Adhyaya 264

Verse 1

दुर्वाससा दुर्योधनप्रार्थनासफलीकरणायाकाले पाण्डवान्प्रत्यन्नयाचनम् ।। 1 ।। तथा युधिष्ठिरानुमत्या शिष्यायुतेन सह स्नानाय नदींप्रति गमनम् ।। 2 ।। अत्रान्तरे द्रौपदीप्रार्थनया श्रीकृष्णेन तत्समीपागमनम् ।। 3 ।। तथा निवेदितदुर्वासोवृत्तान्तेन तेन स्वीयक्षुन्निवृत्तये द्रौपदीप्रत्यन्नयाचनम् ।। 4 ।। तयाऽन्नस्य शेषाभावे निवेदितेऽन्नस्यालीमानाय्य तत्कण्ठलग्नशाकपुलाकभक्षणएन सशिप्यस्य दुर्वाससस्तृप्तिजननम् ।। 5 ।। ततो भोजनाय भीमेनाह्वाने लजितस्य दुर्वाससो भर्याच्छिष्यैः सह पलायनम् ।। 6 ।। वैशंपायन उवाच। ततः कदाचिद्दुर्वासाः सुखासीनांस्तु पाण्डवान्। भुक्त्वा चावस्थितां कृष्णां ज्ञात्वा तस्मिन्वने मुनिः। अभ्यागच्छत्परिवृतः शिष्यैरयुतसंमितैः ।।

durvāsasā duryodhanaprārthanāsaphalīkaraṇāyākāle pāṇḍavānpratyannayācanam || 1 || tathā yudhiṣṭhirānumatyā śiṣyāyutena saha snānāya nadīṃprati gamanam || 2 || atrāntare draupadīprārthanayā śrīkṛṣṇena tatsamīpāgamanam || 3 || tathā niveditadurvāsovṛttāntena tena svīyakṣunnivṛttaye draupadīpratyannayācanam || 4 || tayā'nnasya śeṣābhāve nivedite'nnasyālīmānāyya tatkaṇṭhalagnaśākapulākabhakṣaṇaena saśipyasya durvāsasastṛptijananam || 5 || tato bhojanāya bhīmenāhvāne lajitasya durvāsaso bharyācchiṣyaiḥ saha palāyanam || 6 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ kadāciddurvāsāḥ sukhāsīnāṃstu pāṇḍavān| bhuktvā cāvasthitāṃ kṛṣṇāṃ jñātvā tasminvane muniḥ| abhyāgacchatparivṛtaḥ śiṣyairayutasaṃmitaiḥ ||

Verse 2

दृष्ट्वा यान्तं तमतिथिं स च राजा युधिष्ठिरः। जगामाभिमुखः श्रीमान्सह भ्रातृभिरच्युतः ।।

dṛṣṭvā yāntaṃ tamatithiṃ sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ| jagāmābhimukhaḥ śrīmānsaha bhrātṛbhiracyutaḥ ||

Verse 3

तस्मै बद्ध्वाञ्जलिं सम्यगुपवेश्य वरासने। विधिवत्पूजयित्वा तमातिथ्यन न्यमन्त्रयत्। आह्निकं भगवन्कृत्वा शीघ्रमेहीति चाब्रवीत् ।।

tasmai baddhvāñjaliṃ samyagupaveśya varāsane| vidhivatpūjayitvā tamātithyana nyamantrayat| āhnikaṃ bhagavankṛtvā śīghramehīti cābravīt ||

Verse 4

जगाम च मुनिः सोपि स्नातुं शिष्यैः सहानघः। भोजयेत्सहशिष्यं मां कथमित्यविचिन्तयन् ।।

jagāma ca muniḥ sopi snātuṃ śiṣyaiḥ sahānaghaḥ| bhojayetsahaśiṣyaṃ māṃ kathamityavicintayan ||

