Adhyaya 247

Verse 1

चित्रसेनेनार्जुनंप्रति दुर्योधनबन्धने कारणाभिधानपूर्वकं युधिष्ठिरसमीपगमनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिरेण गन्धर्वैर्दुर्योधनादीनां बन्धाद्विमोचनम् ।। 2 ।। ततो दुर्योधनेन स्वपुरंप्रति प्रस्थानम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। ततोऽर्जुनश्चित्रसेनं प्रहसन्निदमब्रवीत्। मध्ये गन्धर्वसैन्यानां महेष्वासो महाद्युतिः ।।

citrasenenārjunaṃprati duryodhanabandhane kāraṇābhidhānapūrvakaṃ yudhiṣṭhirasamīpagamanam || 1 || yudhiṣṭhireṇa gandharvairduryodhanādīnāṃ bandhādvimocanam || 2 || tato duryodhanena svapuraṃprati prasthānam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tato'rjunaścitrasenaṃ prahasannidamabravīt| madhye gandharvasainyānāṃ maheṣvāso mahādyutiḥ ||

Verse 2

किं ते व्यवसितं वीर कौरवाणां विनिग्रहे। किमर्थं च सदारोऽयं निगृहीतः सुयोधनः ।।

kiṃ te vyavasitaṃ vīra kauravāṇāṃ vinigrahe| kimarthaṃ ca sadāro'yaṃ nigṛhītaḥ suyodhanaḥ ||

Verse 3

चित्रसेन उवाच। विदितोऽयमभिप्रायस्तत्रस्थेन दुरात्मनः। इन्द्रेण धार्तराष्ट्रस्य सकर्णस्य धनंजय ।।

citrasena uvāca| vidito'yamabhiprāyastatrasthena durātmanaḥ| indreṇa dhārtarāṣṭrasya sakarṇasya dhanaṃjaya ||

Verse 4

वनस्थान्भवतो ज्ञात्वा क्लिश्यमानाननर्हवत्। समस्थो विषमस्थांस्तान्द्रक्ष्यामीत्यनवस्थितान् ।।

vanasthānbhavato jñātvā kliśyamānānanarhavat| samastho viṣamasthāṃstāndrakṣyāmītyanavasthitān ||

Verse 5

इमेऽवहसितुं प्राप्ता द्रौपदीं च यशस्विनीम्। ज्ञात्वा चिकीर्षितं चैषां मामुवाच सुरेश्वरः ।।

ime'vahasituṃ prāptā draupadīṃ ca yaśasvinīm| jñātvā cikīrṣitaṃ caiṣāṃ māmuvāca sureśvaraḥ ||

Verse 6

गच्छ दुर्योधनं बद्ध्वा सहामात्यमिहानय। धनंजयश्च ते रक्ष्यः रसह भ्रातृभिराहवे ।।

gaccha duryodhanaṃ baddhvā sahāmātyamihānaya| dhanaṃjayaśca te rakṣyaḥ rasaha bhrātṛbhirāhave ||

Verse 7

स च प्रियः सखा तुभ्यं शिष्यश् तव पाण्डवः। वचनाद्देवराजस् ततोऽस्मीहागतो द्रुतम् ।।

sa ca priyaḥ sakhā tubhyaṃ śiṣyaś tava pāṇḍavaḥ| vacanāddevarājas tato'smīhāgato drutam ||

Verse 8

अयं दुरात्मा बद्धश्च गमिष्यामि सुरालयम्। नेष्याम्येनं कदुरात्मानं पाकशासनशासनात् ।।

ayaṃ durātmā baddhaśca gamiṣyāmi surālayam| neṣyāmyenaṃ kadurātmānaṃ pākaśāsanaśāsanāt ||

Verse 9

अर्जुन उवाच। उत्सृज्यतां चित्रसेन भ्राताऽस्माकं सुयोधनः। धर्मराजस्य संदेशान्मम चेदिच्छसि प्रियम् ।।

arjuna uvāca| utsṛjyatāṃ citrasena bhrātā'smākaṃ suyodhanaḥ| dharmarājasya saṃdeśānmama cedicchasi priyam ||

