Adhyaya 240

Verse 1

दुर्योधनेन घोषयात्राव्याजेनानुजादिभिः सहद्वैतवनंप्रतिरामनम् ।। 1 ।। वैसंपायन उवाच। धृतराष्ट्रं ततः सर्वेददृशुर्जनमेजय। दृष्ट्वा सुखमथो राज्ञः पृष्टा राज्ञा च भारत ।।

duryodhanena ghoṣayātrāvyājenānujādibhiḥ sahadvaitavanaṃpratirāmanam || 1 || vaisaṃpāyana uvāca| dhṛtarāṣṭraṃ tataḥ sarvedadṛśurjanamejaya| dṛṣṭvā sukhamatho rājñaḥ pṛṣṭā rājñā ca bhārata ||

Verse 2

ततस्तैर्विहितः पूर्वं संगवो नाम वल्लवः। समीपस्थास्तदा गावो धृतराष्ट्रे न्यवेदयत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि घोषयात्रापर्वणि चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 240 ।।

tatastairvihitaḥ pūrvaṃ saṃgavo nāma vallavaḥ| samīpasthāstadā gāvo dhṛtarāṣṭre nyavedayat || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ghoṣayātrāparvaṇi catvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 240 ||

Verse 3

अनन्तरं च राधेयः शकुनिश्च विशांपते। आहतुः पार्थिवश्रेष्ठं धृतराष्ट्रं जनाधिपम् ।।

anantaraṃ ca rādheyaḥ śakuniśca viśāṃpate| āhatuḥ pārthivaśreṣṭhaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam ||

Verse 4

रमणीयेषु देशेषु घोषाः संप्रति कौरव। स्मारणे समयः प्राप्तो वत्सानामपि चाङ्कनम् ।। समङ्गो नाम इति झ. पाठः ।।

ramaṇīyeṣu deśeṣu ghoṣāḥ saṃprati kaurava| smāraṇe samayaḥ prāpto vatsānāmapi cāṅkanam || samaṅgo nāma iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 5

मृगया चोचिता राजन्नस्मिन्काले सुतस्यते। दुर्योधनस्य गमनं त्वमनुज्ञातुमर्हसि ।।

mṛgayā cocitā rājannasminkāle sutasyate| duryodhanasya gamanaṃ tvamanujñātumarhasi ||

Verse 6

धृतराष्ट्र उवाच। मृगया शोभना तात गवां हि समवेक्षणम्। विस्रम्भस्तु न गन्तव्यो वल्लवानामिति स्मरे ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| mṛgayā śobhanā tāta gavāṃ hi samavekṣaṇam| visrambhastu na gantavyo vallavānāmiti smare ||

Verse 7

ते तु तत्रनरव्याघ्राः समीप इति नः श्रुतम्। अतो नाभ्यनुजानामि गमनं तत्र वः स्वयम् ।। स्मारणे स्मरणहेतौ कर्मणि गवां संख्यापूर्वकं वयोवर्णजातिनाम्नां लेखने ।।

te tu tatranaravyāghrāḥ samīpa iti naḥ śrutam| ato nābhyanujānāmi gamanaṃ tatra vaḥ svayam || smāraṇe smaraṇahetau karmaṇi gavāṃ saṃkhyāpūrvakaṃ vayovarṇajātināmnāṃ lekhane ||

Verse 8

छद्मना निर्जितास्ते तु कर्शिताश्च महावने। तपोनित्याश्च राधेय समर्थाश्च महारथाः ।।

chadmanā nirjitāste tu karśitāśca mahāvane| taponityāśca rādheya samarthāśca mahārathāḥ ||

Verse 9

धर्मराजो न संक्रुद्ध्येद्भीमसेनस्त्वमर्षणः। यज्ञसेनस् दुहिता तेज एवतु केवलम् ।। ते पाण्डवाः ।।

dharmarājo na saṃkruddhyedbhīmasenastvamarṣaṇaḥ| yajñasenas duhitā teja evatu kevalam || te pāṇḍavāḥ ||

Verse 10

यूयंचाप्यपराध्येयुर्दर्पमोहसमन्विताः। ततो विनिर्दहेयुस्ते तपसा हि समन्विताः ।।

yūyaṃcāpyaparādhyeyurdarpamohasamanvitāḥ| tato vinirdaheyuste tapasā hi samanvitāḥ ||

Verse 11

अथवा सायुधावीरा मन्युनाऽभिपरिप्लुताः। सहिता बद्धनिस्त्रिशा दहेयुः शस्त्रतेजसा ।।

athavā sāyudhāvīrā manyunā'bhipariplutāḥ| sahitā baddhanistriśā daheyuḥ śastratejasā ||

Verse 12

अथ यूयं बहुत्वात्तान्नारभध्वं कथंचन। अनार्यं परमं तत्स्यादशक्यं तच्च वै मतम् ।।

atha yūyaṃ bahutvāttānnārabhadhvaṃ kathaṃcana| anāryaṃ paramaṃ tatsyādaśakyaṃ tacca vai matam ||

Verse 13

उषितो हि महाबाहुरिन्द्रलोके धनंजयः। दिव्यान्यस्त्राण्यवाप्याथ ततः प्रत्यागतो वनं ।।

uṣito hi mahābāhurindraloke dhanaṃjayaḥ| divyānyastrāṇyavāpyātha tataḥ pratyāgato vanaṃ ||

