Adhyaya 237

Verse 1

कस्माच्चिद्ब्राह्मणात्पाण्डववृत्तान्तं श्रुतवता धृतराष्ट्रेण पाण्डवान्प्रति परिशोचनम् ।। 1 ।। तथा पाण्डवपराक्रमानुस्मरणेन स्वपुत्राणां भाविवधनिर्धारणपूर्वकं तान्प्रति परिशोचनम् ।। 2 ।। जनसेजय उवाच। एवं वने वर्तमाना नराग्र्याः शीतोष्णवातातपकर्शिताङ्गाः। सरस्तदासाद्यवनं च पुण्यं ततः परंकिमकुर्वन्त पार्थाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि घोषयात्रापर्वणि सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 237 ।।

kasmāccidbrāhmaṇātpāṇḍavavṛttāntaṃ śrutavatā dhṛtarāṣṭreṇa pāṇḍavānprati pariśocanam || 1 || tathā pāṇḍavaparākramānusmaraṇena svaputrāṇāṃ bhāvivadhanirdhāraṇapūrvakaṃ tānprati pariśocanam || 2 || janasejaya uvāca| evaṃ vane vartamānā narāgryāḥ śītoṣṇavātātapakarśitāṅgāḥ| sarastadāsādyavanaṃ ca puṇyaṃ tataḥ paraṃkimakurvanta pārthāḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ghoṣayātrāparvaṇi saptatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 237 ||

Verse 2

वैशंपायन उवाच। सरस्तदासाद्य तु पाण्डुपुत्रा जनं समुत्सृज्य विधाय चेष्टम्। वनानि रम्याण्यथ पर्वतांश्च नदीप्रदेशांश्च तदा विचेरुः ।। सरो द्वैतवनस्थम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sarastadāsādya tu pāṇḍuputrā janaṃ samutsṛjya vidhāya ceṣṭam| vanāni ramyāṇyatha parvatāṃśca nadīpradeśāṃśca tadā viceruḥ || saro dvaitavanastham ||

Verse 3

तथा वने तान्वसतः प्रवीरान् स्वाध्यायवन्तश्च तपोधनाश्च। अभ्याययुर्वेदविदः पुराणा- स्तान्पूजयामासुरथो नराग्र्याः ।। जनं समुदायम् ।।

tathā vane tānvasataḥ pravīrān svādhyāyavantaśca tapodhanāśca| abhyāyayurvedavidaḥ purāṇā- stānpūjayāmāsuratho narāgryāḥ || janaṃ samudāyam ||

Verse 4

ततः कदाचित्कुशलः कथासु विप्रोऽभ्यगच्छद्भुवि कौरवेयान्। स तैः समेत्याथ यदृच्छयैव वैचित्रवीर्यं नृपमभ्यगच्छत् ।। वने द्वैतवने ।।

tataḥ kadācitkuśalaḥ kathāsu vipro'bhyagacchadbhuvi kauraveyān| sa taiḥ sametyātha yadṛcchayaiva vaicitravīryaṃ nṛpamabhyagacchat || vane dvaitavane ||

Verse 5

अथोपविष्टः प्रतिसत्कृतश्च वृद्धेन राज्ञा कुरुसत्तमेन। प्रचोदितः संकथयांबभूव धर्मानिलेन्द्रप्रभवान्यमौ च ।।

athopaviṣṭaḥ pratisatkṛtaśca vṛddhena rājñā kurusattamena| pracoditaḥ saṃkathayāṃbabhūva dharmānilendraprabhavānyamau ca ||

Verse 6

कृशांश्च वातातपकर्शिताङ्गान् दुःखस्य चोग्रस् मुखे प्रपन्नान्। तां चाप्यनाथामिव वीरनाथां कृष्णां परिक्लेशगुणेन युक्ताम् ।।

kṛśāṃśca vātātapakarśitāṅgān duḥkhasya cogras mukhe prapannān| tāṃ cāpyanāthāmiva vīranāthāṃ kṛṣṇāṃ parikleśaguṇena yuktām ||

