Adhyaya 250

Verse 1

दुर्योधनेन कर्णंप्रतिस्वबन्धनविषये चित्रसेनार्जुनसंवादप्रकारकथनपूर्वकं युधिष्ठिरात्स्वस्य यन्धमोचनकथनम् ।। 1 ।। तथा प्रायोपवेशने निजाध्वसायकथनपूर्वकं दुःशासनंप्रति राज्यपालनविधानम् ।। 2 ।। कर्णेन दुर्योधनंप्रति प्रायोपवेशनान्निवर्तनाय सान्त्वोक्तिः ।। 3 ।। दुर्योधन उवाच। चित्रसेनं समागम्य प्रहसन्नर्जुनस्तदा। इदं वचनमक्लीवमब्रवीत्परवीरहा ।।

duryodhanena karṇaṃpratisvabandhanaviṣaye citrasenārjunasaṃvādaprakārakathanapūrvakaṃ yudhiṣṭhirātsvasya yandhamocanakathanam || 1 || tathā prāyopaveśane nijādhvasāyakathanapūrvakaṃ duḥśāsanaṃprati rājyapālanavidhānam || 2 || karṇena duryodhanaṃprati prāyopaveśanānnivartanāya sāntvoktiḥ || 3 || duryodhana uvāca| citrasenaṃ samāgamya prahasannarjunastadā| idaṃ vacanamaklīvamabravītparavīrahā ||

Verse 2

भ्रातृनर्हसि मे वीर मोक्तुं गन्धर्वसत्तम। अनर्हधर्षणा हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु ।।

bhrātṛnarhasi me vīra moktuṃ gandharvasattama| anarhadharṣaṇā hīme jīvamāneṣu pāṇḍuṣu ||

Verse 3

एवमुक्तस्तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मना। उवाच यत्कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गताः ।।

evamuktastu gandharvaḥ pāṇḍavena mahātmanā| uvāca yatkarṇa vayaṃ mantrayanto vinirgatāḥ ||

Verse 4

स्थितोराज्येच्युतान्स्थानाच्छ्रियाहीनांश्रियावृतः द्रष्टास्मि निःसुखान्वीरान्सदारान्पाण्डवानिति ।।

sthitorājyecyutānsthānācchriyāhīnāṃśriyāvṛtaḥ draṣṭāsmi niḥsukhānvīrānsadārānpāṇḍavāniti ||

Verse 5

तस्मिन्नुच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्तथा। भूमेर्विवरमन्वैच्छं प्रवेष्टुं व्रीडयाऽन्वितः ।।

tasminnuccāryamāṇe tu gandharveṇa vacastathā| bhūmervivaramanvaicchaṃ praveṣṭuṃ vrīḍayā'nvitaḥ ||

Verse 6

युधिष्ठिरमथागम् गन्धर्वाः सह पाण्डवैः। अस्मद्दुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश्चास्मान्न्यवेदयन् ।।

yudhiṣṭhiramathāgam gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ| asmaddurmantritaṃ tasmai baddhāṃścāsmānnyavedayan ||

Verse 7

स्त्रीसमक्षमहं दीनो बद्धः शत्रुवशं गतः। युधिष्ठिरस्योपहृतः किंनु दुःखमतः परम् ।।

strīsamakṣamahaṃ dīno baddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ| yudhiṣṭhirasyopahṛtaḥ kiṃnu duḥkhamataḥ param ||

Verse 8

ये मे निराकृता नित्यं रिपुर्येषामहं सदा। तैर्मोक्षितोऽहं दुर्बुद्धिर्दत्तं तैरेव जीवितम् ।।

ye me nirākṛtā nityaṃ ripuryeṣāmahaṃ sadā| tairmokṣito'haṃ durbuddhirdattaṃ taireva jīvitam ||

Verse 9

प्राप्तः स्यां यद्यहं वीर वधं तस्मिन्महारणे। श्रेयस्तद्भविता मह्यं नैवंभूतस्य जीवितम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि घोषयात्रापर्वणि पञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 250 ।।

prāptaḥ syāṃ yadyahaṃ vīra vadhaṃ tasminmahāraṇe| śreyastadbhavitā mahyaṃ naivaṃbhūtasya jīvitam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ghoṣayātrāparvaṇi pañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 250 ||

