Adhyaya 253

Verse 1

पातालवासिभिर्दैत्यदानवैर्दुर्योधनंप्रति हेतूपन्यासपूर्वकं प्रायोपवेशनिश्चयान्निवर्तनम् ।। 1 ।। पुनः कृत्यया दुर्योधनस्य पूर्वस्थानंप्रत्यानयनम् ।। 2 ।। परेद्युः कर्णादिप्रार्थनया दुर्योधनेन सर्वैः सह स्वपुरंपरत्यागमनम् ।। 3 ।। दानवा ऊचुः। भोः सुयोधन राजेन्द्र भरतानां कुलोद्वह। शूरैः परिवृतो नित्यं तथैव च महात्मभिः ।।

pātālavāsibhirdaityadānavairduryodhanaṃprati hetūpanyāsapūrvakaṃ prāyopaveśaniścayānnivartanam || 1 || punaḥ kṛtyayā duryodhanasya pūrvasthānaṃpratyānayanam || 2 || paredyuḥ karṇādiprārthanayā duryodhanena sarvaiḥ saha svapuraṃparatyāgamanam || 3 || dānavā ūcuḥ| bhoḥ suyodhana rājendra bharatānāṃ kulodvaha| śūraiḥ parivṛto nityaṃ tathaiva ca mahātmabhiḥ ||

Verse 2

अकार्षीः साहसमिदं कस्मात्प्रायोपवेशनम्। आत्मत्यागी ह्यधो याति वाच्यतां चायशस्करीम् ।।

akārṣīḥ sāhasamidaṃ kasmātprāyopaveśanam| ātmatyāgī hyadho yāti vācyatāṃ cāyaśaskarīm ||

Verse 3

न हि कार्यविरुद्धेषु बहुपापेषु कर्मसु। मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ।।

na hi kāryaviruddheṣu bahupāpeṣu karmasu| mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ ||

Verse 4

नियच्छैनां मतिं राजन्धर्मार्थसुखनाशिनीम्। यशःप्रतापवीर्यघ्नीं शत्रूणां हर्षवर्धनीम् ।।

niyacchaināṃ matiṃ rājandharmārthasukhanāśinīm| yaśaḥpratāpavīryaghnīṃ śatrūṇāṃ harṣavardhanīm ||

Verse 5

श्रूयतां तु प्रभो तत्त्वं दिव्यतां चात्मनो नृप। निर्माणं च रशरीरस्य ततो धैर्यमवाप्नुहि ।।

śrūyatāṃ tu prabho tattvaṃ divyatāṃ cātmano nṛpa| nirmāṇaṃ ca raśarīrasya tato dhairyamavāpnuhi ||

Verse 6

पुरा त्व तपसाऽस्माभिर्लब्धो राजन्महेश्वरात्। पूर्वकायश्च ते सर्वो निर्मितो वज्रसंचयैः ।।

purā tva tapasā'smābhirlabdho rājanmaheśvarāt| pūrvakāyaśca te sarvo nirmito vajrasaṃcayaiḥ ||

Verse 7

अस्त्रैरभेद्यः शस्त्रैश्चाप्यधःकायश्च तेऽनघ। कृतः पुष्पमयो देव्या रूपतस्त्रीमनोहरः ।।

astrairabhedyaḥ śastraiścāpyadhaḥkāyaśca te'nagha| kṛtaḥ puṣpamayo devyā rūpatastrīmanoharaḥ ||

Verse 8

एवमीश्वरसंयुक्तस्तव देहो नृपोत्तम। देव्या च राजशार्दूल दिव्यस्त्वं हि न मानुषः ।।

evamīśvarasaṃyuktastava deho nṛpottama| devyā ca rājaśārdūla divyastvaṃ hi na mānuṣaḥ ||

Verse 9

क्षत्रियाश्च महावीर्या भगदत्तपुरोगमाः। दिव्यास्त्रविदुषः शूराः क्षपयिष्यन्ति ते रिपून् ।।

kṣatriyāśca mahāvīryā bhagadattapurogamāḥ| divyāstraviduṣaḥ śūrāḥ kṣapayiṣyanti te ripūn ||

Verse 10

तदलं ते विषादेन भयं तव न विद्यते। सहायार्थं च ते वीराः संभूता बुवि दानवाः ।।

tadalaṃ te viṣādena bhayaṃ tava na vidyate| sahāyārthaṃ ca te vīrāḥ saṃbhūtā buvi dānavāḥ ||

