Adhyaya 262

Verse 1

देवदूतात्स्वर्गसुखस्यास्थिरतां परिजानता मुद्गलेन स्वर्गानभिरोचनपूर्वकं देवदूतस्य स्वर्गंप्रति प्रस्थापनम् ।। 1 ।। व्यासेन युधिष्ठिरंप्रति मुद्गलोपाख्यानकथनपूर्वकं स्वाश्रमंप्रति गमनम् ।। 2 ।। देवदूत उवाच। महर्षेऽकार्यबुद्धिस्त्वं यः स्वर्गसुखमुत्तमम्। संप्राप्तं प्रतिपत्तव्यं विमृशस्यबुधो यथा ।।

devadūtātsvargasukhasyāsthiratāṃ parijānatā mudgalena svargānabhirocanapūrvakaṃ devadūtasya svargaṃprati prasthāpanam || 1 || vyāsena yudhiṣṭhiraṃprati mudgalopākhyānakathanapūrvakaṃ svāśramaṃprati gamanam || 2 || devadūta uvāca| maharṣe'kāryabuddhistvaṃ yaḥ svargasukhamuttamam| saṃprāptaṃ pratipattavyaṃ vimṛśasyabudho yathā ||

Verse 2

उपरिष्टादयं लोको योऽयं स्वरिति संज्ञितः। ऊर्ध्वगः सत्पथः शश्वद्देवयानचरो मुने ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि ब्रीहिद्रौणिकपर्वणि द्विषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 262 ।।

upariṣṭādayaṃ loko yo'yaṃ svariti saṃjñitaḥ| ūrdhvagaḥ satpathaḥ śaśvaddevayānacaro mune || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi brīhidrauṇikaparvaṇi dviṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 262 ||

Verse 3

नातप्ततपसः पुंसो नामहायज्ञयाजिनः। नानृता नास्तिकाश्चैव तत्रगच्छन्ति मुद्गल ।। उपरिष्टाच्च स्वर्लोकः इति ख. झ. पाठः ।।

nātaptatapasaḥ puṃso nāmahāyajñayājinaḥ| nānṛtā nāstikāścaiva tatragacchanti mudgala || upariṣṭācca svarlokaḥ iti kha. jha. pāṭhaḥ ||

Verse 4

धर्मात्मानो जितात्मानः शान्ता दान्ता विमत्सराः। दानधर्मरताः पुंसः शूराश्चाहितलक्षणाः ।। पुसः पुमांसः ।।

dharmātmāno jitātmānaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ| dānadharmaratāḥ puṃsaḥ śūrāścāhitalakṣaṇāḥ || pusaḥ pumāṃsaḥ ||

Verse 5

तत्रगच्छन्ति धर्माग्र्यं कृत्वा शमदमात्मकम्। लोकान्पुण्यकृतां ब्रह्मन्सद्भिराचरितान्नृभिः ।।

tatragacchanti dharmāgryaṃ kṛtvā śamadamātmakam| lokānpuṇyakṛtāṃ brahmansadbhirācaritānnṛbhiḥ ||

Verse 6

देवाः साध्यास्तथा विश्वे तथैव च महर्षयः। यामा धामाश्च मौद्गल्य गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।। शूराश्चाहबलक्षणाः इति ख. झ. पाठः ।।

devāḥ sādhyāstathā viśve tathaiva ca maharṣayaḥ| yāmā dhāmāśca maudgalya gandharvāpsarasastathā || śūrāścāhabalakṣaṇāḥ iti kha. jha. pāṭhaḥ ||

Verse 7

एषां देवनिकायानां पृथक्‌पृथगनेकशः। भास्वन्तः कामसंपन्ना लोकास्तेजोमयाः शुभाः ।। यामा धामाश्च गणविशेषाः ।।

eṣāṃ devanikāyānāṃ pṛthak‌pṛthaganekaśaḥ| bhāsvantaḥ kāmasaṃpannā lokāstejomayāḥ śubhāḥ || yāmā dhāmāśca gaṇaviśeṣāḥ ||

