Adhyaya 252

Verse 1

शकुन्यादिभिर्बहुधा परिसान्त्वनेपि दुर्योधनेन प्रायोपवेशानिश्चयादनिवर्तने पातालवासिनिर्दैत्यदानवैस्तदानयनाय जपहोमादिना कृत्यासर्जनम् ।। 1 ।। तथा कृत्यया प्रायोपविष्टस् दुर्योधनस्य पातालंप्रत्यानयनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। प्रायोपविष्टं राजानं दुर्योधनममर्षणम्। उवाच सान्त्वयन्राजञ्शकुनिः सौबलस्तदा ।।

śakunyādibhirbahudhā parisāntvanepi duryodhanena prāyopaveśāniścayādanivartane pātālavāsinirdaityadānavaistadānayanāya japahomādinā kṛtyāsarjanam || 1 || tathā kṛtyayā prāyopaviṣṭas duryodhanasya pātālaṃpratyānayanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ duryodhanamamarṣaṇam| uvāca sāntvayanrājañśakuniḥ saubalastadā ||

Verse 2

सम्यगुक्तं हि कर्णेन तच्छ्रुतं कौरव त्वया। मया हृतां श्रियं स्फीतां तां मोहादपहासि किम् ।।

samyaguktaṃ hi karṇena tacchrutaṃ kaurava tvayā| mayā hṛtāṃ śriyaṃ sphītāṃ tāṃ mohādapahāsi kim ||

Verse 3

त्वमबुद्ध्या नृपवर प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छसि। अद्य वाऽप्यवगन्छामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया ।।

tvamabuddhyā nṛpavara prāṇānutsraṣṭumicchasi| adya vā'pyavaganchāmi na vṛddhāḥ sevitāstvayā ||

Verse 4

यः समुत्पतितं हर्षं दैन्यं वा न नियच्छति। स नश्यति श्रियं प्राप्य पात्रमाममिवाम्भसि ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि घोषयात्रापर्वणि द्विपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।

yaḥ samutpatitaṃ harṣaṃ dainyaṃ vā na niyacchati| sa naśyati śriyaṃ prāpya pātramāmamivāmbhasi || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ghoṣayātrāparvaṇi dvipañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 5

अतिभीरुं मृदुं क्लीबं दीर्घसूत्रं प्रमादिनम्। व्यसनाद्विषयाक्रान्तं न भजन्ति नृपं श्रिताः ।। पात्रं मृत्पात्रम्। आममपक्वम् ।।

atibhīruṃ mṛduṃ klībaṃ dīrghasūtraṃ pramādinam| vyasanādviṣayākrāntaṃ na bhajanti nṛpaṃ śritāḥ || pātraṃ mṛtpātram| āmamapakvam ||

Verse 6

सत्कृतस्य हि ते शोको विपरीते कथं भवेत्। मा कृतं शोभनं पार्थैः शोकमालम्ब्य नाशय ।। क्लीवं सामर्थ्यहीनम्। दीर्घसूत्रं चिरकारिणम्। प्रमादिनमनवहितम्। व्यसनात् द्यूतपानमृगयादिरूपात्। विषयैः स्त्र्यादिभिराक्रान्तम्। त्वं तु तेषां मध्ये प्रमादी विषयाक्रान्तश्चेति भावः ।।

satkṛtasya hi te śoko viparīte kathaṃ bhavet| mā kṛtaṃ śobhanaṃ pārthaiḥ śokamālambya nāśaya || klīvaṃ sāmarthyahīnam| dīrghasūtraṃ cirakāriṇam| pramādinamanavahitam| vyasanāt dyūtapānamṛgayādirūpāt| viṣayaiḥ stryādibhirākrāntam| tvaṃ tu teṣāṃ madhye pramādī viṣayākrāntaśceti bhāvaḥ ||

Verse 7

यत्र हर्षस्त्वया कार्यः सत्कर्तव्याश्च पाण्डवाः। तत्र शोचसि राजेन्द्रविपरीतमिदं तव ।।

yatra harṣastvayā kāryaḥ satkartavyāśca pāṇḍavāḥ| tatra śocasi rājendraviparītamidaṃ tava ||

Verse 8

प्रसीदमा त्यजात्मानं तुष्टश्च सुकृतं स्मर। कप्रयच्छ राज्यं पार्थानां यशो धर्ममवाप्नुहि। क्रियामेतां समाज्ञाय कृतघ्नो न भविष्यसि ।। पार्थैः कृतं मा नाशयेति संबन्धः ।।

prasīdamā tyajātmānaṃ tuṣṭaśca sukṛtaṃ smara| kaprayaccha rājyaṃ pārthānāṃ yaśo dharmamavāpnuhi| kriyāmetāṃ samājñāya kṛtaghno na bhaviṣyasi || pārthaiḥ kṛtaṃ mā nāśayeti saṃbandhaḥ ||

Verse 9

सौभ्रात्रं पाण्डवैः कृत्वा समवस्ताप्य चैव तान्। पित्र्यं राज्यं प्रयच्छैषां ततः सुखमवाप्स्यसि ।।

saubhrātraṃ pāṇḍavaiḥ kṛtvā samavastāpya caiva tān| pitryaṃ rājyaṃ prayacchaiṣāṃ tataḥ sukhamavāpsyasi ||

