Adhyaya 255

Verse 1

दिग्विजयार्थं गतेन कर्णेन सकलराजवशीकरणपूर्वकं पुनर्हास्तिनपुरंप्रत्यागमनम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततः कर्णो महेष्वासो बलेन महता वृतः। द्रुपदस्य पुरं रम्यं रुरोध भरतर्षभ ।।

digvijayārthaṃ gatena karṇena sakalarājavaśīkaraṇapūrvakaṃ punarhāstinapuraṃpratyāgamanam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ karṇo maheṣvāso balena mahatā vṛtaḥ| drupadasya puraṃ ramyaṃ rurodha bharatarṣabha ||

Verse 2

युद्धेन महता चैनं चक्रे वीरं वशानुगम्। सुवर्णं रजतं चापि रत्नानि विविधानि च। करं च दापयांमास द्रुपदं नृपसत्तम ।।

yuddhena mahatā cainaṃ cakre vīraṃ vaśānugam| suvarṇaṃ rajataṃ cāpi ratnāni vividhāni ca| karaṃ ca dāpayāṃmāsa drupadaṃ nṛpasattama ||

Verse 3

तं विनिर्जित्य राजेन्द्र राजानस्तस्य येऽनुगाः। तान्सर्वान्वशगांश्चक्रे करं चैनानदापयत् ।।

taṃ vinirjitya rājendra rājānastasya ye'nugāḥ| tānsarvānvaśagāṃścakre karaṃ cainānadāpayat ||

Verse 4

अथोत्तरां दिशं गत्वा वशे चक्रे नराधिपान्। भगदत्तं च निर्जित्य राधेयो गिरिमारुहत् ।।

athottarāṃ diśaṃ gatvā vaśe cakre narādhipān| bhagadattaṃ ca nirjitya rādheyo girimāruhat ||

Verse 5

हिमवन्तं महाशैलं युध्यमानश्च शत्रुभिः। प्रययौ च दिशः सर्वान्नृपतीन्वशमानयत् ।।

himavantaṃ mahāśailaṃ yudhyamānaśca śatrubhiḥ| prayayau ca diśaḥ sarvānnṛpatīnvaśamānayat ||

Verse 6

स हैमवतिकाञ्जित्वा करं सर्वानदापयत्। नेपालविषये ये च राजानस्तानवाजयत् ।।

sa haimavatikāñjitvā karaṃ sarvānadāpayat| nepālaviṣaye ye ca rājānastānavājayat ||

Verse 7

अवतीर्य ततः शैलात्पूर्वां दिशमभिद्रुतः। अङ्गान्वङ्गान्कलिङ्गांश्च शुण्डिकान्मिथिलानथ ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि घोषयात्रापर्वणि पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 255 ।।

avatīrya tataḥ śailātpūrvāṃ diśamabhidrutaḥ| aṅgānvaṅgānkaliṅgāṃśca śuṇḍikānmithilānatha || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ghoṣayātrāparvaṇi pañcapañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 255 ||

Verse 8

मागधान्कर्कखण्डांश्च निवेश्य विषयेऽऽत्मनः। आवशीरांश्च योध्यांश्च अहिक्षत्रांश्च सोऽजयत् ।।

māgadhānkarkakhaṇḍāṃśca niveśya viṣaye''tmanaḥ| āvaśīrāṃśca yodhyāṃśca ahikṣatrāṃśca so'jayat ||

Verse 9

पूर्वां दिशं विनिर्जित्य वत्सभूमिं तथाऽगमत् ।।

pūrvāṃ diśaṃ vinirjitya vatsabhūmiṃ tathā'gamat ||

Verse 10

वत्सभूमिं विनिर्जित्य केवलां मृत्तिकावतीम्। मोहनं पत्तनं चैव त्रिपुरीं कोसलां तथा ।।

vatsabhūmiṃ vinirjitya kevalāṃ mṛttikāvatīm| mohanaṃ pattanaṃ caiva tripurīṃ kosalāṃ tathā ||

Verse 11

एतान्सर्वान्विनिर्जित्य करमादाय सर्वशः। दक्षिणां दिशमास्थाय कर्णो जित्वा महारथान्। रुक्मिणं दाक्षिणात्येषु योधयामास सूतजः ।।

etānsarvānvinirjitya karamādāya sarvaśaḥ| dakṣiṇāṃ diśamāsthāya karṇo jitvā mahārathān| rukmiṇaṃ dākṣiṇātyeṣu yodhayāmāsa sūtajaḥ ||

Verse 12

स युद्धं तुमुलं कृत्वा रुक्मी प्रोवाच सूतजम्। प्रीतोस्मि तव राजेन्द्र विक्रमेण बलेन च ।।

sa yuddhaṃ tumulaṃ kṛtvā rukmī provāca sūtajam| prītosmi tava rājendra vikrameṇa balena ca ||