Verse 8

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि योजनानि हिरण्मयः। मेरुः पर्वतराड्यत्रदेवोद्यानानि मुद्गल ।।

trayastriṃśatsahasrāṇi yojanāni hiraṇmayaḥ| meruḥ parvatarāḍyatradevodyānāni mudgala ||

Verse 9

नन्दनान्यतिरम्याणि तत्रोद्यानानि मुद्गल। सर्वकामफलैर्वृक्षैः शोभितानि समन्ततः ।।

nandanānyatiramyāṇi tatrodyānāni mudgala| sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ śobhitāni samantataḥ ||

Verse 10

नन्दनादीनि पुण्यानि विहाराः पुण्यकर्मणाम्। न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न शीतोष्णे भयं तथा ।।

nandanādīni puṇyāni vihārāḥ puṇyakarmaṇām| na kṣutpipāse na glānirna śītoṣṇe bhayaṃ tathā ||

Verse 11

बीभत्समशुभं वाऽपि रोगो वा तत्र कश्चन। मनोज्ञाः सर्वतो गन्धाः सुखस्पर्शाश्च सर्वशः ।।

bībhatsamaśubhaṃ vā'pi rogo vā tatra kaścana| manojñāḥ sarvato gandhāḥ sukhasparśāśca sarvaśaḥ ||

Verse 12

शब्दाः श्रुतिमनोग्राह्याः सर्वतस्तत्रवै मुने। न शोको न जरा तत्र नायासपरिदेवने ।।

śabdāḥ śrutimanogrāhyāḥ sarvatastatravai mune| na śoko na jarā tatra nāyāsaparidevane ||

Verse 13

ईदृशः स मुने लोकः स्वकर्मफलहेतुकः। सुकृतैस्तत्रपुरुषाः संभवन्त्यात्मकर्मभिः ।।

īdṛśaḥ sa mune lokaḥ svakarmaphalahetukaḥ| sukṛtaistatrapuruṣāḥ saṃbhavantyātmakarmabhiḥ ||

Verse 14

तैजसानि शरीराणि भवन्त्य्रोपपद्यताम्। कर्मजान्येव मौद्गल्य न मातृपितृजान्युत ।। देवानां निकाया आलया येषु तेषां देवनिकायानाम् ।।

taijasāni śarīrāṇi bhavantyropapadyatām| karmajānyeva maudgalya na mātṛpitṛjānyuta || devānāṃ nikāyā ālayā yeṣu teṣāṃ devanikāyānām ||

Verse 15

रन संस्वेदो न दौर्गन्ध्यं पुरीषं मूत्रमेव च। तेषां न च रजोवस्त्रं बाधते तत्रवै मुने ।।

rana saṃsvedo na daurgandhyaṃ purīṣaṃ mūtrameva ca| teṣāṃ na ca rajovastraṃ bādhate tatravai mune ||

Verse 16

न म्लायन्ति स्रजस्तेषां दिव्यगन्धा मनोरमाः। समूह्यन्ते विमानैश्च ब्रह्मन्नेवंविधा हि ते ।।

na mlāyanti srajasteṣāṃ divyagandhā manoramāḥ| samūhyante vimānaiśca brahmannevaṃvidhā hi te ||

Verse 17

ईर्ष्याशोकक्लमापेता मोहमात्सर्यवर्जिताः। सुखं संर्गजितस्तत्रवर्तयन्ते महामुने ।।

īrṣyāśokaklamāpetā mohamātsaryavarjitāḥ| sukhaṃ saṃrgajitastatravartayante mahāmune ||

Verse 18

तेषां तथाविधानां तु लोकानां मुनिपुङ्गव। उपर्युपरि शक्रस् लोका दिव्या गुणान्विताः ।।

teṣāṃ tathāvidhānāṃ tu lokānāṃ munipuṅgava| uparyupari śakras lokā divyā guṇānvitāḥ ||

Verse 19

परतो ब्रह्मणस्तस्य लोकस्तेजोमयः शुभः। यत्र यान्त्यृषयो ब्रह्मन्पूताः स्वैः कर्मभिः शुभैः ।।

parato brahmaṇastasya lokastejomayaḥ śubhaḥ| yatra yāntyṛṣayo brahmanpūtāḥ svaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ ||