Verse 7

ततः कथास्तस्य निशम्य राजा वैचित्रवीर्यः कृपयाऽभितप्तः। वने तथा पार्थिवपुत्रपौत्रा- ञ्श्रुत्वा तथा दुःखनदींप्रपन्नान् ।।

tataḥ kathāstasya niśamya rājā vaicitravīryaḥ kṛpayā'bhitaptaḥ| vane tathā pārthivaputrapautrā- ñśrutvā tathā duḥkhanadīṃprapannān ||

Verse 8

प्रोवाच दैन्याभिहतान्तरात्मा निश्वासवातोपहतस्तदानीम्। वाचं कथंचित्स्थिरतामुपेत्य तत्सर्वमात्मप्रभवं विचिन्त्य ।।

provāca dainyābhihatāntarātmā niśvāsavātopahatastadānīm| vācaṃ kathaṃcitsthiratāmupetya tatsarvamātmaprabhavaṃ vicintya ||

Verse 9

कथंनु सत्यः शुचिरार्यवृत्तः श्रेष्ठः सुतानां मम धर्मराजः। अजातशत्रुः पृथिवीतले स्म शेते पुरा राङ्कवकूटशायी ।। नृप धृतराष्ट्रम् ।।

kathaṃnu satyaḥ śucirāryavṛttaḥ śreṣṭhaḥ sutānāṃ mama dharmarājaḥ| ajātaśatruḥ pṛthivītale sma śete purā rāṅkavakūṭaśāyī || nṛpa dhṛtarāṣṭram ||

Verse 10

प्रबोध्यते मागधसूतपुत्रै- र्नित्यं स्तुवद्भिः स्वयमिन्द्रकल्पः। पतत्रिसङ्घैः स जघन्यरात्रे प्रबोध्यते नूनमिलातलस्थः ।।

prabodhyate māgadhasūtaputrai- rnityaṃ stuvadbhiḥ svayamindrakalpaḥ| patatrisaṅghaiḥ sa jaghanyarātre prabodhyate nūnamilātalasthaḥ ||

Verse 11

कथंनु वातातपकर्शिताङ्गो वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः। शेते पृथिव्यामतथोचिताङ्गः कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः ।।

kathaṃnu vātātapakarśitāṅgo vṛkodaraḥ kopapariplutāṅgaḥ| śete pṛthivyāmatathocitāṅgaḥ kṛṣṇāsamakṣaṃ vasudhātalasthaḥ ||

Verse 12

तथाऽर्जुनः सुकुमारो मनस्वी वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः। विदूयमानैरिव सर्वगात्रै- र्ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात् ।।

tathā'rjunaḥ sukumāro manasvī vaśe sthito dharmasutasya rājñaḥ| vidūyamānairiva sarvagātrai- rdhruvaṃ na śete vasatīramarṣāt ||

Verse 13

यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तान्। विनिःश्वसन्सर्प इवोग्रतेजा ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात् ।। रङ्कोर्मृगविशेषस्य लोमराशिमयीतूलिका राङ्कवकूटम् ।।

yamau ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca dṛṣṭvā sukhaviprayuktān| viniḥśvasansarpa ivogratejā dhruvaṃ na śete vasatīramarṣāt || raṅkormṛgaviśeṣasya lomarāśimayītūlikā rāṅkavakūṭam ||

Verse 14

तथा यमौ चाप्यसुखौ सुखार्हौ समृद्धरीपावमरौ दिवीव। प्रजागरस्थौ ध्रुवमप्रशान्तौ क्रोधेन सत्येन च वार्यमाणौ ।। उग्रतेजा अर्जुनः ।।

tathā yamau cāpyasukhau sukhārhau samṛddharīpāvamarau divīva| prajāgarasthau dhruvamapraśāntau krodhena satyena ca vāryamāṇau || ugratejā arjunaḥ ||

Verse 15

समीरणेनाथ समो बलेन समीरणस्यैवसुतो बलीयान्। स धर्मपासेन सितोऽग्रजेन ध्रुवं विनिःश्वस्य सहत्यमर्षम् ।।

samīraṇenātha samo balena samīraṇasyaivasuto balīyān| sa dharmapāsena sito'grajena dhruvaṃ viniḥśvasya sahatyamarṣam ||

