Adhyaya 242

Verse 1

गन्धर्वैःसह कौरवाणामायोधनम् ।। 1 ।। चित्रसेनादिभिर्विरथीकृतेन कर्णेन रणाङ्कणात्पलायनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। ततस्ते सहिताः सर्वे दुर्याधनमुपागमन्। अब्रुवंश्च महाराज यदूचुः कौरवं प्रति ।।

gandharvaiḥsaha kauravāṇāmāyodhanam || 1 || citrasenādibhirvirathīkṛtena karṇena raṇāṅkaṇātpalāyanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataste sahitāḥ sarve duryādhanamupāgaman| abruvaṃśca mahārāja yadūcuḥ kauravaṃ prati ||

Verse 2

गन्धर्वैर्वारिते सैन्ये धार्तराष्ट्रः प्रतापवान्। अमर्षपूर्णः सैन्यानि प्रत्यभाषत भारत ।।

gandharvairvārite sainye dhārtarāṣṭraḥ pratāpavān| amarṣapūrṇaḥ sainyāni pratyabhāṣata bhārata ||

Verse 3

शासतैनानधर्मज्ञान्मम विप्रियकारिणः। यदि प्रक्रीडते सर्वैर्देवैः सह शचीपतिः। वयमत्र यथा प्रीता क्रीडिष्यामो निरङ्कुशं ।।

śāsatainānadharmajñānmama vipriyakāriṇaḥ| yadi prakrīḍate sarvairdevaiḥ saha śacīpatiḥ| vayamatra yathā prītā krīḍiṣyāmo niraṅkuśaṃ ||

Verse 4

दुर्योधनवचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रा महाबलाः। सर्व एवाभिसन्नद्धा योधाश्चापि सहस्रशः ।।

duryodhanavacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ| sarva evābhisannaddhā yodhāścāpi sahasraśaḥ ||

Verse 5

ततः प्रमथ्य सर्वांस्तांस्तद्वनं विविशुर्बलात्। सिंहनादेन महता पूरयन्तो दिशो दश ।।

tataḥ pramathya sarvāṃstāṃstadvanaṃ viviśurbalāt| siṃhanādena mahatā pūrayanto diśo daśa ||

Verse 6

ततोऽपरैरवार्यन्त गन्धर्वैः कुरुसैनिकाः। साम्नैव रतत्र विक्रान्ता मा साहसमिति प्रभो ।।

tato'parairavāryanta gandharvaiḥ kurusainikāḥ| sāmnaiva ratatra vikrāntā mā sāhasamiti prabho ||

Verse 7

ते वार्यमाणा गन्धर्वैः साम्नैव वसुधायिप। ताननादृत्य गन्धर्वांस्तद्वनं विविशुर्महत् ।।

te vāryamāṇā gandharvaiḥ sāmnaiva vasudhāyipa| tānanādṛtya gandharvāṃstadvanaṃ viviśurmahat ||

Verse 8

यदि वाता न तिष्ठन्ति धार्तराष्ट्राः सराजकाः। ततस्ते खेचराः सर्वे चित्रसेने न्यवेदयन् ।।

yadi vātā na tiṣṭhanti dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ| tataste khecarāḥ sarve citrasene nyavedayan ||

Verse 9

गन्धर्वराजस्तान्सर्वानब्रवीत्कौरवान्प्रति। अनार्याञ्शासतेत्येतांश्चित्रसेनोऽत्यमर्षणः ।।

gandharvarājastānsarvānabravītkauravānprati| anāryāñśāsatetyetāṃścitraseno'tyamarṣaṇaḥ ||

Verse 10

अनुज्ञाताश्च गन्धर्वाश्चित्रसेनेन भारत। प्रगृहीतायुधाः सर्वे धार्तराष्ट्रानभिद्रवन् ।।

anujñātāśca gandharvāścitrasenena bhārata| pragṛhītāyudhāḥ sarve dhārtarāṣṭrānabhidravan ||

Verse 11

तान्दृष्ट्वाऽऽपततः शीघ्रान्गन्धर्वानुद्यतायुधान्। प्राद्रवंस्ते दिशः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ।।

tāndṛṣṭvā''patataḥ śīghrāngandharvānudyatāyudhān| prādravaṃste diśaḥ sarve dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ ||

Verse 12

तान्दृष्ट्वा द्रवतः सर्वान्धार्तराष्ट्रान्पराङ्मुखान्। राधेयस्तु तदा वीरो नासीत्तत्रपराङ्मुखः ।।

tāndṛṣṭvā dravataḥ sarvāndhārtarāṣṭrānparāṅmukhān| rādheyastu tadā vīro nāsīttatraparāṅmukhaḥ ||