Verse 11

भीष्मद्रोणकृपादींश्च प्रवेक्ष्यन्त्यपरेऽसुराः। यैराविष्टा घृणां त्यक्त्वा योत्स्यन्ते तव वैरिभिः ।।

bhīṣmadroṇakṛpādīṃśca pravekṣyantyapare'surāḥ| yairāviṣṭā ghṛṇāṃ tyaktvā yotsyante tava vairibhiḥ ||

Verse 12

नैव पुत्रान्न च भ्रातॄन्न पितॄन्न च बान्धवान्। नैव शिष्यान्न च ज्ञातीन्न बालान्त्यविरान्न च। युधि संप्रहरिष्यन्तो मोक्ष्यन्ति कुरुसत्तम ।।

naiva putrānna ca bhrātṝnna pitṝnna ca bāndhavān| naiva śiṣyānna ca jñātīnna bālāntyavirānna ca| yudhi saṃprahariṣyanto mokṣyanti kurusattama ||

Verse 13

निःस्नेहा दानवाविष्टाः समाक्रान्तेऽन्तरात्मनि। प्रहरिष्यन्ति बन्धुभ्यः स्नेहमुत्सृज्य दूरतः ।।

niḥsnehā dānavāviṣṭāḥ samākrānte'ntarātmani| prahariṣyanti bandhubhyaḥ snehamutsṛjya dūrataḥ ||

Verse 14

हृष्टाः पुरुषशार्दूलाः कलुषीकृतमानसाः। अनभिज्ञातमूलाश्च दैवाच्च विधिनिर्मितात्। व्याभाषमाणाश्चान्योन्यं न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ।।

hṛṣṭāḥ puruṣaśārdūlāḥ kaluṣīkṛtamānasāḥ| anabhijñātamūlāśca daivācca vidhinirmitāt| vyābhāṣamāṇāścānyonyaṃ na me jīvanvimokṣyase ||

Verse 15

सर्वे शस्त्रास्त्रमोक्षेण पौरुषे समवस्थिताः। श्लाघमानाः कुरुश्रेष्ठ करिष्यन्ति जनक्षयम् ।।

sarve śastrāstramokṣeṇa pauruṣe samavasthitāḥ| ślāghamānāḥ kuruśreṣṭha kariṣyanti janakṣayam ||

Verse 16

तेपि पञ्च महात्मानः प्रतियोत्सन्ति पाण्डवाः। वधं चैषां करिष्यन्ति दैवयुक्ता महाबलाः ।।

tepi pañca mahātmānaḥ pratiyotsanti pāṇḍavāḥ| vadhaṃ caiṣāṃ kariṣyanti daivayuktā mahābalāḥ ||

Verse 17

दैत्यरक्षोगणाश्चैव संभूताः क्षत्रयोनिषु। योत्स्यन्ति युधि विक्रम्य शत्रुभिस्तव पार्थिव ।।

daityarakṣogaṇāścaiva saṃbhūtāḥ kṣatrayoniṣu| yotsyanti yudhi vikramya śatrubhistava pārthiva ||

Verse 18

गदाभिर्मुसलैः शूलैः शस्त्रैरुच्चावचैस्तथा। प्रहरिष्यनति ते वीरास्तवारिषु महाबलाः ।।

gadābhirmusalaiḥ śūlaiḥ śastrairuccāvacaistathā| prahariṣyanati te vīrāstavāriṣu mahābalāḥ ||

Verse 19

यच्च तेऽन्तर्गतं वीर भयमर्जुनसंभवम्। तत्रापि विहितोऽस्माभिर्वधोपायोऽर्जुनस्य वै ।।

yacca te'ntargataṃ vīra bhayamarjunasaṃbhavam| tatrāpi vihito'smābhirvadhopāyo'rjunasya vai ||

Verse 20

हतस्य नरकस्यात्मा कर्णमूर्तिमुपाश्रितः। तद्वैरं संस्मरन्वीर योत्स्यते केशवार्जुनौ ।।

hatasya narakasyātmā karṇamūrtimupāśritaḥ| tadvairaṃ saṃsmaranvīra yotsyate keśavārjunau ||