Verse 10

चित्रसेन उवाच। पापोऽयं नित्यसंदुष्टो न विमोक्षणमर्हति। प्रलब्धा धर्मराजस्य कृष्णायाश्च धनंजय ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि घोषयात्रापर्वणि सप्तचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 247 ।।

citrasena uvāca| pāpo'yaṃ nityasaṃduṣṭo na vimokṣaṇamarhati| pralabdhā dharmarājasya kṛṣṇāyāśca dhanaṃjaya || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ghoṣayātrāparvaṇi saptacatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 247 ||

Verse 11

नेदं चिकीर्षितं तस् कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। जानाति धर्मराजो हि श्रुत्वा कुरु यथेच्छसि ।। प्रलब्धा वञ्चकः ।।

nedaṃ cikīrṣitaṃ tas kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| jānāti dharmarājo hi śrutvā kuru yathecchasi || pralabdhā vañcakaḥ ||

Verse 12

वैशंपायन उवाच। ते सर्व एव राजनमभिजग्मुर्युधिष्ठिरम्। अभिगम्य च तत्सर्वं शशंसुस्तस्य चेष्टितम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| te sarva eva rājanamabhijagmuryudhiṣṭhiram| abhigamya ca tatsarvaṃ śaśaṃsustasya ceṣṭitam ||

Verse 13

अजातशत्रुस्तच्छ्रुत्वा गन्धर्वस्य वचस्तदा। मोक्षयामास तान्सर्वान्गन्धर्वान्प्रशशंस च ।।

ajātaśatrustacchrutvā gandharvasya vacastadā| mokṣayāmāsa tānsarvāngandharvānpraśaśaṃsa ca ||

Verse 14

चित्रसेनस्तदा वाक्यमुवाच प्रौढया गिरा। मुञ्चध्वंसानुजामात्यं सदारं च सुयोधनम् ।।

citrasenastadā vākyamuvāca prauḍhayā girā| muñcadhvaṃsānujāmātyaṃ sadāraṃ ca suyodhanam ||

Verse 15

गन्धर्वास्तु वचः श्रुत्वा चित्रसेनस्य वै द्रुतम्। राजानं मोचयामासुर्बद्धं निगडबन्धनैः ।।

gandharvāstu vacaḥ śrutvā citrasenasya vai drutam| rājānaṃ mocayāmāsurbaddhaṃ nigaḍabandhanaiḥ ||

Verse 16

सदारं सानुगामात्यं बालजालमयेन ये। लुछन्तश्चापि ते सर्वे युधिष्ठिरसमीपतः ।।

sadāraṃ sānugāmātyaṃ bālajālamayena ye| luchantaścāpi te sarve yudhiṣṭhirasamīpataḥ ||

Verse 17

पतिता लज्जिताश्चैव तस्थुश्चाधोमुखास्तदा। युधिष्ठिरोपि दयया तान्समीक्ष्य तथागतान् ।। इदं मदुक्तं समस्थो विषमस्थांस्तान् द्रक्ष्यामीति ।।

patitā lajjitāścaiva tasthuścādhomukhāstadā| yudhiṣṭhiropi dayayā tānsamīkṣya tathāgatān || idaṃ maduktaṃ samastho viṣamasthāṃstān drakṣyāmīti ||

Verse 18

दिष्ट्या भवद्भिर्बलिभिः शक्तैः सर्वैर्न हिंसितः। दुर्वृत्तो धार्तराष्ट्रोऽयं सामात्यज्ञातिबान्धवः ।।

diṣṭyā bhavadbhirbalibhiḥ śaktaiḥ sarvairna hiṃsitaḥ| durvṛtto dhārtarāṣṭro'yaṃ sāmātyajñātibāndhavaḥ ||

Verse 19

उपकारो मसांस्तात कृतोऽयं मम खेचर। कुलं न परिभूतं मे मोक्षेणास्य दुरात्मनः ।।

upakāro masāṃstāta kṛto'yaṃ mama khecara| kulaṃ na paribhūtaṃ me mokṣeṇāsya durātmanaḥ ||

Verse 20

आज्ञापयध्वमिष्टानि प्रीतं मां दर्शनेन वः। प्राप्य सर्वानभिप्रायांस्ततो व्रजत मा चिरम् ।।

ājñāpayadhvamiṣṭāni prītaṃ māṃ darśanena vaḥ| prāpya sarvānabhiprāyāṃstato vrajata mā ciram ||

