Adhyaya 241

Verse 1

द्वैतवने सरोऽभितः क्रीडास्थाननिर्माणायाज्ञसानां दुर्योधनभृत्यानां पूर्वमेव तत्रागतैर्गन्धर्वैः प्रतिवारणम् ।। 1 ।। भृत्यैर्गन्धर्वकृतनिवारणं निवेदितेन दुर्योधनेन तेषामुत्सारणाय सेनाप्रेषणम् ।। 2 ।। गन्धर्वैः परुषभाषणैर्भोपितैर्भटैर्दुर्योधनं प्रति तन्निवेदनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। अथ दुर्योधनो राजा तत्रतत्र वने वसन्। जगाम घोषानभितस्तत्र चक्रे निवेशनम् ।।

dvaitavane saro'bhitaḥ krīḍāsthānanirmāṇāyājñasānāṃ duryodhanabhṛtyānāṃ pūrvameva tatrāgatairgandharvaiḥ prativāraṇam || 1 || bhṛtyairgandharvakṛtanivāraṇaṃ niveditena duryodhanena teṣāmutsāraṇāya senāpreṣaṇam || 2 || gandharvaiḥ paruṣabhāṣaṇairbhopitairbhaṭairduryodhanaṃ prati tannivedanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| atha duryodhano rājā tatratatra vane vasan| jagāma ghoṣānabhitastatra cakre niveśanam ||

Verse 2

रमणीये समाज्ञाते सोदके समहीरुहे। देशे सर्वगुणोपेते चक्रुरावसथान्नराः ।।

ramaṇīye samājñāte sodake samahīruhe| deśe sarvaguṇopete cakrurāvasathānnarāḥ ||

Verse 3

तथैव तत्समीपस्थान्पृथगावसथान्बहून्। कर्णस्य शकुनेश्चैव भ्रातॄणां चैव सर्वशः ।।

tathaiva tatsamīpasthānpṛthagāvasathānbahūn| karṇasya śakuneścaiva bhrātṝṇāṃ caiva sarvaśaḥ ||

Verse 4

पश्यन्तस्ते तदा गावः शतशोऽथ सहस्रशः। अङ्कर्लक्षैश्च ताः सर्वा लक्षयामास पार्थिवः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि घोषयात्रापर्वणि एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 241 ।।

paśyantaste tadā gāvaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ| aṅkarlakṣaiśca tāḥ sarvā lakṣayāmāsa pārthivaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ghoṣayātrāparvaṇi ekacatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 241 ||

Verse 5

अङ्कयामास वत्सांश्च जज्ञे चोपसृतांस्त्वपि। बालवत्साश्च यां गावः कालयामास ता अपि ।। स ददर्श तदा गावः इति झ. पाठः। अङ्कैश्चिह्नैः। लक्षैः संख्यानैः। लक्षा नपुंसि संख्यायामिति मेदिनी ।।

aṅkayāmāsa vatsāṃśca jajñe copasṛtāṃstvapi| bālavatsāśca yāṃ gāvaḥ kālayāmāsa tā api || sa dadarśa tadā gāvaḥ iti jha. pāṭhaḥ| aṅkaiścihnaiḥ| lakṣaiḥ saṃkhyānaiḥ| lakṣā napuṃsi saṃkhyāyāmiti medinī ||

Verse 6

अथ स स्मारणं कृत्वा लक्षयित्वा त्रिहायनान्। वृतो गोपालकैः प्रीतो व्याहरत्कुरुनन्दनः ।। जज्ञे ज्ञातवान्। उपसृतान् दमनार्हान् वत्सतरान्समीपागतान्वा कालयामास संख्यातवान् ।।

atha sa smāraṇaṃ kṛtvā lakṣayitvā trihāyanān| vṛto gopālakaiḥ prīto vyāharatkurunandanaḥ || jajñe jñātavān| upasṛtān damanārhān vatsatarānsamīpāgatānvā kālayāmāsa saṃkhyātavān ||

Verse 7

स च पौरजनः सर्वः सर्वः सैनिकाश्च सहस्रशः। यथोपजोषं चिक्रीडुर्वने तस्मिन्यथाऽमराः ।। त्रिहायनांस्त्रिवर्षान्वृषान्। व्याहरत् विजहार ।।

sa ca paurajanaḥ sarvaḥ sarvaḥ sainikāśca sahasraśaḥ| yathopajoṣaṃ cikrīḍurvane tasminyathā'marāḥ || trihāyanāṃstrivarṣānvṛṣān| vyāharat vijahāra ||