Verse 13

आपतन्तीं तु संप्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम्। महता शरवर्षेण राधेयः प्रत्यवारयत् ।।

āpatantīṃ tu saṃprekṣya gandharvāṇāṃ mahācamūm| mahatā śaravarṣeṇa rādheyaḥ pratyavārayat ||

Verse 14

क्षुरप्रैर्विशिखैर्भल्लैर्वत्सदन्तैस्तथाऽऽयसैः। गन्धर्वाञ्शतशोऽभिघ्नँल्लघुत्वात्सूतनन्दनः ।।

kṣuraprairviśikhairbhallairvatsadantaistathā''yasaiḥ| gandharvāñśataśo'bhighna~llaghutvātsūtanandanaḥ ||

Verse 15

पातयन्नुत्तमाङ्गानि गन्धर्वाणां महारथः। क्षणएन व्यधमत्सर्वां चित्रसेनस्य वाहिनीम् ।।

pātayannuttamāṅgāni gandharvāṇāṃ mahārathaḥ| kṣaṇaena vyadhamatsarvāṃ citrasenasya vāhinīm ||

Verse 16

ते वध्यमाना गन्धर्वाः सूतपुत्रेण धीमता। भूय एवाभ्यवर्तन्त शततशोऽथ सहस्रशः ।।

te vadhyamānā gandharvāḥ sūtaputreṇa dhīmatā| bhūya evābhyavartanta śatataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 17

गन्धर्वभूता पृथिवी क्षणेन समपद्यत। आपतद्भिर्महावेगैश्चित्रसेनस्य सैनिकैः ।।

gandharvabhūtā pṛthivī kṣaṇena samapadyata| āpatadbhirmahāvegaiścitrasenasya sainikaiḥ ||

Verse 18

अथ दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः। दुःशासनो विकर्णश्च ये चान्ये धृतराष्ट्रजाः। न्यहनंस्तत्तदा सैन्यं रथैर्गरुडनिःखनैः ।।

atha duryodhano rājā śakuniścāpi saubalaḥ| duḥśāsano vikarṇaśca ye cānye dhṛtarāṣṭrajāḥ| nyahanaṃstattadā sainyaṃ rathairgaruḍaniḥkhanaiḥ ||

Verse 19

सैन्यमायोधितं दृष्ट्वाकर्णो राजन्न मृष्यत ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि घोषयात्रापर्वणि द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 242 ।।

sainyamāyodhitaṃ dṛṣṭvākarṇo rājanna mṛṣyata || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ghoṣayātrāparvaṇi dvicatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 242 ||

Verse 20

महता रथसङ्घेन रथचारेण चाप्युत। वैकर्तनं परीप्सन्तो गन्धर्वाः प्रत्यवारयन्। ततः संन्यपतन्सर्वे गन्धर्वाः कौरवं प्रति ।।

mahatā rathasaṅghena rathacāreṇa cāpyuta| vaikartanaṃ parīpsanto gandharvāḥ pratyavārayan| tataḥ saṃnyapatansarve gandharvāḥ kauravaṃ prati ||

Verse 21

तदा सुतुमुलं युद्धमभवद्रोमहर्षणम्। ततस्ते मृदवोऽभूवनगन्धर्वाः शरपीडिताः ।।

tadā sutumulaṃ yuddhamabhavadromaharṣaṇam| tataste mṛdavo'bhūvanagandharvāḥ śarapīḍitāḥ ||

Verse 22

उच्चुक्रुशुश्च कौरव्यागन्धर्वान्प्रेक्ष्य पीडितान् ।।

uccukruśuśca kauravyāgandharvānprekṣya pīḍitān ||

Verse 23

गन्धर्वांस्त्रासितान्दृष्ट्वा चित्रसेनो ह्यमर्षणः। उत्पपातासनात्क्रुद्धो वधे तेषां समाहितः ।।

gandharvāṃstrāsitāndṛṣṭvā citraseno hyamarṣaṇaḥ| utpapātāsanātkruddho vadhe teṣāṃ samāhitaḥ ||

Verse 24

ततो मायास्त्रमास्थाय युयुधे चित्रमार्गवित्। वियत्संछादयामास न ववौ तत्र मारुतः ।।

tato māyāstramāsthāya yuyudhe citramārgavit| viyatsaṃchādayāmāsa na vavau tatra mārutaḥ ||