Verse 10

भवेद्यशः पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात्। प्राप्ताश्च पुण्यलोकाः स्युर्महेन्द्रसदनेऽक्षयाः ।।

bhavedyaśaḥ pṛthivyāṃ me khyātaṃ gandharvato vadhāt| prāptāśca puṇyalokāḥ syurmahendrasadane'kṣayāḥ ||

Verse 11

यत्त्वद्य मे व्यवसितं तच्छृणुध्वं नरर्षभाः। इह प्रायमुपासिष्ये यूयं व्रजत वै गृहान्। भ्रातरश्चैव मे सर्वे यान्त्वद्य स्वपुरं प्रति ।।

yattvadya me vyavasitaṃ tacchṛṇudhvaṃ nararṣabhāḥ| iha prāyamupāsiṣye yūyaṃ vrajata vai gṛhān| bhrātaraścaiva me sarve yāntvadya svapuraṃ prati ||

Verse 12

कर्णप्रभृतयश्चैव सुहृदो बान्धवाश्च ये। दुःशासनं पुरस्कृत्य प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति ।।

karṇaprabhṛtayaścaiva suhṛdo bāndhavāśca ye| duḥśāsanaṃ puraskṛtya prayāntvadya puraṃ prati ||

Verse 13

न ह्यहं संप्रयास्यामि पुरं शत्रुनिराकृतः। शत्रुमानापहो भूत्वा सुहृदां मानकृत्तथा ।।

na hyahaṃ saṃprayāsyāmi puraṃ śatrunirākṛtaḥ| śatrumānāpaho bhūtvā suhṛdāṃ mānakṛttathā ||

Verse 14

कामं रणशिरस्यद्य शत्रुभिर्वै विमानितः। स सुहृच्छोकदो जातः शत्रूणां हर्वर्धनः। वारणाह्वयमासाद्य किं वक्ष्यामि जनाधिपम् ।।

kāmaṃ raṇaśirasyadya śatrubhirvai vimānitaḥ| sa suhṛcchokado jātaḥ śatrūṇāṃ harvardhanaḥ| vāraṇāhvayamāsādya kiṃ vakṣyāmi janādhipam ||

Verse 15

भीष्मद्रोणौ कृपद्रौणी विदुरः संजयस्तथा। बाह्लीकः सौमदत्तिश्च ये चान्ये वृद्धसंमताः ।।

bhīṣmadroṇau kṛpadrauṇī viduraḥ saṃjayastathā| bāhlīkaḥ saumadattiśca ye cānye vṛddhasaṃmatāḥ ||

Verse 16

ब्राह्मणाः श्रेणिमुख्याश्च तथोदासीनवृत्तयः। किं मां वक्ष्यंति किं चापि प्रतिवक्ष्यामि तानहं ।। एवंभूतस्य जीवितं न श्रेय इति संबन्धः ।।

brāhmaṇāḥ śreṇimukhyāśca tathodāsīnavṛttayaḥ| kiṃ māṃ vakṣyaṃti kiṃ cāpi prativakṣyāmi tānahaṃ || evaṃbhūtasya jīvitaṃ na śreya iti saṃbandhaḥ ||

Verse 17

रिपूणां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसि। आत्मदोषात्परिभ्रष्टः कथं वक्ष्यामि तानहम् ।।

ripūṇāṃ śirasi sthitvā tathā vikramya corasi| ātmadoṣātparibhraṣṭaḥ kathaṃ vakṣyāmi tānaham ||

Verse 18

दुर्विनीताः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च। तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाऽहं मदगर्वितः ।।

durvinītāḥ śriyaṃ prāpya vidyāmaiśvaryameva ca| tiṣṭhanti na ciraṃ bhadre yathā'haṃ madagarvitaḥ ||

Verse 19

अहो वत यथेदं मे कष्टं दुश्चरितं कृतम्। स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद्येन प्राप्तोस्मि संशयम् ।।

aho vata yathedaṃ me kaṣṭaṃ duścaritaṃ kṛtam| svayaṃ durbuddhinā mohādyena prāptosmi saṃśayam ||

Verse 20

तस्मात्प्रायमुपासिष्ये न हिशक्ष्यामि जीवितुम्। चेतयानो हि को जीवेत्कृच्छ्राच्छत्रुभिरुद्धृतः ।।

tasmātprāyamupāsiṣye na hiśakṣyāmi jīvitum| cetayāno hi ko jīvetkṛcchrācchatrubhiruddhṛtaḥ ||