Verse 10

वैशंपायन उवाच। शकुनेस्तु वचः श्रुत्वा दुःशासनमवेक्ष्य च। पादयोः पतितं वीरं विकृतं भ्रातृसौहृदात् ।। आत्मानं शरीरं मा त्यज ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śakunestu vacaḥ śrutvā duḥśāsanamavekṣya ca| pādayoḥ patitaṃ vīraṃ vikṛtaṃ bhrātṛsauhṛdāt || ātmānaṃ śarīraṃ mā tyaja ||

Verse 11

बाहुभ्यां साधुजाताभ्यां दुःशासनमरिंदमम्। उत्थाप्य संपरिष्वज्य प्रीत्याऽजिघ्रत मूर्धनि ।।

bāhubhyāṃ sādhujātābhyāṃ duḥśāsanamariṃdamam| utthāpya saṃpariṣvajya prītyā'jighrata mūrdhani ||

Verse 12

कर्णसौबलयोश्चापि संश्रुत्य वचनान्यसौ। निर्वेदं परमं गत्वा राजा दुर्योधनस्तदा। व्रीडयाऽभिपरीतात्मा नैराश्यमगमत्परम् ।। विकृतं म्लानम् ।।

karṇasaubalayoścāpi saṃśrutya vacanānyasau| nirvedaṃ paramaṃ gatvā rājā duryodhanastadā| vrīḍayā'bhiparītātmā nairāśyamagamatparam || vikṛtaṃ mlānam ||

Verse 13

सुहृदां चैव तच्छ्रुत्वा समन्युरिदमब्रवीत्। न धर्मधनसौख्येन नैश्वर्येण न चाज्ञया ।। निर्वेदं जीविते वैराग्यम्। नैराश्यं राज्यलाभे इति शेषः ।।

suhṛdāṃ caiva tacchrutvā samanyuridamabravīt| na dharmadhanasaukhyena naiśvaryeṇa na cājñayā || nirvedaṃ jīvite vairāgyam| nairāśyaṃ rājyalābhe iti śeṣaḥ ||

Verse 14

नैव भोगैश्च मे कार्यं मा विहन्यत गच्छत। निश्चितेयं मम मतिः स्थिता प्रायोपवेशने ।। समन्युः दैन्यवान्। धर्मेण धनेन सौख्येन वा न मम कार्यमिति संबन्धः। धर्मधनाभ्यां यत्सौख्यं तेन वा ।।

naiva bhogaiśca me kāryaṃ mā vihanyata gacchata| niściteyaṃ mama matiḥ sthitā prāyopaveśane || samanyuḥ dainyavān| dharmeṇa dhanena saukhyena vā na mama kāryamiti saṃbandhaḥ| dharmadhanābhyāṃ yatsaukhyaṃ tena vā ||

Verse 15

गच्छध्वं नगरं सर्वे पूज्याश्च गुरवो मम। त एवमुक्ताः प्रत्यूच् राजानमरिमर्दनम् ।।

gacchadhvaṃ nagaraṃ sarve pūjyāśca guravo mama| ta evamuktāḥ pratyūc rājānamarimardanam ||

Verse 16

या गतिस्तव राजेन्द्र साऽस्माकमपि भारत। कथं वा संप्रवेक्ष्यामस्त्वद्विहीनाः पुरं वयम् ।।

yā gatistava rājendra sā'smākamapi bhārata| kathaṃ vā saṃpravekṣyāmastvadvihīnāḥ puraṃ vayam ||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। स सुहृद्भिरमात्यैश्च भातृभिः स्वजनेन च। बहुप्रकारमप्युक्तो निश्चयान्न व्यचाल्यत ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sa suhṛdbhiramātyaiśca bhātṛbhiḥ svajanena ca| bahuprakāramapyukto niścayānna vyacālyata ||

Verse 18

दर्भास्तरणमास्तीर्य निश्चयाद्धृतराष्ट्रजः। संस्पृश्यापः शुचिर्भूत्वा भूतले समुपस्थितः ।।

darbhāstaraṇamāstīrya niścayāddhṛtarāṣṭrajaḥ| saṃspṛśyāpaḥ śucirbhūtvā bhūtale samupasthitaḥ ||

Verse 19

कुशचीराम्बरधरः परं नियममास्थितः। वाग्यतो राजशार्दूलः स स्वर्गगतिकाम्यया ।। मा विहन्यत मम संकल्पं मा नाशयत ।।

kuśacīrāmbaradharaḥ paraṃ niyamamāsthitaḥ| vāgyato rājaśārdūlaḥ sa svargagatikāmyayā || mā vihanyata mama saṃkalpaṃ mā nāśayata ||

Verse 20

मनसोपचितिं कृत्वा निरस् च बहिःक्रियाः। तस्थौप्रायोपवेशेऽथमतिं कृत्वा सुनिश्चयाम् ।। वाग्यतो मौनी ।।

manasopacitiṃ kṛtvā niras ca bahiḥkriyāḥ| tasthauprāyopaveśe'thamatiṃ kṛtvā suniścayām || vāgyato maunī ||

