Adhyaya 258

Verse 1

दुर्योधनसभायां कर्णेनार्जुवधप्रतिज्ञानम् ।। 1 ।। चारमुखात्पाण्डवैस्तच्छ्रवणम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। प्रविशन्तं महाराज सूतास्तुष्टुवुरच्युतम्। जनाश्चापि महेष्वासं तुष्टुवू राजसत्तमम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि घोषयात्रापर्वणि अष्टपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 258 ।।

duryodhanasabhāyāṃ karṇenārjuvadhapratijñānam || 1 || cāramukhātpāṇḍavaistacchravaṇam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| praviśantaṃ mahārāja sūtāstuṣṭuvuracyutam| janāścāpi maheṣvāsaṃ tuṣṭuvū rājasattamam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ghoṣayātrāparvaṇi aṣṭapañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 258 ||

Verse 2

लाजैश्चन्दनचूर्णैश्च विकीर्य च जनास्ततः। ऊटुर्दिष्ट्या नृपाविघ्नः समाप्तोयं क्रतुस्तव ।।

lājaiścandanacūrṇaiśca vikīrya ca janāstataḥ| ūṭurdiṣṭyā nṛpāvighnaḥ samāptoyaṃ kratustava ||

Verse 3

अपरे त्वब्रुवंस्तत्रवादिकास्तं महीपतिम्। यौधिष्ठिरस्य यज्ञस्य न समो ह्येष ते क्रतुः ।। मागधाश्च महेष्वासं नागराश्च सहस्रशः। इति क. थ. पाठः ।।

apare tvabruvaṃstatravādikāstaṃ mahīpatim| yaudhiṣṭhirasya yajñasya na samo hyeṣa te kratuḥ || māgadhāśca maheṣvāsaṃ nāgarāśca sahasraśaḥ| iti ka. tha. pāṭhaḥ ||

Verse 4

नैव तस्य क्रतोरेष कलामर्हति षोडशीम्। एवं तत्राब्रुवन्केचिद्वातिकास्तं जनेश्वरम् ।।

naiva tasya kratoreṣa kalāmarhati ṣoḍaśīm| evaṃ tatrābruvankecidvātikāstaṃ janeśvaram ||

Verse 5

सुहृदस्त्वब्रुवंस्तत्र अति सर्वानयं क्रतुः। प्रवर्तितो ह्ययं राज्ञा धार्तराष्ट्रेण धीमता ।।

suhṛdastvabruvaṃstatra ati sarvānayaṃ kratuḥ| pravartito hyayaṃ rājñā dhārtarāṣṭreṇa dhīmatā ||

Verse 6

ययातिर्नहुषश्चापि मान्धाता भरतस्तथा। क्रतुमेनं समाहृत्य पूताः सर्वे दिवं गताः ।।

yayātirnahuṣaścāpi māndhātā bharatastathā| kratumenaṃ samāhṛtya pūtāḥ sarve divaṃ gatāḥ ||

Verse 7

एता वाचः शुभाः शृण्वन्सुहृदां भरतर्षभ। प्रविवेश पुरं हृष्टः स्ववेश्म च नराधिपः ।।

etā vācaḥ śubhāḥ śṛṇvansuhṛdāṃ bharatarṣabha| praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ svaveśma ca narādhipaḥ ||

Verse 8

अभिवाद्य ततः पादान्मतापित्रोर्विशांपते। भीष्मद्रोणकृपादीनां विदुरस्य च धीमतः ।।

abhivādya tataḥ pādānmatāpitrorviśāṃpate| bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ vidurasya ca dhīmataḥ ||

Verse 9

अभिवादितः कनीयोभिर्भ्रातृभिर्भ्रातृनन्दनः। निषसादासने मुख्ये भ्रातृभिः परिवारितः ।।

abhivāditaḥ kanīyobhirbhrātṛbhirbhrātṛnandanaḥ| niṣasādāsane mukhye bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ ||

Verse 10

तमुत्थाय महाराजं सूतपुत्रोऽब्रवीद्वचः। दिष्ट्या ते भरतश्रेष्ठ समाप्तोऽयं महाक्रतुः ।।

tamutthāya mahārājaṃ sūtaputro'bravīdvacaḥ| diṣṭyā te bharataśreṣṭha samāpto'yaṃ mahākratuḥ ||

