Adhyaya 254

Verse 1

भीष्मेण दुर्योधनंप्रति पाण्डवप्रशंसनपूर्वकं तैःसह सन्धिविधानम् ।। 1 ।। तथा कर्णस्य गर्हणम् ।। 2 ।। दुर्योधनानुमत्या कर्णेन दिग्विजयाया निर्गमनम् ।। 3 ।। जनमेजय उवाच। एवं गतेषु पार्थेषु वने तस्मिन्महात्मसु। धार्तराष्ट्रा महेष्वासाः किमकुर्वत सत्तमाः ।।

bhīṣmeṇa duryodhanaṃprati pāṇḍavapraśaṃsanapūrvakaṃ taiḥsaha sandhividhānam || 1 || tathā karṇasya garhaṇam || 2 || duryodhanānumatyā karṇena digvijayāyā nirgamanam || 3 || janamejaya uvāca| evaṃ gateṣu pārtheṣu vane tasminmahātmasu| dhārtarāṣṭrā maheṣvāsāḥ kimakurvata sattamāḥ ||

Verse 2

कर्णो वैकर्तनश्चैव शकुनिश्च महाबलः। भीष्मद्रोणकृपाश्चैव तन्मे शंसितुमर्हसि ।।

karṇo vaikartanaścaiva śakuniśca mahābalaḥ| bhīṣmadroṇakṛpāścaiva tanme śaṃsitumarhasi ||

Verse 3

वैशंपायन उवाच। एवं गतेषु पार्थेषु विसृष्टे च सुयोधने। आगते हास्तिनपुरं मोक्षिते पाण्डुनन्दनैः। भीष्मोऽब्रवीन्महाराज धार्तराष्ट्रमिदं वच ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ gateṣu pārtheṣu visṛṣṭe ca suyodhane| āgate hāstinapuraṃ mokṣite pāṇḍunandanaiḥ| bhīṣmo'bravīnmahārāja dhārtarāṣṭramidaṃ vaca ||

Verse 4

उक्तं तात मया पूर्वं गच्छतस्ते तपोवनम्। वचनं ते न रुचितं मम तन्न कृतं च ते ।।

uktaṃ tāta mayā pūrvaṃ gacchataste tapovanam| vacanaṃ te na rucitaṃ mama tanna kṛtaṃ ca te ||

Verse 5

ततः प्राप्तं त्वया वीर ग्रहणं शत्रुभिर्बलात्। मोक्षितश्चासि धर्मज्ञैः पाण्डवैर्न च लज्जसे ।।

tataḥ prāptaṃ tvayā vīra grahaṇaṃ śatrubhirbalāt| mokṣitaścāsi dharmajñaiḥ pāṇḍavairna ca lajjase ||

Verse 6

प्रत्यक्षं तव गान्धारे ससैन्यस् विशांपते। सूतपुत्रोऽपयाद्भीतो गन्धर्वाणां तदा रणात् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि घोषयात्रापर्वणि चतुःपञ्चासदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 254 ।।

pratyakṣaṃ tava gāndhāre sasainyas viśāṃpate| sūtaputro'payādbhīto gandharvāṇāṃ tadā raṇāt || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ghoṣayātrāparvaṇi catuḥpañcāsadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 254 ||

Verse 7

क्रोशतस्तव राजेन्द्र ससैन्यस्य नृपात्मज। व्यपायात्पृष्ठतस्तस्मात्प्रेक्षमाणः पुनःपुनः ।।

krośatastava rājendra sasainyasya nṛpātmaja| vyapāyātpṛṣṭhatastasmātprekṣamāṇaḥ punaḥpunaḥ ||

Verse 8

दृष्टस्ते विक्रमश्चैव पाण्डवानां महात्मनाम्। कर्णस्य च महाबाहो सूतपुत्रस्य दुर्मते ।।

dṛṣṭaste vikramaścaiva pāṇḍavānāṃ mahātmanām| karṇasya ca mahābāho sūtaputrasya durmate ||

