Adhyaya 238

Verse 1

कर्णशकुनिभ्यां दुर्योधनं प्रति स्ववैभवप्रदर्शनेन पाण्डवानां दुःखजननाय द्वैतवनगमनचोदना ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। धृतराष्ट्रस्य तद्वाक्यं निशम्य शकुनिस्तदा। दुर्योधनमिदं काले कर्णेन सहितोऽब्रवीत् ।।

karṇaśakunibhyāṃ duryodhanaṃ prati svavaibhavapradarśanena pāṇḍavānāṃ duḥkhajananāya dvaitavanagamanacodanā || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| dhṛtarāṣṭrasya tadvākyaṃ niśamya śakunistadā| duryodhanamidaṃ kāle karṇena sahito'bravīt ||

Verse 2

प्रव्राज्य पाण्डवान्वीरान्स्वेन वीर्येण भारत। भुङ्क्ष्वेमां पृथिवीमेको दिवि शम्बरहायथा ।।

pravrājya pāṇḍavānvīrānsvena vīryeṇa bhārata| bhuṅkṣvemāṃ pṛthivīmeko divi śambarahāyathā ||

Verse 3

तवाद्यपृथिवी राजन्नखिला सागराम्बरा। सपर्वतवनाकारा सहस्थावरजङ्गमा ।।

tavādyapṛthivī rājannakhilā sāgarāmbarā| saparvatavanākārā sahasthāvarajaṅgamā ||

Verse 4

प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च पतीच्योदीच्यवासिनः। कृताः करप्रदाः सर्वे राजानस्ते नाराधिप ।। ।। इति श्रीमन्महाबारते अरण्यपर्वणि घोषयात्रापर्वणि अष्टत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 238 ।।

prācyāśca dākṣiṇātyāśca patīcyodīcyavāsinaḥ| kṛtāḥ karapradāḥ sarve rājānaste nārādhipa || || iti śrīmanmahābārate araṇyaparvaṇi ghoṣayātrāparvaṇi aṣṭatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 238 ||

Verse 5

या हि सा दीप्यमानेव पाण्डवान्भजते पुरा। साऽद्यलक्ष्मीस्त्वया राजन्नवाप्ता भ्रातृभिः सह ।।

yā hi sā dīpyamāneva pāṇḍavānbhajate purā| sā'dyalakṣmīstvayā rājannavāptā bhrātṛbhiḥ saha ||

Verse 6

इन्द्रप्रस्थगते यां तां दीप्यमानां युधिष्ठिरे। अपश्याम श्रियं राजन्सुचिरं शोककर्शिताः ।।

indraprasthagate yāṃ tāṃ dīpyamānāṃ yudhiṣṭhire| apaśyāma śriyaṃ rājansuciraṃ śokakarśitāḥ ||

Verse 7

सा तु बुद्धिबलेनेयं राज्ञस्तस्मात्तथाविधात्। त्वयाक्षिप्ता महाबाहो दीप्यमानेव दृश्यते ।।

sā tu buddhibaleneyaṃ rājñastasmāttathāvidhāt| tvayākṣiptā mahābāho dīpyamāneva dṛśyate ||

Verse 8

तथैव तव राजेन्द्रराजानः परवीरहन्। शासनेऽधिष्ठिताः सर्वेकिं कुर्म इति वादिनः ।।

tathaiva tava rājendrarājānaḥ paravīrahan| śāsane'dhiṣṭhitāḥ sarvekiṃ kurma iti vādinaḥ ||

Verse 9

ते वयं पृथिवी राजन्निखिला सागराम्बरा। सपर्वतवना देवी सग्रामनगराकरा ।।

te vayaṃ pṛthivī rājannikhilā sāgarāmbarā| saparvatavanā devī sagrāmanagarākarā ||

Verse 10

नानावनोद्देशवती पत्तनैरुपशोभिता। नानाजनपदाकीर्णा स्फीतराष्ट्रा महाहला ।।

nānāvanoddeśavatī pattanairupaśobhitā| nānājanapadākīrṇā sphītarāṣṭrā mahāhalā ||

Verse 11

नन्द्यमानो द्विजै राजन्भासि नक्षत्रराडिव। पौरुषाद्दिवि देवेषु भ्राजसे रश्मिवानिव ।।

nandyamāno dvijai rājanbhāsi nakṣatrarāḍiva| pauruṣāddivi deveṣu bhrājase raśmivāniva ||

Verse 12

रुद्रैरिव यमो राजा मरुद्भिरिव वासवः। कुरुभिस्त्वं वृतो राजन्भासि नक्षत्रराडिव ।।

rudrairiva yamo rājā marudbhiriva vāsavaḥ| kurubhistvaṃ vṛto rājanbhāsi nakṣatrarāḍiva ||