Verse 21

स ते विक्रमशौण्डीरो रणे पार्थं विजेष्यति। कर्णः प्रहरतांश्रेष्ठः सर्वांश्चारीन्महारथः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि घोषयात्रापर्वणि त्रिपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 253 ।।

sa te vikramaśauṇḍīro raṇe pārthaṃ vijeṣyati| karṇaḥ praharatāṃśreṣṭhaḥ sarvāṃścārīnmahārathaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ghoṣayātrāparvaṇi tripañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 253 ||

Verse 22

ज्ञात्वैतच्छद्मना वज्री रक्षार्थं सव्यसाचिनः। कुण्डले कवचं चैव कर्णस्यापहरिष्यति ।।

jñātvaitacchadmanā vajrī rakṣārthaṃ savyasācinaḥ| kuṇḍale kavacaṃ caiva karṇasyāpahariṣyati ||

Verse 23

तस्मादस्माभिरप्यत्र दैत्याः शतसहस्रशः। नियुक्ता राक्षसाश्चैव ये ते संशप्तका इति। प्रख्यातास्तेऽर्जुनं वीरं युधि हिंस्यन्ति मा शुचः ।।

tasmādasmābhirapyatra daityāḥ śatasahasraśaḥ| niyuktā rākṣasāścaiva ye te saṃśaptakā iti| prakhyātāste'rjunaṃ vīraṃ yudhi hiṃsyanti mā śucaḥ ||

Verse 24

असपत्ना त्वया हीयं भोक्तव्या वसुधा नृप। मा विषादं गमस्तस्मान्नैतत्त्वय्युपपद्यते ।।

asapatnā tvayā hīyaṃ bhoktavyā vasudhā nṛpa| mā viṣādaṃ gamastasmānnaitattvayyupapadyate ||

Verse 25

विनष्टे त्वयि चास्माकं पक्षो हीयेत कौरव। गच्छ वीर न ते बुद्धिरन्या कार्या कथंचन। त्वमस्माकं गतिर्नित्यं देवतानां च पाण्डवाः ।।

vinaṣṭe tvayi cāsmākaṃ pakṣo hīyeta kaurava| gaccha vīra na te buddhiranyā kāryā kathaṃcana| tvamasmākaṃ gatirnityaṃ devatānāṃ ca pāṇḍavāḥ ||

Verse 26

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा परिष्वज्य दैत्यास्तं राजकुञ्जरम्। समाश्वास्य च दुर्धर्षं पुत्रवद्दानवर्षभाः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā pariṣvajya daityāstaṃ rājakuñjaram| samāśvāsya ca durdharṣaṃ putravaddānavarṣabhāḥ ||

Verse 27

स्थिरां कृत्वा बुद्धिमस्य प्रियाण्युक्त्वा च भारत। गम्यतामित्यनुज्ञाय जयमाप्नुहि चेत्यथ ।। विक्रमे शत्रुजये। शौण्डीरः समर्थः ।।

sthirāṃ kṛtvā buddhimasya priyāṇyuktvā ca bhārata| gamyatāmityanujñāya jayamāpnuhi cetyatha || vikrame śatrujaye| śauṇḍīraḥ samarthaḥ ||

Verse 28

तैर्विसृष्टं महाबाहुं कृत्या सैवानयत्पुरः। तमेव देशं यत्रासौ तदा प्रायमुपाविशत् ।।

tairvisṛṣṭaṃ mahābāhuṃ kṛtyā saivānayatpuraḥ| tameva deśaṃ yatrāsau tadā prāyamupāviśat ||

Verse 29

प्रतिनिक्षिप्यतं वीरं कृत्या समभिपूज्य च। अनुज्ञाता च राज्ञा सा तत्रैवान्तरधीयत ।।

pratinikṣipyataṃ vīraṃ kṛtyā samabhipūjya ca| anujñātā ca rājñā sā tatraivāntaradhīyata ||

Verse 30

गतायामथ तस्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा। स्वप्नभूतमिदं सर्वमचिन्तयत भारत ।।

gatāyāmatha tasyāṃ tu rājā duryodhanastadā| svapnabhūtamidaṃ sarvamacintayata bhārata ||

Verse 31

संमृश्य तानि वाक्यानि दानवोक्तानि दुर्मतेः। विजेष्यामि रणे पाण्डूनिति चास्याभवनमतिः ।।

saṃmṛśya tāni vākyāni dānavoktāni durmateḥ| vijeṣyāmi raṇe pāṇḍūniti cāsyābhavanamatiḥ ||