Verse 21

शत्रुभिश्चावहसितो मानी पौरुषवर्जितः। पाण्डवैर्विक्रमाढ्यैशच् सावमानमवेक्षितः ।।

śatrubhiścāvahasito mānī pauruṣavarjitaḥ| pāṇḍavairvikramāḍhyaiśac sāvamānamavekṣitaḥ ||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। एवं चिन्तापरिगतो दुःशासनमथाब्रवीत्। दुःशासन निबोधेदं वचनं मम भारत ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ cintāparigato duḥśāsanamathābravīt| duḥśāsana nibodhedaṃ vacanaṃ mama bhārata ||

Verse 23

प्रतीच्छ त्वं मया दत्तमभिषेकं नृपो भव। प्रशाधि पृथिवीं स्फीतांकर्णसौबलपालिताम् ।।

pratīccha tvaṃ mayā dattamabhiṣekaṃ nṛpo bhava| praśādhi pṛthivīṃ sphītāṃkarṇasaubalapālitām ||

Verse 24

भ्रातॄन्पालय विस्रब्धं मरुतो वृत्रहा यथा। बान्धवाश्चोपजीवन्तु देवा इव शतक्रतुम् ।। श्रेणिमुख्याः शिल्पिसंघातमुख्याः प्रकृतय इत्यर्थः ।।

bhrātṝnpālaya visrabdhaṃ maruto vṛtrahā yathā| bāndhavāścopajīvantu devā iva śatakratum || śreṇimukhyāḥ śilpisaṃghātamukhyāḥ prakṛtaya ityarthaḥ ||

Verse 25

ब्राह्मणेषु सदा वृत्तिं कुर्वीथाश्चाप्रमादतः। बन्धूनां सुहृदां चैव भवेथास्त्वं गतिः सदा ।।

brāhmaṇeṣu sadā vṛttiṃ kurvīthāścāpramādataḥ| bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhavethāstvaṃ gatiḥ sadā ||

Verse 26

ज्ञातींश्चाप्यनुपश्येथा विष्णुर्देवगणान्यथा। गुरवः पालनीयास्ते गच्छ पालय मेदिनीम् ।।

jñātīṃścāpyanupaśyethā viṣṇurdevagaṇānyathā| guravaḥ pālanīyāste gaccha pālaya medinīm ||

Verse 27

नन्दयन्सुहृदः सर्वाञ्शात्रवांश्चावभर्त्सयन्। कण्ठे चैनं परिष्वज्यगम्यतामित्युवाच ह ।। विस्रब्वं सविश्वासं यथा स्यात्तथा ।।

nandayansuhṛdaḥ sarvāñśātravāṃścāvabhartsayan| kaṇṭhe cainaṃ pariṣvajyagamyatāmityuvāca ha || visrabvaṃ saviśvāsaṃ yathā syāttathā ||

Verse 28

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दीनो दुशासनोऽब्रवीत्। अश्रुकण्ठः सुदुःखार्तः प्राञ्जलिः प्रणिपत्य च ।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā dīno duśāsano'bravīt| aśrukaṇṭhaḥ suduḥkhārtaḥ prāñjaliḥ praṇipatya ca ||

Verse 29

सगद्गदमिदं वाक्यं भ्रातरं ज्येष्ठमात्मनः। कप्रसीदेत्यपतद्भूमौ दूयमानेन चेतसा ।।

sagadgadamidaṃ vākyaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhamātmanaḥ| kaprasīdetyapatadbhūmau dūyamānena cetasā ||

Verse 30

दुःखितः पादयोस्तस्य नेत्रजं जलमुत्सृजन्। उक्तवांश्च नरव्याघ्रो नैतदेवं भविष्यति ।।

duḥkhitaḥ pādayostasya netrajaṃ jalamutsṛjan| uktavāṃśca naravyāghro naitadevaṃ bhaviṣyati ||

Verse 31

विदीर्यत्सकला भूमिर्द्यौश्चापि शकलीभवेत्। रविरात्मप्रभां जह्यात्सोमः शीतांशुतां त्यजेत् ।।

vidīryatsakalā bhūmirdyauścāpi śakalībhavet| ravirātmaprabhāṃ jahyātsomaḥ śītāṃśutāṃ tyajet ||

