharmeṇa yathārhavṛttyā hriyā tathā sarvabhūtānyatītya| yaśaśca tejaśca tavāpi dīptaṃ vibhāvasorbhāskarasyeva pārta || paśavo'pi balavānasmīti darpeṇādharmaṃ na carantītyāha mahābalāniti| viṣāṇaṃ dantaḥ ||

Verse 18

यथाप्रतिज्ञं च महानुभाव कृच्छ्रं वने वासमिमं निरूष्य। ततः श्रियं तेजसा तेन दीप्ता- मादास्वसे पार्थिव कौरेवभ्यः ।। विभा प्रभा सैव वसु वित्तं यस्य ।।

yathāpratijñaṃ ca mahānubhāva kṛcchraṃ vane vāsamimaṃ nirūṣya| tataḥ śriyaṃ tejasā tena dīptā- mādāsvase pārthiva kaurevabhyaḥ || vibhā prabhā saiva vasu vittaṃ yasya ||

Verse 19

वैशंपायन उवाच। तमेवमुक्त्वा वचनं महर्षि- स्तपस्विमध्ये सहितं सुहृद्धिः। आमन्त्र्य धौम्यं सहितांश्च पार्थां- स्ततः प्रतस्थे दिशमुत्तरां सः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tamevamuktvā vacanaṃ maharṣi- stapasvimadhye sahitaṃ suhṛddhiḥ| āmantrya dhaumyaṃ sahitāṃśca pārthāṃ- stataḥ pratasthe diśamuttarāṃ saḥ ||