Verse 16

स चापिभूमौ परिवर्तमानो वधं सुतानां मम काङ्क्षमाणः। सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः कालंप्रतीक्षत्यधिको रणेऽन्यैः ।। प्रजागरस्थौ भुवि शयाते इति शेषः ।।

sa cāpibhūmau parivartamāno vadhaṃ sutānāṃ mama kāṅkṣamāṇaḥ| satyena dharmeṇa ca vāryamāṇaḥ kālaṃpratīkṣatyadhiko raṇe'nyaiḥ || prajāgarasthau bhuvi śayāte iti śeṣaḥ ||

Verse 17

अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या दुःशासनो यत्परुषाण्यवोचत्। तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं दहन्ति कक्षाग्निरिवेन्धनानि ।।

ajātaśatrau tu jite nikṛtyā duḥśāsano yatparuṣāṇyavocat| tāni praviṣṭāni vṛkodarāṅgaṃ dahanti kakṣāgnirivendhanāni ||

Verse 18

न पापकं ध्यास्यति धर्मपुत्रो धनंजयश्चाप्यनुवर्त्स्यते तम्। अरण्यवासेन विवर्धते तु भीमस्य कोपोऽग्निरिवानिलेन ।।

na pāpakaṃ dhyāsyati dharmaputro dhanaṃjayaścāpyanuvartsyate tam| araṇyavāsena vivardhate tu bhīmasya kopo'gnirivānilena ||

Verse 19

स तेन कोपेन विदीर्यमाणः करं करेणाभिनिपीड्यवीरः। विनिःश्वसत्युष्णमतीव घोरं दहन्निवेमां मम पुत्रसेनाम् ।।

sa tena kopena vidīryamāṇaḥ karaṃ kareṇābhinipīḍyavīraḥ| viniḥśvasatyuṣṇamatīva ghoraṃ dahannivemāṃ mama putrasenām ||

Verse 20

गाण्डीवधन्वा च वृकोदरश्च संरम्भिणावन्तककालकल्पौ। न शेषयेतां युधि शत्रुसेनां शरान्किरन्तावनिप्रकाशान् ।।

gāṇḍīvadhanvā ca vṛkodaraśca saṃrambhiṇāvantakakālakalpau| na śeṣayetāṃ yudhi śatrusenāṃ śarānkirantāvaniprakāśān ||

Verse 21

दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रो दुःशासनश्चापि सुमन्दचेताः। मधु प्रपश्यन्ति न तु प्रपातं वृकोदरं चैव धनंजयं च ।।

duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputro duḥśāsanaścāpi sumandacetāḥ| madhu prapaśyanti na tu prapātaṃ vṛkodaraṃ caiva dhanaṃjayaṃ ca ||

Verse 22

शुभाशुभं कर्म नरोहि कृत्वा प्रतीक्षतेचेत्स फलंविपाके। सतेन युज्यत्यवशः फलेन मोक्षः कथं स्यात्पुरुषस्य तस्मात् ।।

śubhāśubhaṃ karma narohi kṛtvā pratīkṣatecetsa phalaṃvipāke| satena yujyatyavaśaḥ phalena mokṣaḥ kathaṃ syātpuruṣasya tasmāt ||

Verse 23

क्षेत्रे सुकृष्टे ह्युपिते च बीजे देवेच वर्षत्यृतुकालयुक्तम्। न स्यात्फलंतस्य कुतः प्रसिद्धि- रन्यत्रदैवादिति नास्ति हेतुः ।। अन्यैः अन्येभ्यः अधिकः ।।

kṣetre sukṛṣṭe hyupite ca bīje deveca varṣatyṛtukālayuktam| na syātphalaṃtasya kutaḥ prasiddhi- ranyatradaivāditi nāsti hetuḥ || anyaiḥ anyebhyaḥ adhikaḥ ||