Verse 13

न ते विघ्नं करिष्यामि प्रतिज्ञां समपालयम्। प्रीत्या चाहं प्रयच्छामि हिरण्यं यावदिच्छसि ।। मुण्डिकान्मिथिलानिति ख.पाठः ।।

na te vighnaṃ kariṣyāmi pratijñāṃ samapālayam| prītyā cāhaṃ prayacchāmi hiraṇyaṃ yāvadicchasi || muṇḍikānmithilāniti kha.pāṭhaḥ ||

Verse 14

समेत्य रुक्मिणा कर्णः पाण्ड्यं शैलं च सोगमत् ।। प्रतिज्ञां क्षत्रधर्मं समपालयं पालितवानस्मि। रक्षत्रधर्मावेक्षयैव त्वया सह युद्धं कृतं न त्वज्जिगीषयेति भावः ।।

sametya rukmiṇā karṇaḥ pāṇḍyaṃ śailaṃ ca sogamat || pratijñāṃ kṣatradharmaṃ samapālayaṃ pālitavānasmi| rakṣatradharmāvekṣayaiva tvayā saha yuddhaṃ kṛtaṃ na tvajjigīṣayeti bhāvaḥ ||

Verse 15

स केवलं रणए चैव नीलं चापि महीपतिम्। वेणुदारिसुतं चैव ये चान्ये नृपसत्तमाः। दक्षिणस्यां दिशि नृपान्करान्सर्वानदापयत् ।।

sa kevalaṃ raṇae caiva nīlaṃ cāpi mahīpatim| veṇudārisutaṃ caiva ye cānye nṛpasattamāḥ| dakṣiṇasyāṃ diśi nṛpānkarānsarvānadāpayat ||

Verse 16

शैशुपालिं ततो गत्वा विजिग्ये सूतनन्दनः। पार्श्वस्थांश्चापि नृपतीन्वशे चक्रे महाबलः ।।

śaiśupāliṃ tato gatvā vijigye sūtanandanaḥ| pārśvasthāṃścāpi nṛpatīnvaśe cakre mahābalaḥ ||

Verse 17

आवन्त्यांश्च वशे कृत्वा साम्ना च भरतर्षभ। वृष्णिभिः सह संम्य पश्चिमामपि निर्जयत् ।।

āvantyāṃśca vaśe kṛtvā sāmnā ca bharatarṣabha| vṛṣṇibhiḥ saha saṃmya paścimāmapi nirjayat ||

Verse 18

वारुणीं दिशमागम्य यावनान्वर्बरांस्तथा। नृपान्पश्चिमभूमिस्थान्दापयामास वै करान् ।।

vāruṇīṃ diśamāgamya yāvanānvarbarāṃstathā| nṛpānpaścimabhūmisthāndāpayāmāsa vai karān ||

Verse 19

विजित्य पृथिवीं सर्वां सपूर्वापरदक्षिणाम्। सम्लेच्छाटविकान्वीरः सपर्वतनिवासिनः ।।

vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ sapūrvāparadakṣiṇām| samlecchāṭavikānvīraḥ saparvatanivāsinaḥ ||

Verse 20

भद्रान्रोहितकांश्चैव आग्रेयान्मालवानपि। गणान्सर्वान्विनिर्जित्य नीतिकृत्प्रहसन्निव ।। शैलं श्रीशैलम् ।।

bhadrānrohitakāṃścaiva āgreyānmālavānapi| gaṇānsarvānvinirjitya nītikṛtprahasanniva || śailaṃ śrīśailam ||

Verse 21

शशकान्यवनांश्चैव विजिग्ये सूतनन्दनः। नग्नजित्प्रमुखांश्चैव गणाञ्जित्वा महारथान् ।।

śaśakānyavanāṃścaiva vijigye sūtanandanaḥ| nagnajitpramukhāṃścaiva gaṇāñjitvā mahārathān ||

Verse 22

एवं स पृथिवीं सर्वां वशे कृत्वा महारथः। विजित्य पुरुषव्याघ्रो नागसाह्वयमागमत् ।।

evaṃ sa pṛthivīṃ sarvāṃ vaśe kṛtvā mahārathaḥ| vijitya puruṣavyāghro nāgasāhvayamāgamat ||

Verse 23

तमागतं महेष्वासं धार्तराष्ट्रो जनाधिपः। प्रत्युद्गत्य महाराज सभ्रातृपितृबान्धवः ।।

tamāgataṃ maheṣvāsaṃ dhārtarāṣṭro janādhipaḥ| pratyudgatya mahārāja sabhrātṛpitṛbāndhavaḥ ||

Verse 24

अर्चयामास विधिना कर्णमाहवशोभिनम्। आश्रावयच्च तत्कर्म प्रीयमाणो जनेश्वरः ।। आग्नेयान्मालवानिति ख. पाठः ।।

arcayāmāsa vidhinā karṇamāhavaśobhinam| āśrāvayacca tatkarma prīyamāṇo janeśvaraḥ || āgneyānmālavāniti kha. pāṭhaḥ ||