Verse 11

हतेषु युधि पार्थेषु राजसूये तथा त्वया। आहृतेऽहं नरश्रेष्ठ त्वां सभाजयिता पुनः ।। वादिकाः कृतानुवादिनो भूतविशेषाः। वातिकास्तमिति झ. पाठः। वातिकाः वातरोगोपहतचेतस उचितभाषणानभिज्ञः ।।

hateṣu yudhi pārtheṣu rājasūye tathā tvayā| āhṛte'haṃ naraśreṣṭha tvāṃ sabhājayitā punaḥ || vādikāḥ kṛtānuvādino bhūtaviśeṣāḥ| vātikāstamiti jha. pāṭhaḥ| vātikāḥ vātarogopahatacetasa ucitabhāṣaṇānabhijñaḥ ||

Verse 12

तमब्रवीन्महाराजो धार्तराष्ट्रो महायशाः।

tamabravīnmahārājo dhārtarāṣṭro mahāyaśāḥ|

Verse 13

सत्यमेतत्त्वयोक्तं हि पाण्डवेषु दुरात्मसु। निहतेषु नरश्रेष्ठ प्राप्ते चापि महाक्रतौ। राजसूये पुनर्वीर त्वमेवं वर्धयिष्यसि ।।

satyametattvayoktaṃ hi pāṇḍaveṣu durātmasu| nihateṣu naraśreṣṭha prāpte cāpi mahākratau| rājasūye punarvīra tvamevaṃ vardhayiṣyasi ||

Verse 14

एवमुक्त्वा महाराज कर्णमाश्लिष्य भारत। राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयामास कौरवः ।।

evamuktvā mahārāja karṇamāśliṣya bhārata| rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ cintayāmāsa kauravaḥ ||

Verse 15

सोऽब्रवीत्कौरवांश्चापि पार्श्वस्थान्नृपसत्तमः। राधेयसौबलादीन्वै धार्तराष्ट्रो महीपतिः ।।

so'bravītkauravāṃścāpi pārśvasthānnṛpasattamaḥ| rādheyasaubalādīnvai dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ ||

Verse 16

कदा तु तं क्रतुवरं राजसूयं महाधनम्। निहत्य पाण्डवान्सर्वानाहरिष्यामि कौरवाः ।।

kadā tu taṃ kratuvaraṃ rājasūyaṃ mahādhanam| nihatya pāṇḍavānsarvānāhariṣyāmi kauravāḥ ||

Verse 17

तमब्रवीत्तदा कर्णः शृणु मे राजकुञ्जर। पादौ न धावये तावद्यावन्न निहतोऽर्जुनः ।। सभाजयिता पूजयिष्यामि ।।

tamabravīttadā karṇaḥ śṛṇu me rājakuñjara| pādau na dhāvaye tāvadyāvanna nihato'rjunaḥ || sabhājayitā pūjayiṣyāmi ||

Verse 18

कीलालजं न खादेयं करिष्ये चासुरव्रतम्। नास्तीति नैव वक्ष्यामि याचितो येन केचनित् ।। धावये परेणति शेषः ।।

kīlālajaṃ na khādeyaṃ kariṣye cāsuravratam| nāstīti naiva vakṣyāmi yācito yena kecanit || dhāvaye pareṇati śeṣaḥ ||

Verse 19

अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैर्धार्तराष्ट्रैर्महारथैः। प्रतिज्ञाते फल्गुनस्य वधे कर्णेन संयुगे ।। कीलालजं मांसम्। असुरं सुरारहितं च व्रतं स्वनियमं करिष्ये। मद्यं मांसं च त्यक्ष्ये इत्यर्थः ।।

athotkruṣṭaṃ maheṣvāsairdhārtarāṣṭrairmahārathaiḥ| pratijñāte phalgunasya vadhe karṇena saṃyuge || kīlālajaṃ māṃsam| asuraṃ surārahitaṃ ca vrataṃ svaniyamaṃ kariṣye| madyaṃ māṃsaṃ ca tyakṣye ityarthaḥ ||

