Adhyaya 229

Verse 1

मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरंप्रति स्कन्दचरित्रप्रतिपादनम् ।। 1 ।। इन्द्रेण स्कन्दस्य देवसैनापत्येऽभिषेचनम् ।। 2 ।। स्कन्देनेन्द्रप्रार्थनया देवसेनाया उद्वहनम् ।। 3 ।। मार्कण्डेय उवाच। ततः प्रकल्प्य पुत्रत्वे स्कन्दं मातृगणोऽगमत्। काकी च हलिमा चैव माता चाथ हली तथा। आर्या बाला च धात्री च सप्तैता शिशुमातरः ।।

mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhiraṃprati skandacaritrapratipādanam || 1 || indreṇa skandasya devasaināpatye'bhiṣecanam || 2 || skandenendraprārthanayā devasenāyā udvahanam || 3 || mārkaṇḍeya uvāca| tataḥ prakalpya putratve skandaṃ mātṛgaṇo'gamat| kākī ca halimā caiva mātā cātha halī tathā| āryā bālā ca dhātrī ca saptaitā śiśumātaraḥ ||

Verse 2

एतासां वीर्यसंपन्नः शिशुर्नामातिदारुणः। स्कन्दप्रसादजः पुत्रो लोहिताक्षो भयंकरः ।।

etāsāṃ vīryasaṃpannaḥ śiśurnāmātidāruṇaḥ| skandaprasādajaḥ putro lohitākṣo bhayaṃkaraḥ ||

Verse 3

एष वीरोऽष्टमः प्रोक्तः स्कन्दो मातृगणोद्भवः। छागवक्रेण सहितो नवमः परिकीर्त्यते ।।

eṣa vīro'ṣṭamaḥ proktaḥ skando mātṛgaṇodbhavaḥ| chāgavakreṇa sahito navamaḥ parikīrtyate ||

Verse 4

षष्ठं छागमयं वक्रं स्कन्दस्यैवेति विद्धि तम्। षट्‌शिरोभ्यन्तरं राजन्नित्यं मातृगणार्चितम् ।।

ṣaṣṭhaṃ chāgamayaṃ vakraṃ skandasyaiveti viddhi tam| ṣaṭ‌śirobhyantaraṃ rājannityaṃ mātṛgaṇārcitam ||

Verse 5

षण्णां तु प्रवरं तस्य शीर्षाणामिह शब्द्यते। शक्तिं येनासृजद्दिव्यां भद्रशाख इति स्म ह ।।

ṣaṇṇāṃ tu pravaraṃ tasya śīrṣāṇāmiha śabdyate| śaktiṃ yenāsṛjaddivyāṃ bhadraśākha iti sma ha ||

Verse 6

इत्येतद्द्विविधाकारं वृत्तं शुक्लस्य पञ्चमीम्। तत्र युद्धं महाघोरं वृत्तं षष्ठ्यां जनाधिप ।।

ityetaddvividhākāraṃ vṛttaṃ śuklasya pañcamīm| tatra yuddhaṃ mahāghoraṃ vṛttaṃ ṣaṣṭhyāṃ janādhipa ||

Verse 7

उपविष्टं तु तं स्कन्दमामुक्तकवचस्रजम्। हिरण्यचूडमुकुटं हिरण्यांक्षं महाप्रभम् ।।

upaviṣṭaṃ tu taṃ skandamāmuktakavacasrajam| hiraṇyacūḍamukuṭaṃ hiraṇyāṃkṣaṃ mahāprabham ||

Verse 8

लोहिताम्बरसंवीतं तीक्ष्णदंष्ट्रं मनोरमम्। सर्वलक्षणसंपन्नं त्रैलोक्यस्यापि सुप्रियम् ।।

lohitāmbarasaṃvītaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ manoramam| sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ trailokyasyāpi supriyam ||