Verse 5

न्यमज्जत्सलिले चापि मुनिसङ्घः समाहितः ।।

nyamajjatsalile cāpi munisaṅghaḥ samāhitaḥ ||

Verse 6

एतस्मिन्नन्तरे राजन्द्रौपदी योपितां वरा। चिन्तामवाप परमामन्नहेतोः पतिव्रता ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि द्रौपदीहरणपर्वणि चतुःषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 264 ।।

etasminnantare rājandraupadī yopitāṃ varā| cintāmavāpa paramāmannahetoḥ pativratā || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi draupadīharaṇaparvaṇi catuḥṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 264 ||

Verse 7

सा चिन्तयन्ती च यदा नान्नहेतुमविन्दत। मनसा चिन्तयामास कृष्णं कंसनिषूदनम् ।।

sā cintayantī ca yadā nānnahetumavindata| manasā cintayāmāsa kṛṣṇaṃ kaṃsaniṣūdanam ||

Verse 8

कृष्णकृष्ण महाबाहो देवकीनन्दनाव्यय। वासुदेव जगन्नाथ प्रणतार्तिविनाशन ।।

kṛṣṇakṛṣṇa mahābāho devakīnandanāvyaya| vāsudeva jagannātha praṇatārtivināśana ||

Verse 9

विश्वात्मन्विश्वजनक विश्वहर्तः प्रभोऽव्यय। प्रपन्नपाल गोपाल प्रजापाल परात्पर। आकूतीनां च चित्तीनां प्रवर्तक नताऽस्मि ते ।। एतस्मिन्नन्तरे काले ।।

viśvātmanviśvajanaka viśvahartaḥ prabho'vyaya| prapannapāla gopāla prajāpāla parātpara| ākūtīnāṃ ca cittīnāṃ pravartaka natā'smi te || etasminnantare kāle ||

Verse 10

वरेण्य वरदानन्त अगतीनां गतिप्रद। पुराणपुरुष प्राणमनोवृत्त्याद्यगोचर ।।

vareṇya varadānanta agatīnāṃ gatiprada| purāṇapuruṣa prāṇamanovṛttyādyagocara ||

Verse 11

सर्वाध्यक्ष पराध्यक्ष त्वामहं शरणं गता। पाहि मां कृपया देव शरणागतवत्सल ।।

sarvādhyakṣa parādhyakṣa tvāmahaṃ śaraṇaṃ gatā| pāhi māṃ kṛpayā deva śaraṇāgatavatsala ||

Verse 12

नीलोत्पलदलश्याम पद्मगर्भारुणेक्षण। पीताम्बरपरीधान लसत्कौस्तुभभूषण ।।

nīlotpaladalaśyāma padmagarbhāruṇekṣaṇa| pītāmbaraparīdhāna lasatkaustubhabhūṣaṇa ||

Verse 13

त्वमादिरन्तो भूतानां त्वमेव च परायणम्। परात्परतरं ज्योतिर्विश्वात्मा सर्वतोमुखः ।।

tvamādiranto bhūtānāṃ tvameva ca parāyaṇam| parātparataraṃ jyotirviśvātmā sarvatomukhaḥ ||

Verse 14

त्वामेवाहुः परं बीजं निधानं सर्वसंपदाम्। त्वया नाथेन देवेश सर्वापद्म्यो भयं न हि ।।

tvāmevāhuḥ paraṃ bījaṃ nidhānaṃ sarvasaṃpadām| tvayā nāthena deveśa sarvāpadmyo bhayaṃ na hi ||

Verse 15

दुःशासनादहं पूर्वं सभायां मोचिता यथा। तथैव संकटादस्मान्मामुद्धर्तुमिहार्हसि ।।

duḥśāsanādahaṃ pūrvaṃ sabhāyāṃ mocitā yathā| tathaiva saṃkaṭādasmānmāmuddhartumihārhasi ||

Verse 16

वैशंपायन उवाच। एवं स्तुतस्तदा देवः कृष्णया भक्तवत्सलः। द्रौपद्याः संकटं ज्ञात्वा देवदेवो जगत्पतिः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ stutastadā devaḥ kṛṣṇayā bhaktavatsalaḥ| draupadyāḥ saṃkaṭaṃ jñātvā devadevo jagatpatiḥ ||