Verse 21

अनुज्ञातास्तु गन्धर्वाः पाण्डुपुत्रेण धीमता। सहाप्सरोभिः संहृष्टाश्चित्रसेनमुखा ययुः ।।

anujñātāstu gandharvāḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā| sahāpsarobhiḥ saṃhṛṣṭāścitrasenamukhā yayuḥ ||

Verse 22

देवलोकं ततो गत्वा गन्धर्वैः सहितस्तदा। न्यवेदयच्च तत्सर्वं चित्रसेनः शतक्रतोः ।।

devalokaṃ tato gatvā gandharvaiḥ sahitastadā| nyavedayacca tatsarvaṃ citrasenaḥ śatakratoḥ ||

Verse 23

देवराडपि गन्धर्वान्मृतांस्तान्समजीवयत्। दिव्येनामृतवर्षेण ये हताः कौरवैर्युधि ।।

devarāḍapi gandharvānmṛtāṃstānsamajīvayat| divyenāmṛtavarṣeṇa ye hatāḥ kauravairyudhi ||

Verse 24

ज्ञातींस्तानवमुच्याथ राजदारांश्च सर्वशः। कृत्वा च रदुष्करं कर्म प्रीतियुक्ताश्च पाण्डवाः ।।

jñātīṃstānavamucyātha rājadārāṃśca sarvaśaḥ| kṛtvā ca raduṣkaraṃ karma prītiyuktāśca pāṇḍavāḥ ||

Verse 25

सस्त्रीकुमारैः कुरुभिः पूज्यमाना महारथाः। बभ्राजिरे महात्मानः क्रतुमध्ये यथाऽग्नयः ।।

sastrīkumāraiḥ kurubhiḥ pūjyamānā mahārathāḥ| babhrājire mahātmānaḥ kratumadhye yathā'gnayaḥ ||

Verse 26

ततो दुर्योधनं मुक्तं भ्रातृभिः सहितस्तदा। युधिष्ठिरस्तु प्रणयादिदं वचनमब्रवीत् ।।

tato duryodhanaṃ muktaṃ bhrātṛbhiḥ sahitastadā| yudhiṣṭhirastu praṇayādidaṃ vacanamabravīt ||

Verse 27

रमा स्म तात पुनः कार्षीरीदृशं साहसं क्वचित्। न हि साहसकर्तारः सुखमेघन्ति भारत ।।

ramā sma tāta punaḥ kārṣīrīdṛśaṃ sāhasaṃ kvacit| na hi sāhasakartāraḥ sukhameghanti bhārata ||

Verse 28

स्वस्तिमान्सहितः सर्वैर्ब्रातृभिः कुरुनन्दन। गृहान्व्रज यथाकामं वैमनस्यं च मा कृथाः ।। युधिष्ठिरोपीति। गन्धर्वान्प्रत्युवाचेति शेषः ।।

svastimānsahitaḥ sarvairbrātṛbhiḥ kurunandana| gṛhānvraja yathākāmaṃ vaimanasyaṃ ca mā kṛthāḥ || yudhiṣṭhiropīti| gandharvānpratyuvāceti śeṣaḥ ||

Verse 29

वैशंपायन उवाच। पाण्डवेनाभ्यनुज्ञानो राजा दुर्योधनस्तदा। अभिवाद्य धर्मपुत्रं गतेन्द्रिय इवातुरः। विदीर्यमाणो व्रीडावाञ्जगाम नगरं प्रति ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| pāṇḍavenābhyanujñāno rājā duryodhanastadā| abhivādya dharmaputraṃ gatendriya ivāturaḥ| vidīryamāṇo vrīḍāvāñjagāma nagaraṃ prati ||

Verse 30

तस्मिन्गते कौरवेये कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। भ्रातृभिः सहितो वीरः पूज्यमानो द्विजातिभिः ।।

tasmingate kauraveye kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ pūjyamāno dvijātibhiḥ ||

Verse 31

तपोधनैश्च तैः सर्वैर्वृतः शक्र इवामरैः। तथा द्वैतवने तस्मिन्विजहार मुदा युतः ।।

tapodhanaiśca taiḥ sarvairvṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ| tathā dvaitavane tasminvijahāra mudā yutaḥ ||