Verse 25

यन्न भीष्मान्न च द्रोणान्न कृपान्न च वाह्लिकात्। प्राप्तवानस्मि भद्रं ते त्वत्तःप्राप्तं मया हि तत् ।।

yanna bhīṣmānna ca droṇānna kṛpānna ca vāhlikāt| prāptavānasmi bhadraṃ te tvattaḥprāptaṃ mayā hi tat ||

Verse 26

बहुना च किमुक्तेन शृणु कर्ण वचो मम। सनाथोस्मि महाबाहो त्वया नाथेन सत्तम ।।

bahunā ca kimuktena śṛṇu karṇa vaco mama| sanāthosmi mahābāho tvayā nāthena sattama ||

Verse 27

न हि ते पाण्डवाः सर्वे कलामर्हन्ति षोडशीम्। अन्येवा पुरुषव्याघ्र राजानोऽभ्युदितोदिताः ।। तत्कर्म कर्णविजयं पुरे उद्धोषयामास ।।

na hi te pāṇḍavāḥ sarve kalāmarhanti ṣoḍaśīm| anyevā puruṣavyāghra rājāno'bhyuditoditāḥ || tatkarma karṇavijayaṃ pure uddhoṣayāmāsa ||

Verse 28

स भवान्धृतराष्ट्रं तं गान्धारीं च यशस्विनीम्। पश्य कर्ण महेष्वास अदितिं वज्रभृद्यथा ।।

sa bhavāndhṛtarāṣṭraṃ taṃ gāndhārīṃ ca yaśasvinīm| paśya karṇa maheṣvāsa aditiṃ vajrabhṛdyathā ||

Verse 29

ततो हलहलाशब्दः प्रादुरासीद्विशांपते। हाहाकाराश्च बहवो नगरे नागसाह्वये ।।

tato halahalāśabdaḥ prādurāsīdviśāṃpate| hāhākārāśca bahavo nagare nāgasāhvaye ||

Verse 30

रकेचिदेनं प्रशंसन्ति निन्दन्ति स्म तथा परे। तूष्णीमासंस्तथा चान्ये नृपास्तत्र जनाधिप ।।

rakecidenaṃ praśaṃsanti nindanti sma tathā pare| tūṣṇīmāsaṃstathā cānye nṛpāstatra janādhipa ||

Verse 31

एवं विजित्य राजेन्द्र कर्णः शस्त्रभृतांवरः। सपर्वतवनाकाशां ससमुद्रां सनुष्कुटाम् ।। अभ्युदित्नेभ्योपि उदिताः श्रेष्ठतमाः ।।

evaṃ vijitya rājendra karṇaḥ śastrabhṛtāṃvaraḥ| saparvatavanākāśāṃ sasamudrāṃ sanuṣkuṭām || abhyuditnebhyopi uditāḥ śreṣṭhatamāḥ ||

Verse 32

देशैरुच्चावचैः पूर्णां पत्तनैर्नगरैरपि। द्वीपैश्चानूपसंपूर्णैः पृथिवीं पृथिवीपते ।। आकाशः पर्वतवनयोरन्तरालम्। सस्याद्युत्पत्तिभूमिमित्यर्थः ।।

deśairuccāvacaiḥ pūrṇāṃ pattanairnagarairapi| dvīpaiścānūpasaṃpūrṇaiḥ pṛthivīṃ pṛthivīpate || ākāśaḥ parvatavanayorantarālam| sasyādyutpattibhūmimityarthaḥ ||

Verse 33

कालेन नातिदीर्घेण वशे कृत्वा तु पार्थिवान्। अक्षयं धनमादाय सूतजो नृपमभ्ययात् ।।

kālena nātidīrgheṇa vaśe kṛtvā tu pārthivān| akṣayaṃ dhanamādāya sūtajo nṛpamabhyayāt ||

Verse 34

प्रविश्य च गृहं राजन्नभ्यन्तरमरिंदम। गान्धारीसहितं वीरो धृतराष्ट्रं ददर्श सः ।।

praviśya ca gṛhaṃ rājannabhyantaramariṃdama| gāndhārīsahitaṃ vīro dhṛtarāṣṭraṃ dadarśa saḥ ||

Verse 35

पुत्रवच्च नरव्याघ्र पादौ जग्राह धर्मवित्। धृतराष्ट्रेण चाश्लिष्य प्रेम्णा चापि विसर्जितः ।।

putravacca naravyāghra pādau jagrāha dharmavit| dhṛtarāṣṭreṇa cāśliṣya premṇā cāpi visarjitaḥ ||

Verse 36

तदाप्रभृति राजा च शकुनिश्चापि सौबलः। जानाते निर्जितान्पार्थान्कर्णेन युधि भारत ।।

tadāprabhṛti rājā ca śakuniścāpi saubalaḥ| jānāte nirjitānpārthānkarṇena yudhi bhārata ||