Verse 8

ततोऽध्वगमनाच्छ्रान्तं कुशला नृत्यवादितैः। धार्तराष्ट्रमुपातिष्ठन्कन्याश्चैव स्वलंकृताः ।।

tato'dhvagamanācchrāntaṃ kuśalā nṛtyavāditaiḥ| dhārtarāṣṭramupātiṣṭhankanyāścaiva svalaṃkṛtāḥ ||

Verse 9

स स्त्रीगणवृतो राजा प्रहृष्टः प्रददौ वसु। तेभ्यो यथार्हमन्नानि पानानि विविधानि च ।।

sa strīgaṇavṛto rājā prahṛṣṭaḥ pradadau vasu| tebhyo yathārhamannāni pānāni vividhāni ca ||

Verse 10

ततस्ते सहिताः सर्वे तरक्षून्महिषान्मृगान्। गवयर्क्षवराहांश्च समन्तात्पर्यवारयन् ।।

tataste sahitāḥ sarve tarakṣūnmahiṣānmṛgān| gavayarkṣavarāhāṃśca samantātparyavārayan ||

Verse 11

स ताञ्छरैर्विनिर्भिद्य गजांश्च सुबहून्वने। रमणीयेषु देशेषु ग्राहयामास वै मृगान् ।।

sa tāñcharairvinirbhidya gajāṃśca subahūnvane| ramaṇīyeṣu deśeṣu grāhayāmāsa vai mṛgān ||

Verse 12

गोरसानुपयुञ्जान उपभोगांशच् भारत। पश्यन्स रमणीयानि वनान्युपवनानि च ।।

gorasānupayuñjāna upabhogāṃśac bhārata| paśyansa ramaṇīyāni vanānyupavanāni ca ||

Verse 13

मत्तभ्रमरजुष्टानि बर्हिणाभिरुतानि च। अगच्छदानुपूर्व्येण पुण्यं द्वैतवनं सरः ।।

mattabhramarajuṣṭāni barhiṇābhirutāni ca| agacchadānupūrvyeṇa puṇyaṃ dvaitavanaṃ saraḥ ||

Verse 14

मत्तभ्रमरसंजुष्टं नीलकण्ठरवाकुलम्। सप्तच्छदसमाकीर्णं पुन्नागवकुलैर्युतम् ।।

mattabhramarasaṃjuṣṭaṃ nīlakaṇṭharavākulam| saptacchadasamākīrṇaṃ punnāgavakulairyutam ||

Verse 15

ऋद्ध्या परमया युक्तो महेन्द्र इव वज्रभृत्। यदृच्छया च तत्रस्थो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।।

ṛddhyā paramayā yukto mahendra iva vajrabhṛt| yadṛcchayā ca tatrastho dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 16

ईजे राजर्षियज्ञेन साद्यस्केन विशांपते। दिव्येन विधिना चैव वन्येन कुरुसत्तम ।। यथोपजोषं यथारुचि ।।

īje rājarṣiyajñena sādyaskena viśāṃpate| divyena vidhinā caiva vanyena kurusattama || yathopajoṣaṃ yathāruci ||

Verse 17

विद्वद्भिः सहितो धीमान्ब्राह्मणैर्वनवासिभिः। कृत्वा निवेशमभितः सरसस्तस्य कौरव। द्रौपद्या सहितो धीमान्धर्मपत्न्या नराधिपः ।।

vidvadbhiḥ sahito dhīmānbrāhmaṇairvanavāsibhiḥ| kṛtvā niveśamabhitaḥ sarasastasya kaurava| draupadyā sahito dhīmāndharmapatnyā narādhipaḥ ||

Verse 18

ततो दुर्योधनः प्रेष्यानादिदेश सहानुजः। आक्रीडावसथाञ्शीघ्रं कुरुध्वं सरसोऽभितः ।।

tato duryodhanaḥ preṣyānādideśa sahānujaḥ| ākrīḍāvasathāñśīghraṃ kurudhvaṃ saraso'bhitaḥ ||

Verse 19

ते तथेत्येव कौरव्यमुक्त्वा वचनकारिणः। चिकीर्षन्तस्तदाक्रीडाञ्जग्मुर्द्वैतवनं सरः ।।

te tathetyeva kauravyamuktvā vacanakāriṇaḥ| cikīrṣantastadākrīḍāñjagmurdvaitavanaṃ saraḥ ||

