Adhyaya 263

Verse 1

कादाचन शिष्यायुतसहितेन दुर्वाससा दुर्योधनगृहंप्रति गमनम् ।। 1 ।। दुर्योधनन स्वपरिचर्यासंतुष्टं तप्रति ब्राह्मणादीनां द्रौपद्याश्च भोजनावसाने भोजनाय पाण्डवान्प्रति गमनप्रार्थना ।। 2 ।। दुर्वाससा तस्मै तद्वरदानपूर्वकं पाण्डवान्प्रति प्रस्थानम् ।। 3 ।। जनमेजय उवाच। वसत्स्वेवं वने तेषु पाण्डवेषु महात्मसु। रममाणएषु चित्राबिः कथाभिर्मुनिभिः सह ।।

kādācana śiṣyāyutasahitena durvāsasā duryodhanagṛhaṃprati gamanam || 1 || duryodhanana svaparicaryāsaṃtuṣṭaṃ taprati brāhmaṇādīnāṃ draupadyāśca bhojanāvasāne bhojanāya pāṇḍavānprati gamanaprārthanā || 2 || durvāsasā tasmai tadvaradānapūrvakaṃ pāṇḍavānprati prasthānam || 3 || janamejaya uvāca| vasatsvevaṃ vane teṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu| ramamāṇaeṣu citrābiḥ kathābhirmunibhiḥ saha ||

Verse 2

सूर्यदत्ताक्षयान्नेन कृष्णाया भोजनावधि। ब्राह्मणांस्तर्पमाणेषु ये चान्नार्थमुपागताः। आरण्यानां मृगाणां च मांसैर्नानाविधैरपि ।।

sūryadattākṣayānnena kṛṣṇāyā bhojanāvadhi| brāhmaṇāṃstarpamāṇeṣu ye cānnārthamupāgatāḥ| āraṇyānāṃ mṛgāṇāṃ ca māṃsairnānāvidhairapi ||

Verse 3

धार्तराष्ट्रा दुरात्मानः सर्वे दुर्योधनादयः। कथं तेष्वन्ववर्तन्त पापाचारा महामुने ।।

dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sarve duryodhanādayaḥ| kathaṃ teṣvanvavartanta pāpācārā mahāmune ||

Verse 4

दःशासनस्य कर्णस्य शकुनेश्च मते स्थिताः। एतदाचक्ष्व भगवन्वैशंपायन पृच्छतः ।।

daḥśāsanasya karṇasya śakuneśca mate sthitāḥ| etadācakṣva bhagavanvaiśaṃpāyana pṛcchataḥ ||

Verse 5

वैशंपायन उवाच। श्रुत्वा तेषां तथा वृत्तिं नगरे वसतामिव। दुर्योधनो महाराज तेषु पापमरोचयत् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śrutvā teṣāṃ tathā vṛttiṃ nagare vasatāmiva| duryodhano mahārāja teṣu pāpamarocayat ||

Verse 6

तथा तैर्निकृतिप्रज्ञैः कर्णदुःशासनादिभिः। नानोपायैरधं तेषु चिन्तयत्सु दुरात्मसु ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि द्रौपदीहरणपर्वणि त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 263 ।। * इतः परं दुर्वासउपाख्यानात्मकमध्यायद्वयं झ. पुस्तकएव दृश्यते।

tathā tairnikṛtiprajñaiḥ karṇaduḥśāsanādibhiḥ| nānopāyairadhaṃ teṣu cintayatsu durātmasu || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi draupadīharaṇaparvaṇi triṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 263 || * itaḥ paraṃ durvāsaupākhyānātmakamadhyāyadvayaṃ jha. pustakaeva dṛśyate|

Verse 7

अभ्यागच्छत्स धर्मात्मा तपस्वी कसुमहायशाः। शिष्यायुतसमोपेतो दुर्वासा नाम कामतः ।।

abhyāgacchatsa dharmātmā tapasvī kasumahāyaśāḥ| śiṣyāyutasamopeto durvāsā nāma kāmataḥ ||

Verse 8

तमागतमभिप्रेक्ष्य मुनिं परमकोपनम्। सहितो भ्रातृभिः श्रीमानातिथ्येन न्यमन्त्रयत् ।।

tamāgatamabhiprekṣya muniṃ paramakopanam| sahito bhrātṛbhiḥ śrīmānātithyena nyamantrayat ||

Verse 9

विधिवत्पूजयामास स्वयं किंकरवत्स्थितः। अहानि कतिचित्तत्र तस्थौ स मुनिसत्तमः ।।

vidhivatpūjayāmāsa svayaṃ kiṃkaravatsthitaḥ| ahāni katicittatra tasthau sa munisattamaḥ ||

Verse 10

तं च पर्यचरद्राजा दिवारात्रमतन्द्रितः। दुर्योधनो महाराज शापात्तस्य विशङ्कितः ।।

taṃ ca paryacaradrājā divārātramatandritaḥ| duryodhano mahārāja śāpāttasya viśaṅkitaḥ ||

Verse 11

क्षुधितोऽस्मि ददस्वान्नं शीघ्रं मम नराधिप। इत्युक्त्वा गच्छति स्नातुं प्र्यागच्चति वै चिरात् ।।

kṣudhito'smi dadasvānnaṃ śīghraṃ mama narādhipa| ityuktvā gacchati snātuṃ pryāgaccati vai cirāt ||