Verse 9

ततस्तं वरदं शूरं युवानं मृष्टकुण्डलम्। अभजत्पद्मरूपा श्रीः स्वयमेव शरीरिणी ।।

tatastaṃ varadaṃ śūraṃ yuvānaṃ mṛṣṭakuṇḍalam| abhajatpadmarūpā śrīḥ svayameva śarīriṇī ||

Verse 10

श्रिया जुष्टः पृथुयशाः स कुमारो वरस्तदा। निषण्णो दृश्यते भूतैः पौर्णमास्यां यथा शशी ।।

śriyā juṣṭaḥ pṛthuyaśāḥ sa kumāro varastadā| niṣaṇṇo dṛśyate bhūtaiḥ paurṇamāsyāṃ yathā śaśī ||

Verse 11

अपूजयन्महात्मानो ब्राह्मणास्तं महाबलम् ।।

apūjayanmahātmāno brāhmaṇāstaṃ mahābalam ||

Verse 12

इदमाहुस्तदा चैव स्कन्दं तत्र महर्षयः ।।

idamāhustadā caiva skandaṃ tatra maharṣayaḥ ||

Verse 13

हिरण्यवर्ण भद्रं ते लोकानां शंकरो भव। त्वया षड्रात्रजातेन सर्वे लोका वशीकृताः ।।

hiraṇyavarṇa bhadraṃ te lokānāṃ śaṃkaro bhava| tvayā ṣaḍrātrajātena sarve lokā vaśīkṛtāḥ ||

Verse 14

अभयंच पुनर्दत्तं त्वयैवैषां सुरोत्तम। तस्मादिन्द्रो भवानस्तु त्रैलोक्यस्याभयंकरः ।।

abhayaṃca punardattaṃ tvayaivaiṣāṃ surottama| tasmādindro bhavānastu trailokyasyābhayaṃkaraḥ ||

Verse 15

स्कन्द उवाच। किमिन्द्रः सर्वलोकानां करोतीह तपोधनाः। कथं देवगणांश्चैव पाति नित्यं सुरेश्वरः ।।

skanda uvāca| kimindraḥ sarvalokānāṃ karotīha tapodhanāḥ| kathaṃ devagaṇāṃścaiva pāti nityaṃ sureśvaraḥ ||

Verse 16

ऋषय ऊचुः। इन्द्रो दधाति भूतानां बलं तेजः प्रजाः सुखम्। तुष्टः प्रयच्छति तथा सर्वान्कामान्सुरेश्वरः ।।

ṛṣaya ūcuḥ| indro dadhāti bhūtānāṃ balaṃ tejaḥ prajāḥ sukham| tuṣṭaḥ prayacchati tathā sarvānkāmānsureśvaraḥ ||

Verse 17

दुर्वृत्तानां संहरति व्रतस्थानां प्रयच्छति। अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलसूदनः ।।

durvṛttānāṃ saṃharati vratasthānāṃ prayacchati| anuśāsti ca bhūtāni kāryeṣu balasūdanaḥ ||

Verse 18

असूर्ये च भवेत्सूर्यस्तथाऽचनद्‌रे च चन्द्रमाः। भवत्यग्निश्च वायुश्च पृथिव्यापश्च स्वं तथा ।।

asūrye ca bhavetsūryastathā'canad‌re ca candramāḥ| bhavatyagniśca vāyuśca pṛthivyāpaśca svaṃ tathā ||

Verse 19

एतदिन्द्रेण कर्तव्यमिन्द्रे हि विपुलं बलम्। त्वं च वीर बली श्रेष्ठस्तस्मादिन्द्रो भवस्व न ।।

etadindreṇa kartavyamindre hi vipulaṃ balam| tvaṃ ca vīra balī śreṣṭhastasmādindro bhavasva na ||

Verse 20

शक्र उवाच। भवस्वेन्द्रो महाबाहो सर्वेषां नः सुखावहः। अभिषिच्यस्व चैवाद्य प्राप्तरूपोऽसि सत्तम ।।