Verse 32

कर्णं संशप्तकांश्चैव पार्थस्यामित्रघातिनः। अमन्यत वधे युक्तान्समर्थांश्च सुयोधनः ।।

karṇaṃ saṃśaptakāṃścaiva pārthasyāmitraghātinaḥ| amanyata vadhe yuktānsamarthāṃśca suyodhanaḥ ||

Verse 33

एवमाशा दृढा तस् धार्तराष्ट्रस् दुर्मतेः। विनिर्जये पाण्डवानामभवद्भरतर्षभ ।।

evamāśā dṛḍhā tas dhārtarāṣṭras durmateḥ| vinirjaye pāṇḍavānāmabhavadbharatarṣabha ||

Verse 34

कर्णोऽप्याविष्टचित्तात्मा नरकस्यान्तरात्मना। अर्जुनस्य वधे क्रूरां करोति स्म तदा मतिम् ।। जयमाप्रुहि चेत्युक्त्वेति शेषः। अथ तैर्विसृष्टमिति संबन्धः ।।

karṇo'pyāviṣṭacittātmā narakasyāntarātmanā| arjunasya vadhe krūrāṃ karoti sma tadā matim || jayamāpruhi cetyuktveti śeṣaḥ| atha tairvisṛṣṭamiti saṃbandhaḥ ||

Verse 35

संशप्तकाश्च ते वीरा राक्षसाविष्टचेतसः। रजस्तमोभ्यामाक्रान्ताः फाल्गुनस्य वधैषिणः ।।

saṃśaptakāśca te vīrā rākṣasāviṣṭacetasaḥ| rajastamobhyāmākrāntāḥ phālgunasya vadhaiṣiṇaḥ ||

Verse 36

भीष्मद्रोणकृपाद्याश्च दानवाक्रान्तचेतसः। न तथा पाण्डुपुत्राणां स्नेहवन्तोऽभवंस्तदा ।। अन्तरात्मना मनसा ।।

bhīṣmadroṇakṛpādyāśca dānavākrāntacetasaḥ| na tathā pāṇḍuputrāṇāṃ snehavanto'bhavaṃstadā || antarātmanā manasā ||

Verse 37

न चाचचक्षे कस्मैचिदेतद्राजा सुयोधनः। कृत्ययाऽऽनाय्यकथितं यदस्य निशि दानवैः ।।

na cācacakṣe kasmaicidetadrājā suyodhanaḥ| kṛtyayā''nāyyakathitaṃ yadasya niśi dānavaiḥ ||

Verse 38

दुर्योधनं निशन्ते च कर्णो वैकर्तनोऽब्रवीत्। स्मयन्निवाञ्जलिं कृत्वा पार्थिवं हेतुमद्वचः ।।

duryodhanaṃ niśante ca karṇo vaikartano'bravīt| smayannivāñjaliṃ kṛtvā pārthivaṃ hetumadvacaḥ ||

Verse 39

न मृतो जयते शत्रूञ्जीवन्भद्राणि पश्यति। मृतस्य भद्राणि कुतः कौरवेय कुतो जयः ।।

na mṛto jayate śatrūñjīvanbhadrāṇi paśyati| mṛtasya bhadrāṇi kutaḥ kauraveya kuto jayaḥ ||

Verse 40

न कालाऽद्य विषादस्य भयस्य मरणस्य वा। परिष्वज्याब्रवीच्चैवनं भुजाभ्यां स महाभुजः ।।

na kālā'dya viṣādasya bhayasya maraṇasya vā| pariṣvajyābravīccaivanaṃ bhujābhyāṃ sa mahābhujaḥ ||

Verse 41

उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे कस्माच्छोचसि शत्रुहन्। शत्रून्प्रताप्य वीर्येण स कथं मर्तुमर्हसि ।।

uttiṣṭha rājankiṃ śeṣe kasmācchocasi śatruhan| śatrūnpratāpya vīryeṇa sa kathaṃ martumarhasi ||

Verse 42

अथवा ते भयं जातं दृष्ट्वाऽर्जुनपराक्रमम्। सत्यंते प्रतिजानामि वधिष्यामि रणेऽर्जुनम् ।।

athavā te bhayaṃ jātaṃ dṛṣṭvā'rjunaparākramam| satyaṃte pratijānāmi vadhiṣyāmi raṇe'rjunam ||