Verse 12

न भोक्ष्याम्यद्यमे नास्ति क्षुधेत्युक्त्वैत्यदर्शनम्। अकस्मादेत्य च ब्रूते भोजनयास्मांस्त्वरान्वितः ।।

na bhokṣyāmyadyame nāsti kṣudhetyuktvaityadarśanam| akasmādetya ca brūte bhojanayāsmāṃstvarānvitaḥ ||

Verse 13

कदाचिच्च निशीथे स उत्थाय निकृतौ स्थितः। पूर्ववत्कारयित्वाऽन्नं न भुङ्क्ते गर्हयन्स्म सः ।।

kadācicca niśīthe sa utthāya nikṛtau sthitaḥ| pūrvavatkārayitvā'nnaṃ na bhuṅkte garhayansma saḥ ||

Verse 14

वर्तमाने तथा तस्मिन्यदा दुर्योधनो नृपः। विकृतिं नैति न क्रोधं तदा तुष्टोऽभवन्मुनिः ।।

vartamāne tathā tasminyadā duryodhano nṛpaḥ| vikṛtiṃ naiti na krodhaṃ tadā tuṣṭo'bhavanmuniḥ ||

Verse 15

आहचैनं दुराधर्षो वरदोऽस्मीति भारत ।।

āhacainaṃ durādharṣo varado'smīti bhārata ||

Verse 16

वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते। मयि प्रीते तु यद्धर्म्यं नालभ्यं विद्यते तव ।। अध दुःखम् ।।

varaṃ varaya bhadraṃ te yatte manasi vartate| mayi prīte tu yaddharmyaṃ nālabhyaṃ vidyate tava || adha duḥkham ||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः। अमन्यत पुनर्जातमात्मानं स सुयोधनः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| etacchrutvā vacastasya maharṣerbhāvitātmanaḥ| amanyata punarjātamātmānaṃ sa suyodhanaḥ ||

Verse 18

प्रागेव मन्त्रितं चासीत्कर्णदुःशासनादिभिः। याचनीयं मुनेस्तुष्टादिति निश्चित्य दुर्मतिः ।।

prāgeva mantritaṃ cāsītkarṇaduḥśāsanādibhiḥ| yācanīyaṃ munestuṣṭāditi niścitya durmatiḥ ||

Verse 19

अतिहर्षान्वितो राजन्वरमेनमयाचत। शिष्यैः सह मम ब्रह्मन्यथा जातोऽतिथिर्भवान् ।।

atiharṣānvito rājanvaramenamayācata| śiṣyaiḥ saha mama brahmanyathā jāto'tithirbhavān ||

Verse 20

अस्मत्कुले महाराजो ज्येष्ठः श्रेष्ठो युधिष्ठिरः। वने वसति धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः। गुणवाञ्शीलसंपन्नस्तस्य त्वमतिथिर्भव ।।

asmatkule mahārājo jyeṣṭhaḥ śreṣṭho yudhiṣṭhiraḥ| vane vasati dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ| guṇavāñśīlasaṃpannastasya tvamatithirbhava ||

Verse 21

यदा च राजपुत्री सा सुकुमारी यशस्विनी। भोजयित्वा द्विजान्सर्वान्पतींश्च वरवर्णिनी ।।

yadā ca rājaputrī sā sukumārī yaśasvinī| bhojayitvā dvijānsarvānpatīṃśca varavarṇinī ||

Verse 22

विश्रान्ता च स्वयं भुक्त्वा सुखासीना भवेद्यदा। तदा त्वं तत्रगच्छेथा यद्यनुग्राह्यता मयि ।।

viśrāntā ca svayaṃ bhuktvā sukhāsīnā bhavedyadā| tadā tvaṃ tatragacchethā yadyanugrāhyatā mayi ||

Verse 23

तथा करिष्ये त्वत्प्रीत्येत्येवमुक्त्वा सुयोधनम्। दुर्वासा अपिविप्रेन्द्रो यथागतमगात्ततः ।।

tathā kariṣye tvatprītyetyevamuktvā suyodhanam| durvāsā apiviprendro yathāgatamagāttataḥ ||

Verse 24

कृतार्थमपि चात्मानं तदा मेने सुयोधनः। करेण च करं गृह्य कर्णस्य मुदितो भृशम् ।।

kṛtārthamapi cātmānaṃ tadā mene suyodhanaḥ| kareṇa ca karaṃ gṛhya karṇasya mudito bhṛśam ||

Verse 25

कर्णोपि भ्रातृसहितमित्युवाच नृपं मुदा। दुष्ट्या कामः सुसंवृत्तोदिष्ट्या कौरव वर्धसे। दिष्ट्या ते शत्रवो मग्ना दुस्तरे व्यसनार्णवे ।।

karṇopi bhrātṛsahitamityuvāca nṛpaṃ mudā| duṣṭyā kāmaḥ susaṃvṛttodiṣṭyā kaurava vardhase| diṣṭyā te śatravo magnā dustare vyasanārṇave ||

Verse 26

दुर्वासःक्रोधजे वह्नौ पतिताः पाण्डुनन्दनाः। स्वैरेव ते महापापैर्गता वै दुस्तरं तमः ।।

durvāsaḥkrodhaje vahnau patitāḥ pāṇḍunandanāḥ| svaireva te mahāpāpairgatā vai dustaraṃ tamaḥ ||

Verse 27

वैशंपायु उवाच। इत्थं ते निकृतिप्रज्ञा राजन्दुर्योधनादयः। हसन्तः प्रीतमनसो जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम् ।।

vaiśaṃpāyu uvāca| itthaṃ te nikṛtiprajñā rājanduryodhanādayaḥ| hasantaḥ prītamanaso jagmuḥ svaṃsvaṃ niketanam ||