Verse 9

न चापि पादभाक्कर्णः पाण्डवानां महात्मनाम्। धनुर्वेदे च शौर्ये च धर्मे वा धर्मवत्सल ।।

na cāpi pādabhākkarṇaḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām| dhanurvede ca śaurye ca dharme vā dharmavatsala ||

Verse 10

तस्मादहं क्षमं मन्ये पाण्डवैस्तैर्महात्मभिः। रसन्धिं सन्धिविदांश्रेष्ठ कुलस्यास्य विवृद्धये ।। अपयात् अपायात् पलायितः ।।

tasmādahaṃ kṣamaṃ manye pāṇḍavaistairmahātmabhiḥ| rasandhiṃ sandhividāṃśreṣṭha kulasyāsya vivṛddhaye || apayāt apāyāt palāyitaḥ ||

Verse 11

एवमुक्तश्च भीष्मेण धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः। प्रहस्य सहसा राजन्विप्रतस्थे ससौबलः ।।

evamuktaśca bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ| prahasya sahasā rājanvipratasthe sasaubalaḥ ||

Verse 12

तं तु प्रस्थितमाज्ञाय कर्णदुःशासनादयः। अनुजग्मुर्महेष्वासा धार्तराष्ट्रं महाबलम् ।।

taṃ tu prasthitamājñāya karṇaduḥśāsanādayaḥ| anujagmurmaheṣvāsā dhārtarāṣṭraṃ mahābalam ||

Verse 13

तांस्तु संप्रस्थितान्दृष्ट्वा भीष्मः कुरुपितामहः। लज्जया व्रीडितो राजञ्जगाम स्वं निवेशनम् ।।

tāṃstu saṃprasthitāndṛṣṭvā bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ| lajjayā vrīḍito rājañjagāma svaṃ niveśanam ||

Verse 14

गते भीष्मे महाराज धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः। पुनरागम्य तं देशममन्त्रयत मन्त्रिभिः ।।

gate bhīṣme mahārāja dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ| punarāgamya taṃ deśamamantrayata mantribhiḥ ||

Verse 15

किमस्माकं भवेच्छ्रेयः किं कार्यमवशिष्यते। कथं च सुकृतं तत्स्यान्मन्त्रयामास भारत ।। संधिं क्षमं युक्तं मन्ये ।।

kimasmākaṃ bhavecchreyaḥ kiṃ kāryamavaśiṣyate| kathaṃ ca sukṛtaṃ tatsyānmantrayāmāsa bhārata || saṃdhiṃ kṣamaṃ yuktaṃ manye ||

Verse 16

[*कर्ण उवाच। दुर्योधन निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव। भीष्मोस्मान्निन्दति सदा पाण्डवांश्च प्रशंसति ।।

[*karṇa uvāca| duryodhana nibodhedaṃ yattvāṃ vakṣyāmi kaurava| bhīṣmosmānnindati sadā pāṇḍavāṃśca praśaṃsati ||

Verse 17

त्वद्वेषाच्च महाबाहो मामपि द्वेष्टुमर्हति। विगर्हते च मां नित्यं त्वत्समीपे नरेश्वर ।।

tvadveṣācca mahābāho māmapi dveṣṭumarhati| vigarhate ca māṃ nityaṃ tvatsamīpe nareśvara ||

Verse 18

सोऽहं भीष्मवचस्तद्वै न मृष्यामीह भारत। त्वत्समं यदुक्तं च भीष्मेणामित्रकर्शन ।।

so'haṃ bhīṣmavacastadvai na mṛṣyāmīha bhārata| tvatsamaṃ yaduktaṃ ca bhīṣmeṇāmitrakarśana ||

Verse 19

पाण्डवानां यशो राजंस्तव निन्दां च भारत। अनुजानीहि मां राजन्सभृत्यबलवाहनम् ।।

pāṇḍavānāṃ yaśo rājaṃstava nindāṃ ca bhārata| anujānīhi māṃ rājansabhṛtyabalavāhanam ||