Verse 21

अथ तं निश्चयं तस्य बुद्ध्वा दैतेयदानवाः। पातालवासिनो रौद्राः पूर्वं देवैर्विनिर्जिताः ।।

atha taṃ niścayaṃ tasya buddhvā daiteyadānavāḥ| pātālavāsino raudrāḥ pūrvaṃ devairvinirjitāḥ ||

Verse 22

ते स्वपक्षक्षयं तं तु ज्ञात्वा दुर्योधनस्य वै। आह्वानाय तदा चक्रुः कर्म वैतानसंभवम् ।। मनसा उप समीपे चितिं दाहार्थं काष्ठसंचयं कृत्वासंकल्प्य अवश्यं मर्तव्यमिति निश्चित्येत्यर्थः। बहिःक्रियाः स्नानपानाद्याः ।।

te svapakṣakṣayaṃ taṃ tu jñātvā duryodhanasya vai| āhvānāya tadā cakruḥ karma vaitānasaṃbhavam || manasā upa samīpe citiṃ dāhārthaṃ kāṣṭhasaṃcayaṃ kṛtvāsaṃkalpya avaśyaṃ martavyamiti niścityetyarthaḥ| bahiḥkriyāḥ snānapānādyāḥ ||

Verse 23

बृहस्पत्युशनोक्तैश्च मन्त्रैर्मन्त्रविशारदाः। अथर्ववेदप्रोक्तैश्च याश्चौपनिषदाः क्रियाः। मन्त्रजप्यसमायुक्तास्तास्तदा समवर्तयन् ।। वैतानसंभवमग्निविस्तारसाध्यं नवकुण्ड्यादिविधानम् ।।

bṛhaspatyuśanoktaiśca mantrairmantraviśāradāḥ| atharvavedaproktaiśca yāścaupaniṣadāḥ kriyāḥ| mantrajapyasamāyuktāstāstadā samavartayan || vaitānasaṃbhavamagnivistārasādhyaṃ navakuṇḍyādividhānam ||

Verse 24

जुह्वत्यग्नौ हविः क्षीरं मन्त्रवत्सुसमाहिताः। ब्राह्मणा वेदवेदाङ्गपारगाः सुदृढव्रताः ।।

juhvatyagnau haviḥ kṣīraṃ mantravatsusamāhitāḥ| brāhmaṇā vedavedāṅgapāragāḥ sudṛḍhavratāḥ ||

Verse 25

अध्वर्यवो दानवानां कर्म प्रावर्तयंस्ततः ।।

adhvaryavo dānavānāṃ karma prāvartayaṃstataḥ ||

Verse 26

कर्मसिद्धौ तदा तत्र जृम्भमाणा महाद्भुता। कृत्या समुत्थिता राजन्किं करोमीति चाब्रवीत् ।। उपनिषदि आरण्यके प्रोक्ताः औपनिषदाः। समवर्तयन् संप्रावर्तयन् दैतेयदानवा इतिपूर्वेण संबन्धः ।।

karmasiddhau tadā tatra jṛmbhamāṇā mahādbhutā| kṛtyā samutthitā rājankiṃ karomīti cābravīt || upaniṣadi āraṇyake proktāḥ aupaniṣadāḥ| samavartayan saṃprāvartayan daiteyadānavā itipūrveṇa saṃbandhaḥ ||

Verse 27

आहुर्दैत्याश्च तां तत्र सुप्रीतेनान्तरात्मना। प्रायोपविष्टं राजानं धार्तराष्ट्रमिहानय ।।

āhurdaityāśca tāṃ tatra suprītenāntarātmanā| prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ dhārtarāṣṭramihānaya ||

Verse 28

तथेति च प्रतिश्रुत्य सा कृत्या प्रययौ तदा। निमेषादगमच्चापि यत्र राजा सुयोधनः ।।

tatheti ca pratiśrutya sā kṛtyā prayayau tadā| nimeṣādagamaccāpi yatra rājā suyodhanaḥ ||

Verse 29

समादाय च राजानं प्रविवेश रसातलम्। दानवानां मुहूर्ताच्च पुरतस्तं न्यवेदयत् ।।

samādāya ca rājānaṃ praviveśa rasātalam| dānavānāṃ muhūrtācca puratastaṃ nyavedayat ||

Verse 30

तमानीतं नृपं दृष्ट्वा रात्रौ संगत्य दानवाः। प्रहृष्टमनसः सर्वे किंचिदुत्फुल्ललोचनाः ।।

tamānītaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā rātrau saṃgatya dānavāḥ| prahṛṣṭamanasaḥ sarve kiṃcidutphullalocanāḥ ||

Verse 31

दृढमेनं परिष्यज्य दृष्ट्वा च कुशलं तदा। साभिमानमिदं वाक्यं दुर्योधनमथाब्रुवन् ।।

dṛḍhamenaṃ pariṣyajya dṛṣṭvā ca kuśalaṃ tadā| sābhimānamidaṃ vākyaṃ duryodhanamathābruvan ||