Verse 43

गते त्रयोदशे वर्षे सत्येनायुधमालभे। आनयिष्याम्यहं पार्तान्वशं तव जनाधिप ।।

gate trayodaśe varṣe satyenāyudhamālabhe| ānayiṣyāmyahaṃ pārtānvaśaṃ tava janādhipa ||

Verse 44

एवमुक्तस्तु कर्णेन दैत्यानां वचनात्तथा। प्रणिपातेन चाप्येषामुदतिष्ठत्सुयोधनः ।। पाण्डुपुत्राणामुपरीति शेषः ।।

evamuktastu karṇena daityānāṃ vacanāttathā| praṇipātena cāpyeṣāmudatiṣṭhatsuyodhanaḥ || pāṇḍuputrāṇāmuparīti śeṣaḥ ||

Verse 45

दैत्यानां तद्वचः श्रुत्वा हृदि कृत्वा स्थिरां मतिम्। ततो मनुजशार्दूलो योजयामास वाहिनीम्। रथनागाश्वफलिलां पदातिजनसंकुलाम् ।।

daityānāṃ tadvacaḥ śrutvā hṛdi kṛtvā sthirāṃ matim| tato manujaśārdūlo yojayāmāsa vāhinīm| rathanāgāśvaphalilāṃ padātijanasaṃkulām ||

Verse 46

गङ्गौघप्रतिमा चास्य प्रयाणे शुशुभे चमूः ।।

gaṅgaughapratimā cāsya prayāṇe śuśubhe camūḥ ||

Verse 47

श्वेतच्छत्रैः पताकाभिश्चामरैश्च सुपाण्डुरैः। रथैर्नागैः पदातैश्च शुशुभेऽतीव संकुला ।।

śvetacchatraiḥ patākābhiścāmaraiśca supāṇḍuraiḥ| rathairnāgaiḥ padātaiśca śuśubhe'tīva saṃkulā ||

Verse 48

व्यपेताभ्रघने काले द्यौरिवासीत्तु शारदी। हंसपङ्क्तिसमाकीर्णा भ्रमत्सारसशोभिता ।। एषां दुःशासनादीनाम् ।।

vyapetābhraghane kāle dyaurivāsīttu śāradī| haṃsapaṅktisamākīrṇā bhramatsārasaśobhitā || eṣāṃ duḥśāsanādīnām ||

Verse 49

जयाशीर्भिर्द्विजेन्द्रैः स स्तूयमानोऽधिराजवत्। गृह्णन्नञ्जलिमालाश्च धार्तराष्ट्रो जनाधिपः ।। व्यपेतः अभ्रघनः मेघ्नविस्तारो यस्मिन् शरदीत्यर्थः ।।

jayāśīrbhirdvijendraiḥ sa stūyamāno'dhirājavat| gṛhṇannañjalimālāśca dhārtarāṣṭro janādhipaḥ || vyapetaḥ abhraghanaḥ meghnavistāro yasmin śaradītyarthaḥ ||

Verse 50

सुयोधनो ययावग्रे श्रिया परमया ज्वलम्। कर्णेन सार्धं राजेन्द्र सौबलेन च देविना ।। अधिराजा सार्वभौमो युधिष्ठिरस्तद्वत् ।।

suyodhano yayāvagre śriyā paramayā jvalam| karṇena sārdhaṃ rājendra saubalena ca devinā || adhirājā sārvabhaumo yudhiṣṭhirastadvat ||

Verse 51

दुःशासनादयश्चास्य भ्रातरः सर्व एव ते। भूरिश्रवाः सोमदत्तो माराजश्च बाह्लिकः ।।

duḥśāsanādayaścāsya bhrātaraḥ sarva eva te| bhūriśravāḥ somadatto mārājaśca bāhlikaḥ ||

Verse 52

रथैर्नानाविधाकारैर्हयैर्गजवरैस्तथा। प्रयान्तं नृपसिंहं तमनुजग्मुः कुरूद्वहाः ।।

rathairnānāvidhākārairhayairgajavaraistathā| prayāntaṃ nṛpasiṃhaṃ tamanujagmuḥ kurūdvahāḥ ||

Verse 53

प्रहृष्टमनसः सर्वे दुर्योधनपुरोगमाः ।। कालेनाल्पेन राजेन्द्र स्वपुरं विविशुस्तदा ।।

prahṛṣṭamanasaḥ sarve duryodhanapurogamāḥ || kālenālpena rājendra svapuraṃ viviśustadā ||