Verse 17

पार्स्वस्थां शयने त्यक्त्वा रुक्मिणीं केशवः प्रभुः। तत्राजगाम त्वरितो ह्यचिन्त्यगतिरीश्वरः ।।

pārsvasthāṃ śayane tyaktvā rukmiṇīṃ keśavaḥ prabhuḥ| tatrājagāma tvarito hyacintyagatirīśvaraḥ ||

Verse 18

ततस्तं द्रौपदी दृष्ट्वाप्रणम्य परया मुदा। अब्रवीद्वासुदेवाय मुनेरागमनादिकम् ।।

tatastaṃ draupadī dṛṣṭvāpraṇamya parayā mudā| abravīdvāsudevāya munerāgamanādikam ||

Verse 19

ततस्तामब्रवीत्कृष्णः क्षुधितोस्मि भृशातुरः। शीघ्रं भोजय मां कृष्णे पश्चात्सर्वं करिष्यसि ।।

tatastāmabravītkṛṣṇaḥ kṣudhitosmi bhṛśāturaḥ| śīghraṃ bhojaya māṃ kṛṣṇe paścātsarvaṃ kariṣyasi ||

Verse 20

निशम्य तद्वचः कृष्णा लज्जिता वाक्यमब्रवीत्। स्थाल्यां भास्करदत्तायामन्नं मद्भोजनावधि ।।

niśamya tadvacaḥ kṛṣṇā lajjitā vākyamabravīt| sthālyāṃ bhāskaradattāyāmannaṃ madbhojanāvadhi ||

Verse 21

भुक्तवत्यस्म्यहं देव तस्मादन्नं न विद्यते। ततः प्रोवाच भगवान्कृष्णां कमललोचनः ।।

bhuktavatyasmyahaṃ deva tasmādannaṃ na vidyate| tataḥ provāca bhagavānkṛṣṇāṃ kamalalocanaḥ ||

Verse 22

कृष्णे न नर्मकालोऽयं क्षुच्छ्रमेणातुरे मयि। शीघ्रं गच्छ मम स्थालीमानयित्वा प्रदर्शय ।।

kṛṣṇe na narmakālo'yaṃ kṣucchrameṇāture mayi| śīghraṃ gaccha mama sthālīmānayitvā pradarśaya ||

Verse 23

इति निर्बन्धतः स्थालीमानाय्य स यदूद्वहः। स्थाल्याः कण्ठेऽथ संलग्नं शाकान्नं वीक्ष्यकेशवः ।।

iti nirbandhataḥ sthālīmānāyya sa yadūdvahaḥ| sthālyāḥ kaṇṭhe'tha saṃlagnaṃ śākānnaṃ vīkṣyakeśavaḥ ||

Verse 24

उपयुज्याब्रवीदेनामनेन हरिरीश्वरः। विश्वात्मा प्रीयतां देवस्तुष्टश्चास्त्विति यज्ञभूक् ।।

upayujyābravīdenāmanena harirīśvaraḥ| viśvātmā prīyatāṃ devastuṣṭaścāstviti yajñabhūk ||

Verse 25

आकारय मुनीञ्शीघ्रं भोजनायेति चाब्रवीत्। भीमसेनं महाबाहुः कृष्णः क्लेशविनाशनः ।। आकूतीनां चित्तीनां चेति चेतोवृत्तिविशेषाणाम् ।।

ākāraya munīñśīghraṃ bhojanāyeti cābravīt| bhīmasenaṃ mahābāhuḥ kṛṣṇaḥ kleśavināśanaḥ || ākūtīnāṃ cittīnāṃ ceti cetovṛttiviśeṣāṇām ||

Verse 26

ततो जगाम त्वरितो भीमसेनो महायशाः। आकारितुं तु तान्सर्वान्भोजनार्थं नृपोत्तम। स्नातुं गतान्देवनद्यां दुर्वासःप्रभृतीन्मुनीन् ।। सहदेव महाबाहुरिति झ. पाठः ।।

tato jagāma tvarito bhīmaseno mahāyaśāḥ| ākārituṃ tu tānsarvānbhojanārthaṃ nṛpottama| snātuṃ gatāndevanadyāṃ durvāsaḥprabhṛtīnmunīn || sahadeva mahābāhuriti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 27