Verse 14

अकृतास्त्रेण पृथिवी जिता बीभत्सुना पुरा। किं पुनः सकृतास्त्रोऽद्य न हन्याद्वो महारथः ।।

akṛtāstreṇa pṛthivī jitā bībhatsunā purā| kiṃ punaḥ sakṛtāstro'dya na hanyādvo mahārathaḥ ||

Verse 15

अथवा मद्वचः श्रुत्वा तत्र यत्ता भविष्यथ। उद्विग्रवासा विस्रब्धा दुःखं तत्रगमिष्यथ ।।

athavā madvacaḥ śrutvā tatra yattā bhaviṣyatha| udvigravāsā visrabdhā duḥkhaṃ tatragamiṣyatha ||

Verse 16

अथवा सैनिकाः केचिदपकुर्युर्युधिष्ठिरे। तदबुद्धिकृतंकर्म दोषमुत्पादयेच्च वः ।।

athavā sainikāḥ kecidapakuryuryudhiṣṭhire| tadabuddhikṛtaṃkarma doṣamutpādayecca vaḥ ||

Verse 17

तस्मादन्ये नरा यान्तु स्मारणायाप्तकारिणः। न स्वयं तत्रगमनं रोचये तव भारत ।।

tasmādanye narā yāntu smāraṇāyāptakāriṇaḥ| na svayaṃ tatragamanaṃ rocaye tava bhārata ||

Verse 18

शकुनिरुवाच। धर्मज्ञः पाण्डवो ज्येष्ठः प्रतिज्ञातं च संसदि। तेन द्वादशवर्षाणि वस्तव्यानीति भारत ।।

śakuniruvāca| dharmajñaḥ pāṇḍavo jyeṣṭhaḥ pratijñātaṃ ca saṃsadi| tena dvādaśavarṣāṇi vastavyānīti bhārata ||

Verse 19

अनुवृत्ताश्च रतं सर्वे पाण्डवा धर्मचारिणः। युधिष्ठिरस्तु कौन्तेयो न नः कोपं करिष्यति ।।

anuvṛttāśca rataṃ sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ| yudhiṣṭhirastu kaunteyo na naḥ kopaṃ kariṣyati ||

Verse 20

मृगयां चैव नो गन्तुमिच्छा संवर्धते भृशम्। स्मारणं तु चिकीर्षामो न तु पाण्डवदर्सनम् ।।

mṛgayāṃ caiva no gantumicchā saṃvardhate bhṛśam| smāraṇaṃ tu cikīrṣāmo na tu pāṇḍavadarsanam ||

Verse 21

न चानार्यसमाचारः कश्चित्तत्र भविष्यति। न च तत्र गमिष्यामो यत्र तेषां प्रतिश्रयः ।।

na cānāryasamācāraḥ kaścittatra bhaviṣyati| na ca tatra gamiṣyāmo yatra teṣāṃ pratiśrayaḥ ||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तः शकुनिना धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। दुर्योधनं सहामात्यमनुजज्ञे न कामतः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktaḥ śakuninā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ| duryodhanaṃ sahāmātyamanujajñe na kāmataḥ ||

Verse 23

अनुज्ञातस्तु गान्धारिः कर्णेन सहितस्तदा। निर्ययौ भरतश्रेष्ठो बलेन महता वृतः ।।

anujñātastu gāndhāriḥ karṇena sahitastadā| niryayau bharataśreṣṭho balena mahatā vṛtaḥ ||

Verse 24

दुःशासनेन च तथा सौबलेन च धीमता। संवृतो भ्रातृभिश्चान्यैः स्त्रीभिश्चापि सहस्रशः ।।

duḥśāsanena ca tathā saubalena ca dhīmatā| saṃvṛto bhrātṛbhiścānyaiḥ strībhiścāpi sahasraśaḥ ||

Verse 25

तं निर्यान्तं महाबाहुं द्रष्टुं द्वैतवनं सरः। पौराश्चानुययुः सर्वेसहदारा वनं च तत् ।।

taṃ niryāntaṃ mahābāhuṃ draṣṭuṃ dvaitavanaṃ saraḥ| paurāścānuyayuḥ sarvesahadārā vanaṃ ca tat ||

Verse 26

अष्टौ रथसहस्राणि त्रीणि नागायुतानि च। पत्तयो बहुसाहस्रा हयाश्च नवतिः शताः ।।

aṣṭau rathasahasrāṇi trīṇi nāgāyutāni ca| pattayo bahusāhasrā hayāśca navatiḥ śatāḥ ||

Verse 27

शकटापणवेशाश्च वणिजो वन्दिनस्तथा। नराश्च मृगयाशीलाः शतशोऽथ सहस्रशः ।। तेजोऽग्निरेव ।।

śakaṭāpaṇaveśāśca vaṇijo vandinastathā| narāśca mṛgayāśīlāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || tejo'gnireva ||

Verse 28

ततः प्रयाणे नृपतेः सुमहानभवत्स्वनः। प्रावृषीव महावायोरुत्थितस्य विशांपते ।।

tataḥ prayāṇe nṛpateḥ sumahānabhavatsvanaḥ| prāvṛṣīva mahāvāyorutthitasya viśāṃpate ||

Verse 29

गव्यूतिमात्रेन्यवसद्राजा दुर्योधनस्तदा। प्रयातो वाहनैः सर्वैस्ततो द्वैतवनं सरः ।। वेशो वेश्याजनाश्रयः ।।

gavyūtimātrenyavasadrājā duryodhanastadā| prayāto vāhanaiḥ sarvaistato dvaitavanaṃ saraḥ || veśo veśyājanāśrayaḥ ||