śakra uvāca| bhavasvendro mahābāho sarveṣāṃ naḥ sukhāvahaḥ| abhiṣicyasva caivādya prāptarūpo'si sattama ||

Verse 21

स्कन्द उवाच। शाधि त्वमेव त्रैलोक्यमव्याग्रे निजये रतः। अहं ते किंकरः शक्र न ममेन्द्रत्वमीप्सितम् ।।

skanda uvāca| śādhi tvameva trailokyamavyāgre nijaye rataḥ| ahaṃ te kiṃkaraḥ śakra na mamendratvamīpsitam ||

Verse 22

शक्र उवाच। बलंतवाद्भुतं वीर त्वं देवानामरीञ्जहि। अवज्ञास्यन्ति मां लोका वीर्यण तव विस्मिताः ।।

śakra uvāca| balaṃtavādbhutaṃ vīra tvaṃ devānāmarīñjahi| avajñāsyanti māṃ lokā vīryaṇa tava vismitāḥ ||

Verse 23

इन्द्रत्वे तु स्थितं वीर बलहीनं पराजितम्। त्वत्तेजसाऽवमंस्यन्ति लोका मां सुरसत्तम ।।

indratve tu sthitaṃ vīra balahīnaṃ parājitam| tvattejasā'vamaṃsyanti lokā māṃ surasattama ||

Verse 24

आवयोश्च मिथो भेदे प्रयतिष्यन्त्यतन्द्रिताः। भेदिते च त्वयि विभो लोको द्वैधमुपेष्यति ।।

āvayośca mitho bhede prayatiṣyantyatandritāḥ| bhedite ca tvayi vibho loko dvaidhamupeṣyati ||

Verse 25

द्विधाभूतेषु लोकेषु निश्चितेष्वावयोस्तथा। विग्रहः संप्रवर्तेत भूतभेदान्महाबल ।।

dvidhābhūteṣu lokeṣu niściteṣvāvayostathā| vigrahaḥ saṃpravarteta bhūtabhedānmahābala ||

Verse 26

तत्र त्वं मां रणे तात यथाश्रद्धं विजेष्यसि। तस्मादिन्द्रो भवानेव भविता मा विचारय ।।

tatra tvaṃ māṃ raṇe tāta yathāśraddhaṃ vijeṣyasi| tasmādindro bhavāneva bhavitā mā vicāraya ||

Verse 27

स्कन्द उवाच। त्वमेव राजा भद्रं ते त्रैलोक्यस्य ममैव च। करोमि किं च तेशक्र शासनात्तद्ब्रवीहि मे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि एकोनत्रिंशदधिद्विशततमोऽध्यायः ।। 229 ।।

skanda uvāca| tvameva rājā bhadraṃ te trailokyasya mamaiva ca| karomi kiṃ ca teśakra śāsanāttadbravīhi me || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi ekonatriṃśadadhidviśatatamo'dhyāyaḥ || 229 ||

Verse 28

इन्द्र उवाच। अहमिन्द्रो भविष्यामि तव वाक्यान्महाबल। यदि सत्यमिदं वाक्यं निश्चयाद्भाषितं त्वया ।।

indra uvāca| ahamindro bhaviṣyāmi tava vākyānmahābala| yadi satyamidaṃ vākyaṃ niścayādbhāṣitaṃ tvayā ||

Verse 29

यदि वा शासनं स्कन्द कर्तुमिच्छसि मे शृणु। अभिषिच्यस्व देवानां सैनापत्ये महाबल ।।

yadi vā śāsanaṃ skanda kartumicchasi me śṛṇu| abhiṣicyasva devānāṃ saināpatye mahābala ||

Verse 30

स्कन्द उवाच। दानवानां विनाशाय देवानामर्थसिद्धये। गोब्राह्मणहितार्थाय सैनापत्येऽभिषिञ्च माम् ।।

skanda uvāca| dānavānāṃ vināśāya devānāmarthasiddhaye| gobrāhmaṇahitārthāya saināpatye'bhiṣiñca mām ||