ते चावतीर्णाः सलिले कृतवन्तोऽघमर्षणम्। दृष्ट्वोद्गारान्सान्नरसांस्तृप्त्या परमया युताः। उत्तीर्य सलिलात्तस्माद्दृष्टवन्तः परस्परम् ।।

te cāvatīrṇāḥ salile kṛtavanto'ghamarṣaṇam| dṛṣṭvodgārānsānnarasāṃstṛptyā paramayā yutāḥ| uttīrya salilāttasmāddṛṣṭavantaḥ parasparam ||

Verse 28

दुर्वाससमभिप्रेक्ष्यते सर्वे मुनयोऽब्रुवन्। राज्ञा हिकारयित्वाऽन्नं वयं स्नातुं समागताः ।।

durvāsasamabhiprekṣyate sarve munayo'bruvan| rājñā hikārayitvā'nnaṃ vayaṃ snātuṃ samāgatāḥ ||

Verse 29

आकण्ठतृप्ता विप्रर्षे किंस्विद्भुञ्जामहे वयम्। वृथा पाकः कृतोस्माभिस्तत्र किं करवामहे ।।

ākaṇṭhatṛptā viprarṣe kiṃsvidbhuñjāmahe vayam| vṛthā pākaḥ kṛtosmābhistatra kiṃ karavāmahe ||

Verse 30

दुर्वासा उवाच। वृथा पाकेन राजर्षेरपराधः कृतो महान्। माऽस्मानधाक्षुर्दृष्ट्वैव पाण्डवाः क्रूरचक्षुषा ।।

durvāsā uvāca| vṛthā pākena rājarṣeraparādhaḥ kṛto mahān| mā'smānadhākṣurdṛṣṭvaiva pāṇḍavāḥ krūracakṣuṣā ||

Verse 31

स्मृत्वाऽनुभावं राजर्षेरम्बरीषस्य धीमतः। बिभेमि सुतरां विप्रा हरिपादाश्रयाज्जनात् ।।

smṛtvā'nubhāvaṃ rājarṣerambarīṣasya dhīmataḥ| bibhemi sutarāṃ viprā haripādāśrayājjanāt ||

Verse 32

पाण्डवाश्च महात्मानः सर्वे धर्मपरायणाः। शूराश्चकृतविद्याश्च व्रतिनस्तपसि स्थिताः ।।

pāṇḍavāśca mahātmānaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ| śūrāścakṛtavidyāśca vratinastapasi sthitāḥ ||

Verse 33

सदाचाररता नित्यं वासुदेवपरायणाः। क्रुद्धास्ते निर्दहेयुर्वै तूलराशिमिवानलः। तत एतानपृष्ट्वैव शिष्याः शीघ्रं पलायत ।।

sadācāraratā nityaṃ vāsudevaparāyaṇāḥ| kruddhāste nirdaheyurvai tūlarāśimivānalaḥ| tata etānapṛṣṭvaiva śiṣyāḥ śīghraṃ palāyata ||

Verse 34

वैशंपायन उवाच। इत्युक्तास्ते द्विजाः सर्वे मुनिना गुरुणा तदा। पाण्डवेभ्यो भृशं भीता दुद्रुवुस्ते दिशो दश ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| ityuktāste dvijāḥ sarve muninā guruṇā tadā| pāṇḍavebhyo bhṛśaṃ bhītā dudruvuste diśo daśa ||

Verse 35

भीमसेनो देवनद्यामपश्यन्मुनिसत्तमान्। तीर्थे ष्वितस्ततस्तस्या विचचार गवेषयन् ।। सहदेवो महायशा इति झ. पाठः ।।

bhīmaseno devanadyāmapaśyanmunisattamān| tīrthe ṣvitastatastasyā vicacāra gaveṣayan || sahadevo mahāyaśā iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 36

तत्रस्थेभ्यस्तापसेभ्यः श्रुत्वा ताश्चैव विद्रुतान्। युधिष्ठिरमथाभ्येत्य तं वृत्तान्तं न्यवेदयत् ।।

tatrasthebhyastāpasebhyaḥ śrutvā tāścaiva vidrutān| yudhiṣṭhiramathābhyetya taṃ vṛttāntaṃ nyavedayat ||