Verse 32

वायुः शैघ्र्यमथो जह्याद्धिमवांश्च हिमं त्यजेत्। शुष्येत्तोयं समुद्रेषु वह्निरप्युष्णतां त्यजेत् ।। कर्णं चैनं परिष्वज्येति ध. पाठः ।।

vāyuḥ śaighryamatho jahyāddhimavāṃśca himaṃ tyajet| śuṣyettoyaṃ samudreṣu vahnirapyuṣṇatāṃ tyajet || karṇaṃ cainaṃ pariṣvajyeti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 33

न चाहं त्वदृते राजन्प्रशासेयं वसुंधराम्। पुनःपुनः प्रसीदेति वाक्यं चेदमुवाच ह ।।

na cāhaṃ tvadṛte rājanpraśāseyaṃ vasuṃdharām| punaḥpunaḥ prasīdeti vākyaṃ cedamuvāca ha ||

Verse 34

शत्रूणां शोककृद्राजन्सुहृदां शोकनाशनः त्वमेव नःकुलेराजा भविष्यसि शतं समाः ।।

śatrūṇāṃ śokakṛdrājansuhṛdāṃ śokanāśanaḥ tvameva naḥkulerājā bhaviṣyasi śataṃ samāḥ ||

Verse 35

एवमुक्त्वा स राजानं सुश्वरं प्ररुरोद ह। पादौ संस्पृश्य मानार्हौ भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भारत ।।

evamuktvā sa rājānaṃ suśvaraṃ praruroda ha| pādau saṃspṛśya mānārhau bhrāturjyeṣṭhasya bhārata ||

Verse 36

तथा तौ दुःखितौ दृष्ट्वा दुःशासनसुयोधनौ। अभिगम्य व्यथाविष्टः कर्णस्तौ प्रत्यभाषत ।।

tathā tau duḥkhitau dṛṣṭvā duḥśāsanasuyodhanau| abhigamya vyathāviṣṭaḥ karṇastau pratyabhāṣata ||

Verse 37

विषीदथः किं कौरव्यौ बालिश्यात्प्राकृताविव। न शोकः शोचमानस्य विनिवर्तेत कर्हिचित् ।।

viṣīdathaḥ kiṃ kauravyau bāliśyātprākṛtāviva| na śokaḥ śocamānasya vinivarteta karhicit ||

Verse 38

यदा च शोचतः शोकोव्यसनं नापकर्षति। सामर्थ्यं किं ततः शोके शोचमानौ प्रपश्यथः ।। हिमवांश्च परिप्लवेत् इति थ. पाठः। परिव्रजेत् इति झ. पाठः ।।

yadā ca śocataḥ śokovyasanaṃ nāpakarṣati| sāmarthyaṃ kiṃ tataḥ śoke śocamānau prapaśyathaḥ || himavāṃśca pariplavet iti tha. pāṭhaḥ| parivrajet iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 39

धृतिं गृह्णीतं मा शत्रूञ्शोचन्तौ नन्दयिष्यथः। कर्तव्यं हि कृतं राजन्पाण्डवैस्तव मोक्षणम् ।।

dhṛtiṃ gṛhṇītaṃ mā śatrūñśocantau nandayiṣyathaḥ| kartavyaṃ hi kṛtaṃ rājanpāṇḍavaistava mokṣaṇam ||

Verse 40

नित्यमेव प्रियं कार्यं राज्ञो विपयवासिभिः। पाल्यमानास्त्वया ते हि निवसन्ति गतज्वराः ।।

nityameva priyaṃ kāryaṃ rājño vipayavāsibhiḥ| pālyamānāstvayā te hi nivasanti gatajvarāḥ ||

Verse 41

नार्हस्येवंगते मन्युं कर्तुं प्राकृतवत्स्वयम्। विषण्णास्तव सोदर्यास्त्वयि प्रायं समास्थिते ।।

nārhasyevaṃgate manyuṃ kartuṃ prākṛtavatsvayam| viṣaṇṇāstava sodaryāstvayi prāyaṃ samāsthite ||

Verse 42

तदलं दुःखितानेतान्कर्तुं सर्वान्नराधिप। उत्तिष्ठ व्रज भद्रं ते समाश्वासय सोदरान् ।।

tadalaṃ duḥkhitānetānkartuṃ sarvānnarādhipa| uttiṣṭha vraja bhadraṃ te samāśvāsaya sodarān ||