Verse 20

विजितांश्चाप्यमन्यन्त पाण्डवान्धृतराष्ट्रजाः। तदा प्रतिज्ञामारुह्य सूतपुत्रेण भाषिते ।।

vijitāṃścāpyamanyanta pāṇḍavāndhṛtarāṣṭrajāḥ| tadā pratijñāmāruhya sūtaputreṇa bhāṣite ||

Verse 21

दूर्योधनोऽपि राजेन्द्र विसृज्यनरपुङ्गवान्। प्रविवेश गृहंश्रीमान्यथा चैत्ररथं प्रभुः ।।

dūryodhano'pi rājendra visṛjyanarapuṅgavān| praviveśa gṛhaṃśrīmānyathā caitrarathaṃ prabhuḥ ||

Verse 22

तेऽपिसर्वे महेष्वासा जग्मुर्वेश्मानि भारत। स्वानिस्वनि महाराज भीष्मद्रोणादयो नृपा ।।

te'pisarve maheṣvāsā jagmurveśmāni bhārata| svānisvani mahārāja bhīṣmadroṇādayo nṛpā ||

Verse 23

पाण्डवाश्च महेष्वासा दूतवाक्यप्रचोदिताः। चिन्तयन्तस्तमेवार्थं नालभन्त सुखं क्वचित् ।।

pāṇḍavāśca maheṣvāsā dūtavākyapracoditāḥ| cintayantastamevārthaṃ nālabhanta sukhaṃ kvacit ||

Verse 24

भूयश्च चारै राजेन्द्र प्रवृत्तिरुपपादिता। प्रतिज्ञा सूतपुतर्स्य विजयस्य वधं प्रति ।।

bhūyaśca cārai rājendra pravṛttirupapāditā| pratijñā sūtaputarsya vijayasya vadhaṃ prati ||

Verse 25

एतच्छ्रुत्वा धर्मसुतः समुद्विग्नो नराधिप। अधोमुखश्चिरं तस्थौ किं कार्यमिति चिन्तयन् ।।

etacchrutvā dharmasutaḥ samudvigno narādhipa| adhomukhaściraṃ tasthau kiṃ kāryamiti cintayan ||

Verse 26

अभेद्यकवचं मत्वा कर्णमद्भुतविक्रमम्। अनुस्मरंश् संक्लेशान्न शान्तिमुपजग्मिवान् ।।

abhedyakavacaṃ matvā karṇamadbhutavikramam| anusmaraṃś saṃkleśānna śāntimupajagmivān ||

Verse 27

तस्य चिन्तापरीतस्य बुद्धिर्जज्ञे महात्मनः। बहुव्यालमृगाकीर्णं त्यक्तुं द्वैतवनं वनम् ।।

tasya cintāparītasya buddhirjajñe mahātmanaḥ| bahuvyālamṛgākīrṇaṃ tyaktuṃ dvaitavanaṃ vanam ||

Verse 28

धार्तराष्ट्रोऽपि नृपतिः प्रशशास वसुंधराम्। भ्रातृभिः सहितो वीरैर्भीष्मद्रोणकृपैस्तथा ।।

dhārtarāṣṭro'pi nṛpatiḥ praśaśāsa vasuṃdharām| bhrātṛbhiḥ sahito vīrairbhīṣmadroṇakṛpaistathā ||

Verse 29

संगम्य सूतपुत्रेण कर्णेनाहवशोभिना। सततं प्रीयमाणो वै देविना सौबलेन च ।।

saṃgamya sūtaputreṇa karṇenāhavaśobhinā| satataṃ prīyamāṇo vai devinā saubalena ca ||

Verse 30

दुर्योधनः प्रिये नित्यं वर्तमानो महीभृताम्। पूजयामास विप्रेन्द्रान्क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।।

duryodhanaḥ priye nityaṃ vartamāno mahībhṛtām| pūjayāmāsa viprendrānkratubhirbhūridakṣiṇaiḥ ||

Verse 31

भ्रातॄणां च प्रियं राजन्स चकार परंतपः। निश्चित्य मनसा वीरो दत्तभुक्तफलं धनम् ।।

bhrātṝṇāṃ ca priyaṃ rājansa cakāra paraṃtapaḥ| niścitya manasā vīro dattabhuktaphalaṃ dhanam ||