Verse 31

मार्कण्डेय उवाच। सोऽभिषिक्तो मघवता सर्वैर्देवगणैः सह। अतीव शुशुभे तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः ।।

mārkaṇḍeya uvāca| so'bhiṣikto maghavatā sarvairdevagaṇaiḥ saha| atīva śuśubhe tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ ||

Verse 32

तत्र तत्काञ्चनं छत्रं ध्रियमाणं व्यरोचत। तथैव सुसमिद्धस्य पावकस्यात्ममण्डलम् ।।

tatra tatkāñcanaṃ chatraṃ dhriyamāṇaṃ vyarocata| tathaiva susamiddhasya pāvakasyātmamaṇḍalam ||

Verse 33

विश्वकर्मकृता चास्य दिव्या माला हिरण्मयी। आबद्धा त्रिपुरघ्नेन स्वयमेव यशस्विना ।।

viśvakarmakṛtā cāsya divyā mālā hiraṇmayī| ābaddhā tripuraghnena svayameva yaśasvinā ||

Verse 34

आगम्य मनुजव्याघ्र सह देव्या परंतप। अर्चयामास सुप्रीतो भगवान्गोवृषध्वजः ।।

āgamya manujavyāghra saha devyā paraṃtapa| arcayāmāsa suprīto bhagavāngovṛṣadhvajaḥ ||

Verse 35

रुद्रमग्निं द्विजाः प्राहू रुद्रसूनुस्ततस्तु सः। कीर्त्यते सुमहातेजाः कुमारोऽद्भुतदर्शनः ।। शसनं तद्द्रवीहि इति झ. पाठः ।।

rudramagniṃ dvijāḥ prāhū rudrasūnustatastu saḥ| kīrtyate sumahātejāḥ kumāro'dbhutadarśanaḥ || śasanaṃ taddravīhi iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 36

रुद्रेण शुक्रमुत्सृष्टं तच्छ्वेतः पर्वतोऽभवत्। पावकस्येनद्रियं श्वेते कृत्तिकाभिः कृतं नगे ।।

rudreṇa śukramutsṛṣṭaṃ tacchvetaḥ parvato'bhavat| pāvakasyenadriyaṃ śvete kṛttikābhiḥ kṛtaṃ nage ||

Verse 37

पूज्यमानं तु रुद्रेण दृष्ट्वा सर्वेदिवौकसः। रुद्रसूनुं ततः प्राहुर्गुहं गुणवतांवरम् ।।

pūjyamānaṃ tu rudreṇa dṛṣṭvā sarvedivaukasaḥ| rudrasūnuṃ tataḥ prāhurguhaṃ guṇavatāṃvaram ||

Verse 38

अनुप्रविश्य रुद्रेण वह्निं जातो ह्ययं शिशुः। तत्र जातस्ततः स्कन्दो रुद्रसूनुस्ततोऽभवत् ।। रुद्रमग्निमिति। रुद्रो वा एष यदग्निरित श्रुतिविदो द्विजाः प्राहुः ।।

anupraviśya rudreṇa vahniṃ jāto hyayaṃ śiśuḥ| tatra jātastataḥ skando rudrasūnustato'bhavat || rudramagnimiti| rudro vā eṣa yadagnirita śrutivido dvijāḥ prāhuḥ ||

Verse 39

रुद्रस्य वह्नेः स्वाहायाः षण्णां स्त्रीणां च तेजसा। जातः स्कन्दः सुरश्रेष्ठो रुद्रसूनुस्ततोऽभवत् ।।

rudrasya vahneḥ svāhāyāḥ ṣaṇṇāṃ strīṇāṃ ca tejasā| jātaḥ skandaḥ suraśreṣṭho rudrasūnustato'bhavat ||

Verse 40

अरजे वाससी रक्ते वसानः पावकात्मजः। भाति दीप्तवपुः श्रमान्रक्ताभ्राभ्यामिवांशुमान् ।।

araje vāsasī rakte vasānaḥ pāvakātmajaḥ| bhāti dīptavapuḥ śramānraktābhrābhyāmivāṃśumān ||