Verse 37

ततस्ते पाण्डवाः सर्वे प्र्यागमनकाङ्क्षिणः। प्रतीक्षनतः कियत्कालं जितात्मानोऽवतस्थिरे ।।

tataste pāṇḍavāḥ sarve pryāgamanakāṅkṣiṇaḥ| pratīkṣanataḥ kiyatkālaṃ jitātmāno'vatasthire ||

Verse 38

निशीथेऽभ्येत्य चाकस्मादस्मान्स च्छलयिष्यति। कथं च निस्तरेमास्मात्कृच्छ्राद्दैवोपसादितात् ।।

niśīthe'bhyetya cākasmādasmānsa cchalayiṣyati| kathaṃ ca nistaremāsmātkṛcchrāddaivopasāditāt ||

Verse 39

इति चिन्तापरान्दृष्ट्वा निःश्वसन्तो मुहुर्मुहुः। उवाच वचनं श्रीमान्कृष्णः प्रत्यक्षतां गतः ।।

iti cintāparāndṛṣṭvā niḥśvasanto muhurmuhuḥ| uvāca vacanaṃ śrīmānkṛṣṇaḥ pratyakṣatāṃ gataḥ ||

Verse 40

भवतामापदं ज्ञात्वा ऋषेः परमकोपनात्। द्रौपद्या चिन्तितः पार्था अहं सत्वरमागतः ।।

bhavatāmāpadaṃ jñātvā ṛṣeḥ paramakopanāt| draupadyā cintitaḥ pārthā ahaṃ satvaramāgataḥ ||

Verse 41

न भयं विद्यतेतस्मादृषेर्दुर्वाससोऽल्पकम्। तेजसा भवतां भीतः पूर्वमेव पलायितः ।।

na bhayaṃ vidyatetasmādṛṣerdurvāsaso'lpakam| tejasā bhavatāṃ bhītaḥ pūrvameva palāyitaḥ ||

Verse 42

धर्मनित्यास्तु ये केचिन्न ते सीदन्ति कर्हिचित्। आपृच्छे वो गमिष्यामि नियतं भद्रमस्तु वः ।।

dharmanityāstu ye kecinna te sīdanti karhicit| āpṛcche vo gamiṣyāmi niyataṃ bhadramastu vaḥ ||

Verse 43

वैशंपायन उवाच। श्रुत्वेरितं केशवस्य बभूवुः स्वस्थामानसाः। द्रौपद्या सहिताः पार्थास्तमूचुर्विगतज्वराः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śrutveritaṃ keśavasya babhūvuḥ svasthāmānasāḥ| draupadyā sahitāḥ pārthāstamūcurvigatajvarāḥ ||

Verse 44

त्वया नाथेन गोविन्द दुस्तरामापदं विभो। तीर्णाः प्लवमिवासाद्य मज्जमाना महार्णवे ।।

tvayā nāthena govinda dustarāmāpadaṃ vibho| tīrṇāḥ plavamivāsādya majjamānā mahārṇave ||

Verse 45

स्वस्ति साधय भद्रं ते इत्याज्ञातो ययौ पुरीम् ।।

svasti sādhaya bhadraṃ te ityājñāto yayau purīm ||

Verse 46

पाण्डवाश्च महाभाग द्रौपद्या सहिताः प्रभो। ऊषुः प्रहृष्टमनसो विहरन्तो वनाद्वनम्। इति तेऽभिहितं राजन्यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ।।

pāṇḍavāśca mahābhāga draupadyā sahitāḥ prabho| ūṣuḥ prahṛṣṭamanaso viharanto vanādvanam| iti te'bhihitaṃ rājanyatpṛṣṭo'hamiha tvayā ||

Verse 47

एवंविधान्यलीकानि धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः। पाण्डवेषु वनस्थेषु प्रयुक्तानि वृथाऽभवन् ।। सहदेवो देवनद्यामिति झ. पाठः ।।

evaṃvidhānyalīkāni dhārtarāṣṭrairdurātmabhiḥ| pāṇḍaveṣu vanastheṣu prayuktāni vṛthā'bhavan || sahadevo devanadyāmiti jha. pāṭhaḥ ||