Verse 20

ऋभवो नाम तत्रान्ये देवानामपि देवताः। तेषां लोकाः परतरे यान्यजन्तीह देवताः ।।

ṛbhavo nāma tatrānye devānāmapi devatāḥ| teṣāṃ lokāḥ paratare yānyajantīha devatāḥ ||

Verse 21

स्वयंप्रभास्ते भास्वन्तो लोकाः कामदुघाः परे। न तेषां स्त्रीकृतस्तापो न भोगैश्वर्यमत्सरः ।।

svayaṃprabhāste bhāsvanto lokāḥ kāmadughāḥ pare| na teṣāṃ strīkṛtastāpo na bhogaiśvaryamatsaraḥ ||

Verse 22

न वर्तयन्त्याहुतिभिस्ते नाप्यमृतभोजनाः। तथा दिव्यशरीरास्ते न च विग्रहमूर्तयः ।।

na vartayantyāhutibhiste nāpyamṛtabhojanāḥ| tathā divyaśarīrāste na ca vigrahamūrtayaḥ ||

Verse 23

नासुखाः सुखकामास्ते देवदेवाः सनातनाः। न कल्पपरिवर्तेषु परिवर्तन्ति ते तथा ।।

nāsukhāḥ sukhakāmāste devadevāḥ sanātanāḥ| na kalpaparivarteṣu parivartanti te tathā ||

Verse 24

रजरा मृत्युः कुतस्तेषां हर्षः प्रीतिः सुखं न च। न दुःखं न सुखं चापि रागद्वेषौ कुतो मुने ।।

rajarā mṛtyuḥ kutasteṣāṃ harṣaḥ prītiḥ sukhaṃ na ca| na duḥkhaṃ na sukhaṃ cāpi rāgadveṣau kuto mune ||

Verse 25

देवानामपि मौद्गल्यकाङ्क्षिता सा गतिः परा। दुष्प्रापा परमा सिद्धिरगम्या कामगोचरैः ।।

devānāmapi maudgalyakāṅkṣitā sā gatiḥ parā| duṣprāpā paramā siddhiragamyā kāmagocaraiḥ ||

Verse 26

त्रयस्त्रिंशदिमे लोकाः शेषा लोका मनीषिभिः। गम्यन्ते नियमैः श्रेष्ठैर्दानैर्वा विधिपूर्वकैः ।। उपपद्यतामुपगच्छताम् ।।

trayastriṃśadime lokāḥ śeṣā lokā manīṣibhiḥ| gamyante niyamaiḥ śreṣṭhairdānairvā vidhipūrvakaiḥ || upapadyatāmupagacchatām ||

Verse 27

सेयं दानकृता व्युष्टिरनुप्राप्ता सुखं त्वया। तां रभुङ्क्ष्व सुकृतैर्लब्धां तपसा द्योतितप्रभः ।। त्रयस्त्रिशदिमे देवा येषां लोका इति ख. झ. पाठः ।।

seyaṃ dānakṛtā vyuṣṭiranuprāptā sukhaṃ tvayā| tāṃ rabhuṅkṣva sukṛtairlabdhāṃ tapasā dyotitaprabhaḥ || trayastriśadime devā yeṣāṃ lokā iti kha. jha. pāṭhaḥ ||

Verse 28

एतत्स्वर्गसुखं विप्र लोका नानाविधास्तथा। गुणाः स्वर्गस्य प्रोक्तास्ते दोषानपि निबोध मे ।।

etatsvargasukhaṃ vipra lokā nānāvidhāstathā| guṇāḥ svargasya proktāste doṣānapi nibodha me ||

Verse 29

कृस्य कर्मणस्तत्रभुज्यते यत्फलं दिवि। न चान्त्क्रियते कर्म मूलच्छेदेन भुज्यते ।।

kṛsya karmaṇastatrabhujyate yatphalaṃ divi| na cāntkriyate karma mūlacchedena bhujyate ||

Verse 30

सोऽत्रदोषो मम मतस्तस्यान्ते पतनं च यत्। सुखव्याप्तमनस्कानां पतनं यच्च मुद्गल ।।

so'tradoṣo mama matastasyānte patanaṃ ca yat| sukhavyāptamanaskānāṃ patanaṃ yacca mudgala ||