Verse 13

यैः स्म ते नाद्रियेताज्ञा न च ये शासने स्थिताः। पश्यामस्ताञ्श्रिया हीनान्पाण्डवान्वनवासिनः ।। प्रतीच्या उदीच्याश्च देशास्तद्वासिनः। ते त्वया ।।

yaiḥ sma te nādriyetājñā na ca ye śāsane sthitāḥ| paśyāmastāñśriyā hīnānpāṇḍavānvanavāsinaḥ || pratīcyā udīcyāśca deśāstadvāsinaḥ| te tvayā ||

Verse 14

श्रूयते हि महाराजसरो द्वैतवनं प्रति। वसन्तः पाण्डवाः सार्धं ब्राह्मणैर्वनवासिभिः ।।

śrūyate hi mahārājasaro dvaitavanaṃ prati| vasantaḥ pāṇḍavāḥ sārdhaṃ brāhmaṇairvanavāsibhiḥ ||

Verse 15

सप्रयाहि महाराज श्रिया परमया युतः। तापयन्पाण्डुपुत्रांस्त्वं रश्मिवानिव तेजसा ।।

saprayāhi mahārāja śriyā paramayā yutaḥ| tāpayanpāṇḍuputrāṃstvaṃ raśmivāniva tejasā ||

Verse 16

स्तितोराज्येऽच्युतान्राज्याच्छियाहीनाञ्छ्रियावृतः असमृद्धान्समृद्धार्थः पश्य पाण्डुसुतान्नृप ।।

stitorājye'cyutānrājyācchiyāhīnāñchriyāvṛtaḥ asamṛddhānsamṛddhārthaḥ paśya pāṇḍusutānnṛpa ||

Verse 17

महाभिजनसंपन्नं भद्रे महति संस्थितम्। पाण्डवास्त्वाऽभिवीक्षन्तु ययातिमिव नाहुषां ।। नाद्रियेत नादृता ।।

mahābhijanasaṃpannaṃ bhadre mahati saṃsthitam| pāṇḍavāstvā'bhivīkṣantu yayātimiva nāhuṣāṃ || nādriyeta nādṛtā ||

Verse 18

यां श्रियं सुहृदश्चैव दुर्हृदश्च विशांपते। पश्यन्ति पौरुषैर्दीप्तां सा समर्था भवत्युत ।। त्वा त्वाम् ।।

yāṃ śriyaṃ suhṛdaścaiva durhṛdaśca viśāṃpate| paśyanti pauruṣairdīptāṃ sā samarthā bhavatyuta || tvā tvām ||

Verse 19

समस्थो विषमस्थान्हि दुर्हृदो योऽभिवीक्षते। जगतीस्थनिवाद्रिस्थः किमतः परमं सुखम् ।।

samastho viṣamasthānhi durhṛdo yo'bhivīkṣate| jagatīsthanivādristhaḥ kimataḥ paramaṃ sukham ||

Verse 20

न पुत्रधनलाभेन न राज्येनापि विन्दति। प्रीतिं नृपतिशार्दूल याममित्राधदर्शनात् ।। समर्था सुहृदां हर्षं शत्रूणां च शोकं दातुमिति शेषः ।।

na putradhanalābhena na rājyenāpi vindati| prītiṃ nṛpatiśārdūla yāmamitrādhadarśanāt || samarthā suhṛdāṃ harṣaṃ śatrūṇāṃ ca śokaṃ dātumiti śeṣaḥ ||

Verse 21

किंनु तस्य सुखं न स्यादाश्रमे यो धनंजयम्। अभिवीक्षेत सिद्धार्थो वल्कलाजिनवाससम् ।।

kiṃnu tasya sukhaṃ na syādāśrame yo dhanaṃjayam| abhivīkṣeta siddhārtho valkalājinavāsasam ||

Verse 22

सुवाससो हि ते भार्या वल्कलाजिनसंवृताम्। पश्यन्तु दुःखितां कृष्णां सा च निर्विद्यतां पुनः ।। अघं दुःखम् ।।

suvāsaso hi te bhāryā valkalājinasaṃvṛtām| paśyantu duḥkhitāṃ kṛṣṇāṃ sā ca nirvidyatāṃ punaḥ || aghaṃ duḥkham ||

Verse 23

विनिन्दतां तथाऽत्मानं जीवितं च धनच्युतम्। दाराणां ते श्रियं दृष्ट्वा दीप्तामद्य जनाधिपा ।।

vinindatāṃ tathā'tmānaṃ jīvitaṃ ca dhanacyutam| dārāṇāṃ te śriyaṃ dṛṣṭvā dīptāmadya janādhipā ||

Verse 24

न तथा हि सभामध्ये तस्या भवितुमर्हति। वैमनस्यं यथा दृष्ट्वा तव भार्याः स्वलंकृताः ।।

na tathā hi sabhāmadhye tasyā bhavitumarhati| vaimanasyaṃ yathā dṛṣṭvā tava bhāryāḥ svalaṃkṛtāḥ ||

Verse 25

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा तु राजानं कर्णः शकुनिना सह। तूष्णीं बभूवतुरुभौ वाक्यान्ते जनमेजय ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā tu rājānaṃ karṇaḥ śakuninā saha| tūṣṇīṃ babhūvaturubhau vākyānte janamejaya ||