Verse 20

सेनाग्र्यं धार्तराष्ट्रस् प्राप्तं द्वैतवनं सरः ।।

senāgryaṃ dhārtarāṣṭras prāptaṃ dvaitavanaṃ saraḥ ||

Verse 21

प्रविशन्तं वनद्वारि गन्धर्वाः समवारयन्। तत्र गन्धऱ्वराजो वै पूर्वमेव विशांपते। कुबेरभवनाद्राजन्नाजगाम गणावृतः ।।

praviśantaṃ vanadvāri gandharvāḥ samavārayan| tatra gandhaṟvarājo vai pūrvameva viśāṃpate| kuberabhavanādrājannājagāma gaṇāvṛtaḥ ||

Verse 22

गणैरप्सरसां चैव त्रिदशानां तथाऽऽत्मजैः। विहारशीलैः क्रीडार्थं तेन तत्संवृतं सरः ।। साद्यस्केन एकाहसाध्येने ।।

gaṇairapsarasāṃ caiva tridaśānāṃ tathā''tmajaiḥ| vihāraśīlaiḥ krīḍārthaṃ tena tatsaṃvṛtaṃ saraḥ || sādyaskena ekāhasādhyene ||

Verse 23

तेन तत्संवृतं दृष्ट्वा ते राजपरिचारकाः। प्रतिजग्मुस्ततो राजन्यत्र दुर्योधनो नृपः ।।

tena tatsaṃvṛtaṃ dṛṣṭvā te rājaparicārakāḥ| pratijagmustato rājanyatra duryodhano nṛpaḥ ||

Verse 24

स तु तेषां वचः श्रुत्वा सैनिकान्युद्धदुर्मदान्। प्रेषयामास कौरव्य उत्सारयत तानिति ।।

sa tu teṣāṃ vacaḥ śrutvā sainikānyuddhadurmadān| preṣayāmāsa kauravya utsārayata tāniti ||

Verse 25

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञः सेनाग्रयायिनः। सरो द्वैनवनं गत्वा गन्धर्वानिदमब्रुवन् ।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā rājñaḥ senāgrayāyinaḥ| saro dvainavanaṃ gatvā gandharvānidamabruvan ||

Verse 26

राजा दुर्योधनो नाम धृतराष्ट्रसुतो बली। चिक्रीडिषुरिहायाति तदर्थमपसर्पत ।।

rājā duryodhano nāma dhṛtarāṣṭrasuto balī| cikrīḍiṣurihāyāti tadarthamapasarpata ||

Verse 27

एवमुक्तास्तु गन्धर्वाः रप्रहसन्तो विशांमपते। प्रत्यब्रुवंस्तान्पुरुषानिदं हि परुषं वचः ।।

evamuktāstu gandharvāḥ raprahasanto viśāṃmapate| pratyabruvaṃstānpuruṣānidaṃ hi paruṣaṃ vacaḥ ||

Verse 28

न चेतयति वो राजा मन्दबुद्धिः सुयोधनः। योऽस्मानाज्ञापयत्येवं वश्यानिव दिवौकसः ।।

na cetayati vo rājā mandabuddhiḥ suyodhanaḥ| yo'smānājñāpayatyevaṃ vaśyāniva divaukasaḥ ||

Verse 29

यूयं मुमूर्षवश्चापि मन्दप्रज्ञा न संशयः। ये तस् वचनादेवमस्मान्ब्रूथ विचेतसः ।।

yūyaṃ mumūrṣavaścāpi mandaprajñā na saṃśayaḥ| ye tas vacanādevamasmānbrūtha vicetasaḥ ||

Verse 30

गच्छध्वं त्वरिताः सर्वे यत्र राजा स कौरवः। न चेदद्यैव गच्छध्वं धर्मराजनिवेशनम् ।।

gacchadhvaṃ tvaritāḥ sarve yatra rājā sa kauravaḥ| na cedadyaiva gacchadhvaṃ dharmarājaniveśanam ||

Verse 31

एवमुक्तास्तु गन्धर्वै राज्ञः सेनाग्रयायिनः। संप्राद्रवन्यतो राजा धृतराष्ट्रसुतोऽभवत् ।।

evamuktāstu gandharvai rājñaḥ senāgrayāyinaḥ| saṃprādravanyato rājā dhṛtarāṣṭrasuto'bhavat ||