Verse 41

कुक्कुटश्चाग्निना दत्तस्तस् केतुरलंकृतः। रथे समुच्छितो भाति कालाग्निरव लोहितः ।।

kukkuṭaścāgninā dattastas keturalaṃkṛtaḥ| rathe samucchito bhāti kālāgnirava lohitaḥ ||

Verse 42

या चेष्टा सर्वभूतानां प्रभा शक्तिर्बलं तथा। अग्रतस्तस्य सा शक्तिर्देवानां जयवर्धनी ।।

yā ceṣṭā sarvabhūtānāṃ prabhā śaktirbalaṃ tathā| agratastasya sā śaktirdevānāṃ jayavardhanī ||

Verse 43

विवेश कवचं चास्य शरीरं सहजं तथा। युध्यमानस्य देवस्य प्रादुर्भवति तत्सदा ।।

viveśa kavacaṃ cāsya śarīraṃ sahajaṃ tathā| yudhyamānasya devasya prādurbhavati tatsadā ||

Verse 44

शक्तिर्धर्मो बलं तेजः कान्तत्वं सत्यमुन्नतिः। ब्रह्मण्यत्वमसंमोहो भक्तानां परिरक्षणम् ।।

śaktirdharmo balaṃ tejaḥ kāntatvaṃ satyamunnatiḥ| brahmaṇyatvamasaṃmoho bhaktānāṃ parirakṣaṇam ||

Verse 45

निकृन्तनं च शत्रूणां लोकानां चाभिरक्षणम्। स्कन्देन सह जातानि सर्वाण्येव जनाधिप ।।

nikṛntanaṃ ca śatrūṇāṃ lokānāṃ cābhirakṣaṇam| skandena saha jātāni sarvāṇyeva janādhipa ||

Verse 46

एवं देवगणैः सर्वैः सोऽभिषिक्तः स्वलंकृतः। बभौ प्रतीतः सुमनाः परिपूर्णेन्दुदर्शनः ।।

evaṃ devagaṇaiḥ sarvaiḥ so'bhiṣiktaḥ svalaṃkṛtaḥ| babhau pratītaḥ sumanāḥ paripūrṇendudarśanaḥ ||

Verse 47

इष्टैः स्वाध्यायघोषैश्च देवतूर्यवरैरपि। देवगन्धर्वगीतैश्च सर्वैरप्सरसां गणैः ।।

iṣṭaiḥ svādhyāyaghoṣaiśca devatūryavarairapi| devagandharvagītaiśca sarvairapsarasāṃ gaṇaiḥ ||

Verse 48

एतैश्चान्यैश्च बहुभिस्तुष्टैर्हृष्टैः स्वलंकृतः। [सुसंवृतः पिशाचानां गणैर्देवगणैस्तथा।] क्रीडन्भाति तदा देवैरभिषिक्तश्च पावकिः ।।

etaiścānyaiśca bahubhistuṣṭairhṛṣṭaiḥ svalaṃkṛtaḥ| [susaṃvṛtaḥ piśācānāṃ gaṇairdevagaṇaistathā|] krīḍanbhāti tadā devairabhiṣiktaśca pāvakiḥ ||

Verse 49

अभिषिक्तं महासेनमपश्यन्त दिवौकसः। विनिहत्य तमः सूर्यं यथैवाभ्युदितं तथा ।।

abhiṣiktaṃ mahāsenamapaśyanta divaukasaḥ| vinihatya tamaḥ sūryaṃ yathaivābhyuditaṃ tathā ||

Verse 50

अथैनमभ्ययुः सर्वा देवसेनाः सहस्रशः। अस्माकं त्वं पतिरिति ब्रुवाणाः सर्वतो दिशः ।।

athainamabhyayuḥ sarvā devasenāḥ sahasraśaḥ| asmākaṃ tvaṃ patiriti bruvāṇāḥ sarvato diśaḥ ||