Verse 24

कृतं मताक्षेण यथा न साधु साधुप्रवृत्तेन च पाण्डवेन। मया च दुष्पुत्रवशानुगेन कृतः कुरूणामयमन्तकालः ।। उपिते न्युप्ते। एवं मच्चित्ते दुर्योधनादीनां च चित्ते वृद्धहितोपदेशो वृथा भवतीति भावः ।।

kṛtaṃ matākṣeṇa yathā na sādhu sādhupravṛttena ca pāṇḍavena| mayā ca duṣputravaśānugena kṛtaḥ kurūṇāmayamantakālaḥ || upite nyupte| evaṃ maccitte duryodhanādīnāṃ ca citte vṛddhahitopadeśo vṛthā bhavatīti bhāvaḥ ||

Verse 25

ध्रुवं प्रशाम्यत्यसमीरितोऽग्नि- र्ध्रुवं प्रजास्यत्युत गर्भिणी या। ध्रुवं दिनादौ रजनीप्रणाश- स्तथा क्षपादौ च दिनप्रणाशः ।। मताक्षेण शकुनिना पाण्डवेन च तदानीमेव तान् अविघ्नता ।।

dhruvaṃ praśāmyatyasamīrito'gni- rdhruvaṃ prajāsyatyuta garbhiṇī yā| dhruvaṃ dinādau rajanīpraṇāśa- stathā kṣapādau ca dinapraṇāśaḥ || matākṣeṇa śakuninā pāṇḍavena ca tadānīmeva tān avighnatā ||

Verse 26

कृतेच कस्मान्न परेच कुर्यु- र्दत्ते च दद्युः पुरुषाः कथंस्वित्। प्राप्यार्थकालं च भवेदनर्थः कथंचन स्यादितितत्कुतः स्यात् ।।

kṛteca kasmānna pareca kuryu- rdatte ca dadyuḥ puruṣāḥ kathaṃsvit| prāpyārthakālaṃ ca bhavedanarthaḥ kathaṃcana syādititatkutaḥ syāt ||

Verse 27

कथं न भिद्येत न च स्रवेत न च प्रसिच्येदितिरक्षितव्यम्। अरक्ष्यमाणं शतधा प्रकीर्ये- द्भ्रुवं न नाशोऽस्ति कृतस्य लोके ।।

kathaṃ na bhidyeta na ca sraveta na ca prasicyeditirakṣitavyam| arakṣyamāṇaṃ śatadhā prakīrye- dbhruvaṃ na nāśo'sti kṛtasya loke ||

Verse 28

गतो ह्यरण्यादपिशक्रलोकं धनंजयः पशय्त वीर्यमस्य। अस्त्राणि दिव्यानि चतुर्विधानि ज्ञात्वा पुनर्लोकमिमं प्रपन्नः ।।

gato hyaraṇyādapiśakralokaṃ dhanaṃjayaḥ paśayta vīryamasya| astrāṇi divyāni caturvidhāni jñātvā punarlokamimaṃ prapannaḥ ||

Verse 29

स्वर्गं हि गत्वा सशरीर एव को मानुषः पुनरागन्तुमिच्छेत्। अन्यत्रकालोपहताननेका- न्समीक्षमाणस्तुकुरून्मुमूर्षून् ।।

svargaṃ hi gatvā saśarīra eva ko mānuṣaḥ punarāgantumicchet| anyatrakālopahatānanekā- nsamīkṣamāṇastukurūnmumūrṣūn ||

Verse 30

धनुर्ग्राहश्चार्जुनः सव्यसाची धनुश्च तद्गाण्डिवं भीमवेगम्। अस्त्राणि दिव्यानि च तानि तस्य त्रयस्य तेजः प्रसहेत कोऽत्र ।।

dhanurgrāhaścārjunaḥ savyasācī dhanuśca tadgāṇḍivaṃ bhīmavegam| astrāṇi divyāni ca tāni tasya trayasya tejaḥ prasaheta ko'tra ||

Verse 31

निशम्य तद्वचनं पार्थिवस्य दुर्योधनं रहिते सौबलोऽथ। अबोधयत्कर्णमुपेत्य सर्वं स चाप्यहृष्टोऽभवदल्पचेताः ।।

niśamya tadvacanaṃ pārthivasya duryodhanaṃ rahite saubalo'tha| abodhayatkarṇamupetya sarvaṃ sa cāpyahṛṣṭo'bhavadalpacetāḥ ||