Verse 20

जेष्यामि पृथिवीं राजन्सशैलवनकाननाम्। जिता च पाण्डवैर्भूमिश्चतुर्भिर्बलशालिभिः ।।

jeṣyāmi pṛthivīṃ rājansaśailavanakānanām| jitā ca pāṇḍavairbhūmiścaturbhirbalaśālibhiḥ ||

Verse 21

तामहं ते विजेष्यामि एक एव न संशयः। संपश्यतु सुदुर्बुद्धिर्भीष्मः कुरुकुलाधमः ।।

tāmahaṃ te vijeṣyāmi eka eva na saṃśayaḥ| saṃpaśyatu sudurbuddhirbhīṣmaḥ kurukulādhamaḥ ||

Verse 22

अनिन्द्यं निन्दते यो हि अप्रशंस्यं प्रशंसति। स पश्यतु बलं मेऽद्य आत्मानं तु विगर्हतु ।।

anindyaṃ nindate yo hi apraśaṃsyaṃ praśaṃsati| sa paśyatu balaṃ me'dya ātmānaṃ tu vigarhatu ||

Verse 23

अनुजानीहि मां राजन्ध्रुवो हि विजयस्तव। प्रतिजानामि ते सत्यं राजन्नायुधमालभे ।।

anujānīhi māṃ rājandhruvo hi vijayastava| pratijānāmi te satyaṃ rājannāyudhamālabhe ||

Verse 24

तच्छ्रुत्वा तु वचो राजन्कर्णस्य भरतर्षभ। प्रीत्या परमया युक्तः कर्णमाह नराधिपः ।।

tacchrutvā tu vaco rājankarṇasya bharatarṣabha| prītyā paramayā yuktaḥ karṇamāha narādhipaḥ ||

Verse 25

धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि यस्य मे त्वं महाबलः। हितेषु वर्तसे नित्यं सफलंजन्म चाद्य मे ।।

dhanyosmyanugṛhītosmi yasya me tvaṃ mahābalaḥ| hiteṣu vartase nityaṃ saphalaṃjanma cādya me ||

Verse 26

यदा च मन्यसे वीर सर्वशत्रुनिबर्हणम्। तदा निर्गच्छ भद्रं ते ह्यनुशाधि च मामिति ।।

yadā ca manyase vīra sarvaśatrunibarhaṇam| tadā nirgaccha bhadraṃ te hyanuśādhi ca māmiti ||

Verse 27

एवमुक्तस्तदा कर्णो धार्तराष्ट्रेण धीमता। सर्वमज्ञापयामास प्रायात्रिकमरिंदम ।। मन्त्रयामोऽद्य यद्धितमिति झ. ध.पाठः ।।

evamuktastadā karṇo dhārtarāṣṭreṇa dhīmatā| sarvamajñāpayāmāsa prāyātrikamariṃdama || mantrayāmo'dya yaddhitamiti jha. dha.pāṭhaḥ ||

Verse 28

प्रययौ च महेष्वासो नक्षत्रे शुभदैवते। शुभेतिथौ मुहूर्ते च पुज्यमानो द्विजातिभिः ।।

prayayau ca maheṣvāso nakṣatre śubhadaivate| śubhetithau muhūrte ca pujyamāno dvijātibhiḥ ||

Verse 29

मङ्गलैश्च शुभैः स्नातो वाग्भिश्चापि प्रपूजितः। नादयन्रथघोषेण त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। प्रायात्रिकं प्रयातुं राज्ञोऽपेक्षितं शकटापणवीथ्यादि ।।

maṅgalaiśca śubhaiḥ snāto vāgbhiścāpi prapūjitaḥ| nādayanrathaghoṣeṇa trailokyaṃ sacarācaram || prāyātrikaṃ prayātuṃ rājño'pekṣitaṃ śakaṭāpaṇavīthyādi ||