Verse 51

ताः समासाद्य भगवान्सर्वभूतगणैर्वृतः। अर्चितस्तु स्तुतश्चैव सान्त्वयामास ता अपि ।।

tāḥ samāsādya bhagavānsarvabhūtagaṇairvṛtaḥ| arcitastu stutaścaiva sāntvayāmāsa tā api ||

Verse 52

शतक्रतुश्चाभिषिच्य स्कन्दं सेनापतिं तदा। सस्मार तां देवसेनां या सा तेन विमोक्षिता ।।

śatakratuścābhiṣicya skandaṃ senāpatiṃ tadā| sasmāra tāṃ devasenāṃ yā sā tena vimokṣitā ||

Verse 53

अयं तस्याः पतिर्नूनं विहितो ब्रह्मणा स्वयम्। संचिन्त्य त्वानयामास देवसेनां ह्यलंकृताम् ।।

ayaṃ tasyāḥ patirnūnaṃ vihito brahmaṇā svayam| saṃcintya tvānayāmāsa devasenāṃ hyalaṃkṛtām ||

Verse 54

स्कन्दं प्रोवाच बलभिदियं कन्या सुरोत्तम। अजाते त्वयि निर्दिष्टा तव पत्नी स्वयंभुवा ।।

skandaṃ provāca balabhidiyaṃ kanyā surottama| ajāte tvayi nirdiṣṭā tava patnī svayaṃbhuvā ||

Verse 55

तस्मात्त्वमस्या विधिवत्पाणिं मन्त्रपुरस्कृतम्। गृहाण दक्षिणं देव्याः पाणिना पद्मवर्चसा ।।

tasmāttvamasyā vidhivatpāṇiṃ mantrapuraskṛtam| gṛhāṇa dakṣiṇaṃ devyāḥ pāṇinā padmavarcasā ||

Verse 56

एवमुक्तः स जग्राह तस्याः पाणिं यथाविधि। बृहस्पतिर्मन्त्रविद्धि जजाप च जुहाव च ।।

evamuktaḥ sa jagrāha tasyāḥ pāṇiṃ yathāvidhi| bṛhaspatirmantraviddhi jajāpa ca juhāva ca ||

Verse 57

एवं स्कन्दस्य महिषीं देवसेनां विदुर्जनाः। षष्ठीं यां ब्राह्मणाः प्राहुर्लक्ष्मीमासां सुखप्रदाम् ।।

evaṃ skandasya mahiṣīṃ devasenāṃ vidurjanāḥ| ṣaṣṭhīṃ yāṃ brāhmaṇāḥ prāhurlakṣmīmāsāṃ sukhapradām ||

Verse 58

सिनीबालीं कुहूं चैव सद्वृत्तिमपराजिताम्। इत्येवमादिभिर्देवी नामभिः परिकीर्त्यते ।।

sinībālīṃ kuhūṃ caiva sadvṛttimaparājitām| ityevamādibhirdevī nāmabhiḥ parikīrtyate ||

Verse 59

यदा स्कन्दः पतिर्लब्धः शाश्वतो देवसेनया। तदा तमाश्रयल्लक्ष्मीः स्वयं देवी शरीरिणी ।।

yadā skandaḥ patirlabdhaḥ śāśvato devasenayā| tadā tamāśrayallakṣmīḥ svayaṃ devī śarīriṇī ||

Verse 60

श्रीजुष्टः पञ्चमीस्कन्दस्तस्माच्छ्रीः पञ्चमी स्मृता। षष्ठ्यां कृतार्थोऽभूद्यस्थात्तस्मात्षष्ठी महातिधिः ।।

śrījuṣṭaḥ pañcamīskandastasmācchrīḥ pañcamī smṛtā| ṣaṣṭhyāṃ kṛtārtho'bhūdyasthāttasmātṣaṣṭhī mahātidhiḥ ||