Verse 25

हस्त्यारोहा हताः पेतुर्हस्तिभिः सह भारत। हयारोहाः सह हयै रथैश्च रथिनस्तदा ।।

hastyārohā hatāḥ peturhastibhiḥ saha bhārata| hayārohāḥ saha hayai rathaiśca rathinastadā ||

Verse 26

पत्तयश्च तथापेतुर्विशस्ताः शरवृष्टिभिः। तयाऽमुह्यन्त कौरव्याश्चित्रसेनस्य मायया ।।

pattayaśca tathāpeturviśastāḥ śaravṛṣṭibhiḥ| tayā'muhyanta kauravyāścitrasenasya māyayā ||

Verse 27

एकैको हि तदा योधो धार्तारष्ट्रस्य भारत। पर्यवार्यत गन्धर्वैर्दशभिर्दशभिर्युधि ।।

ekaiko hi tadā yodho dhārtāraṣṭrasya bhārata| paryavāryata gandharvairdaśabhirdaśabhiryudhi ||

Verse 28

ततः संपीड्यमानास्ते बलेन महता तदा। प्राद्रवन्त रणे भीता यत्रराजा युधिष्ठिरः ।।

tataḥ saṃpīḍyamānāste balena mahatā tadā| prādravanta raṇe bhītā yatrarājā yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 29

भज्यमानेष्वनीकेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः। कर्णो वैकर्तनो राजंस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ।।

bhajyamāneṣvanīkeṣu dhārtarāṣṭreṣu sarvaśaḥ| karṇo vaikartano rājaṃstasthau giririvācalaḥ ||

Verse 30

दुर्योधनश्च तेजस्वी शकुनिश्चापि सौबलः। गन्धर्वान्योधयामासुः समरे भृशविक्षताः ।।

duryodhanaśca tejasvī śakuniścāpi saubalaḥ| gandharvānyodhayāmāsuḥ samare bhṛśavikṣatāḥ ||

Verse 31

सर्व एव तु गन्धर्वाः शतशोऽथ सहस्रशः। जिघांसमानाः संरब्धाः कर्णमभ्यद्रवत्रणे ।।

sarva eva tu gandharvāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ| jighāṃsamānāḥ saṃrabdhāḥ karṇamabhyadravatraṇe ||

Verse 32

असिभिः पट्टसैः शूलैर्गदाभिश्च महाबलाः। सूतपुत्रं जिघांसन्तः समन्तात्पर्यवारयन् ।।

asibhiḥ paṭṭasaiḥ śūlairgadābhiśca mahābalāḥ| sūtaputraṃ jighāṃsantaḥ samantātparyavārayan ||

Verse 33

अन्येऽस्य युगमच्छिन्दन्ध्वजमन्ये न्यपातयन्। ईषामन्ये हयानन्ये सूतमन्ये न्यपातयन् ।।

anye'sya yugamacchindandhvajamanye nyapātayan| īṣāmanye hayānanye sūtamanye nyapātayan ||

Verse 34

अन्ये च्छत्रं वरूथं च बन्धुरं च तथा परे। अन्ये संचूर्णयामासुश्छत्रे चाक्षौ तथा परे ।। भूयश्च योधयामासुः कृत्वा कर्णमथाग्रतः। महता इति झ. पाठः। न मृष्यत नामृष्यत। अडभाव आर्षः ।।

anye cchatraṃ varūthaṃ ca bandhuraṃ ca tathā pare| anye saṃcūrṇayāmāsuśchatre cākṣau tathā pare || bhūyaśca yodhayāmāsuḥ kṛtvā karṇamathāgrataḥ| mahatā iti jha. pāṭhaḥ| na mṛṣyata nāmṛṣyata| aḍabhāva ārṣaḥ ||

Verse 35

गन्धर्वा बहुसाहस्रास्तिलशो व्यधमन्रथम् ।। ततो रथादवप्लुत्य सूतपुत्रोऽसिचर्मभृत्।

gandharvā bahusāhasrāstilaśo vyadhamanratham || tato rathādavaplutya sūtaputro'sicarmabhṛt|

Verse 36

अंसावलम्बितधनुर्धावमानो महाबलः। विकर्णरथमास्थाय मोक्षायाश्वानचोदयत् ।।

aṃsāvalambitadhanurdhāvamāno mahābalaḥ| vikarṇarathamāsthāya mokṣāyāśvānacodayat ||