Verse 31

असंतोषः परीतापो दृष्ट्वा दीप्ततराः श्रियः। यद्भवत्यवरे स्थाने स्थितानां तत्सुदुष्करम् ।।

asaṃtoṣaḥ parītāpo dṛṣṭvā dīptatarāḥ śriyaḥ| yadbhavatyavare sthāne sthitānāṃ tatsuduṣkaram ||

Verse 32

संज्ञामोहश्चपततां रजसा च प्रधर्षणम्। प्रम्लानेषु च माल्येषु ततः पिपतिषोर्भयम् ।।

saṃjñāmohaścapatatāṃ rajasā ca pradharṣaṇam| pramlāneṣu ca mālyeṣu tataḥ pipatiṣorbhayam ||

Verse 33

आब्रह्मभवनादेते दोषा मौद्गल्य दारुणाः। नाकलोकेसुकृतिनां गुणास्त्वयुतशो नृणाम् ।।

ābrahmabhavanādete doṣā maudgalya dāruṇāḥ| nākalokesukṛtināṃ guṇāstvayutaśo nṛṇām ||

Verse 34

अयं त्वन्यो गुणः श्रेष्ठश्च्युतानां स्वर्गतो मुने। शुभानुशययोगेन मनुष्येषूपजायते ।।

ayaṃ tvanyo guṇaḥ śreṣṭhaścyutānāṃ svargato mune| śubhānuśayayogena manuṣyeṣūpajāyate ||

Verse 35

तत्रापि स महाभागः कुले महति जायते। न चेत्संबुध्यते तत्रगच्छत्यधमतां ततः ।।

tatrāpi sa mahābhāgaḥ kule mahati jāyate| na cetsaṃbudhyate tatragacchatyadhamatāṃ tataḥ ||

Verse 36

इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते। कर्मभूमिरियं ब्रह्मन्फलभूमिरसौ मता ।।

iha yatkriyate karma tatparatropabhujyate| karmabhūmiriyaṃ brahmanphalabhūmirasau matā ||

Verse 37

[मुद्गल उवाच। महान्तस्तु अमी दोपास्त्वया स्वर्गस्य कीर्तिताः। निर्दोष एव यस्त्यन्यो लोकं तं प्रवदस्व मे ।।

[mudgala uvāca| mahāntastu amī dopāstvayā svargasya kīrtitāḥ| nirdoṣa eva yastyanyo lokaṃ taṃ pravadasva me ||

Verse 38

देवदूत उवाच। ब्रह्मणः सदनादूर्ध्वं तद्विष्णोः परमं पदम्। शुद्धं सनातनं ज्योतिः परं ब्रह्मेति यद्विदुः ।।

devadūta uvāca| brahmaṇaḥ sadanādūrdhvaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam| śuddhaṃ sanātanaṃ jyotiḥ paraṃ brahmeti yadviduḥ ||

Verse 39

न तत्रविप्र गच्छन्ति पुरुषा विषयात्मकाः। दम्भलोभमहाक्रोधमोहद्रोहैरभिद्रुताः ।।

na tatravipra gacchanti puruṣā viṣayātmakāḥ| dambhalobhamahākrodhamohadrohairabhidrutāḥ ||

Verse 40

निर्ममा निरहंकारा निर्द्विन्द्वाः संयतेन्द्रियाः। ध्यानयोगपराश्चैव तत्रगच्छन्ति मानवाः ।।]

nirmamā nirahaṃkārā nirdvindvāḥ saṃyatendriyāḥ| dhyānayogaparāścaiva tatragacchanti mānavāḥ ||]

Verse 41

एतत्ते सर्वमाख्यतं यन्मां पृच्छसि मुद्गल। तवानुकम्पया साधो साधु गच्छाम माचिरम् ।।

etatte sarvamākhyataṃ yanmāṃ pṛcchasi mudgala| tavānukampayā sādho sādhu gacchāma māciram ||

Verse 42

व्यास उवाच। एतच्छ्रुत्वा तु मौद्गल्यो वाक्यं विममृशे धिया। विमृश्य च मुनिश्रेष्ठो देवदूतमुवाचह ।।

vyāsa uvāca| etacchrutvā tu maudgalyo vākyaṃ vimamṛśe dhiyā| vimṛśya ca muniśreṣṭho devadūtamuvācaha ||

Verse 43

देवदूत नमस्तेऽम्तु गच्छ तात यथासुखम्। महादोषेण मे कार्यं न स्वर्गेण सुखेन चा ।।

devadūta namaste'mtu gaccha tāta yathāsukham| mahādoṣeṇa me kāryaṃ na svargeṇa sukhena cā ||

Verse 44

पतनान्ते महादुःखं परितापः सुदारुणः। स्वर्गभाजः पतन्तीह तस्मात्स्वर्गं न कामये ।।

patanānte mahāduḥkhaṃ paritāpaḥ sudāruṇaḥ| svargabhājaḥ patantīha tasmātsvargaṃ na kāmaye ||

Verse 45

यत्रगत्वान शोचन्ति न व्यथन्तिचलन्ति वा। तदहं स्थानमत्यन्तं मार्गयिष्यामि केवलम् ।।

yatragatvāna śocanti na vyathanticalanti vā| tadahaṃ sthānamatyantaṃ mārgayiṣyāmi kevalam ||

Verse 46

इत्युक्त्वा स मुनिर्वाक्यं देवदूतंविसृज्य तम्। शिलोञ्छवृत्तिमुत्सृज्य शममातिष्ठदुत्तमम् ।।

ityuktvā sa munirvākyaṃ devadūtaṃvisṛjya tam| śiloñchavṛttimutsṛjya śamamātiṣṭhaduttamam ||

Verse 47

तुल्यनिन्दास्तुतिर्भूत्वासमलोष्टाश्मकाञ्चनः। ज्ञानयोगेन शुद्धेन ध्याननित्यो बभूव ह ।।

tulyanindāstutirbhūtvāsamaloṣṭāśmakāñcanaḥ| jñānayogena śuddhena dhyānanityo babhūva ha ||

Verse 48

निगृहीतेन्द्रियग्रामः समयोजयदात्मनि। युक्तचित्तं यथाऽऽत्मानं युयोज परमेश्वरे ।।

nigṛhītendriyagrāmaḥ samayojayadātmani| yuktacittaṃ yathā''tmānaṃ yuyoja parameśvare ||

Verse 49

ध्यानयोगाद्बलं लब्ध्वा प्राप्य बुद्धिमनुत्तमाम्। जगाम शाश्वतीं सिद्धिं परां निर्वाणलक्षणाम् ।।

dhyānayogādbalaṃ labdhvā prāpya buddhimanuttamām| jagāma śāśvatīṃ siddhiṃ parāṃ nirvāṇalakṣaṇām ||

Verse 50

तस्मात्त्वमपिकौन्तेय न शोकं कर्तुमर्हसि। राज्यात्स्फीतात्परिभ्रष्टस्तपसा तदवाप्स्यसि ।।

tasmāttvamapikaunteya na śokaṃ kartumarhasi| rājyātsphītātparibhraṣṭastapasā tadavāpsyasi ||

Verse 51

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्। पर्यायेणोपसर्पन्ते नरं नेमिमरा इव ।। व्युष्टिः संपत्तिः .।

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham| paryāyeṇopasarpante naraṃ nemimarā iva || vyuṣṭiḥ saṃpattiḥ .|

Verse 52

पितृपैतामहं राज्यंप्राप्स्यस्यमितविक्रम। वर्षात्रयोदशादूर्ध्वंव्येतु ते मानसो ज्वरः ।।

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃprāpsyasyamitavikrama| varṣātrayodaśādūrdhvaṃvyetu te mānaso jvaraḥ ||

Verse 53

वैशंपायन उवाच। स एवमुक्त्वाभगवान्व्यासः पाण्डवनन्दनम्। जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sa evamuktvābhagavānvyāsaḥ pāṇḍavanandanam| jagāma tapase dhīmānpunarevāśramaṃ prati ||