Adhyaya 230

Verse 1

मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरंप्रतिस्कन्दचरित्रकीर्तनम् ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। श्रिया जुष्टं महासेनं देवसेनापतीकृतम्। सप्तर्षिपत्नयः षड् देव्यस्तत्सकाशमथागमन् ।।

mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhiraṃpratiskandacaritrakīrtanam || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| śriyā juṣṭaṃ mahāsenaṃ devasenāpatīkṛtam| saptarṣipatnayaḥ ṣaḍ devyastatsakāśamathāgaman ||

Verse 2

ऋषिभिः संपरित्यक्ता धर्मयुक्ता महाव्रताः। द्रुतमागम्य चोचुस्ता देवसेनापतिं प्रभुम् ।।

ṛṣibhiḥ saṃparityaktā dharmayuktā mahāvratāḥ| drutamāgamya cocustā devasenāpatiṃ prabhum ||

Verse 3

वयं पुत्र परित्यक्तां भर्तृभिर्देवसंमितैः। अकारणाद्रुषा तैस्तु पुण्यस्थानात्परिच्युताः ।।

vayaṃ putra parityaktāṃ bhartṛbhirdevasaṃmitaiḥ| akāraṇādruṣā taistu puṇyasthānātparicyutāḥ ||

Verse 4

अस्माभिः किल जातस्त्वमिति केनाप्युदाहृतम्। तत्सत्यमेतत्संश्रुत्य तस्मान्नस्त्रातुमर्हसि ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि त्रिंसदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 230 ।।

asmābhiḥ kila jātastvamiti kenāpyudāhṛtam| tatsatyametatsaṃśrutya tasmānnastrātumarhasi || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi triṃsadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 230 ||

Verse 5

अक्षयश्च भवेत्स्वर्गस्त्वत्प्रसादाद्धि नः प्रभो। त्वां पुत्रं चाप्यभीप्सामः कृत्वैतदनृणो भव ।।

akṣayaśca bhavetsvargastvatprasādāddhi naḥ prabho| tvāṃ putraṃ cāpyabhīpsāmaḥ kṛtvaitadanṛṇo bhava ||

Verse 6

स्कन्द उवाच। मातरो हि भवत्यो मे सुतो वोऽहमनिन्दिताः। यद्वापीच्छत तत्सर्वं संभविष्यति वस्तथा ।।

skanda uvāca| mātaro hi bhavatyo me suto vo'hamaninditāḥ| yadvāpīcchata tatsarvaṃ saṃbhaviṣyati vastathā ||

Verse 7

मार्कण्डेय उवाच। विवक्षन्तं ततः शक्रं किं कार्यमिति सोऽब्रवीत्। उक्तः स्कन्देन ब्रूहिति सोऽब्रवीद्वासवस्ततः ।। असत्यमेतत्संस्कृत्य इति ध. पाठः। अपत्यमेतत्संस्मृत्य इति ट. थ. पाठः ।।

mārkaṇḍeya uvāca| vivakṣantaṃ tataḥ śakraṃ kiṃ kāryamiti so'bravīt| uktaḥ skandena brūhiti so'bravīdvāsavastataḥ || asatyametatsaṃskṛtya iti dha. pāṭhaḥ| apatyametatsaṃsmṛtya iti ṭa. tha. pāṭhaḥ ||

Verse 8

अभिजित्स्पर्धमाना तु रोहिण्या कन्यसी स्वसा। इच्छन्ती ज्येष्ठतां देवी तपस्तप्तुं वनं गता ।। विवक्षन्तमभिजिन्नक्षत्रस् पतनान्नक्षत्रसंख्या कथं समा भवेदिति प्रष्टुमिच्छन्तम् ।।

abhijitspardhamānā tu rohiṇyā kanyasī svasā| icchantī jyeṣṭhatāṃ devī tapastaptuṃ vanaṃ gatā || vivakṣantamabhijinnakṣatras patanānnakṣatrasaṃkhyā kathaṃ samā bhavediti praṣṭumicchantam ||

Verse 9

तत्र मूढोस्मि भद्रं ते नक्षत्रं गगनाच्च्युतम्। कालं त्विमं परं स्कन्द ब्रह्मणा सह चिन्तय ।।

tatra mūḍhosmi bhadraṃ te nakṣatraṃ gaganāccyutam| kālaṃ tvimaṃ paraṃ skanda brahmaṇā saha cintaya ||

Verse 10

धनिष्ठादिस्तदा कालो ब्रह्मणा परिकल्पितः। पूर्वकाले रोहिण्यारम्भे एव चन्द्र, सूर्य एवं गुरोः योगं भवति स्म। - टिप्पणी रोहिणी ह्यभवत्पूर्वमेवं सङ्ख्या समाभवत् ।। कन्यसी कनिष्ठा। वनं गता अधिकारं त्यक्तेति शेषः ।।

dhaniṣṭhādistadā kālo brahmaṇā parikalpitaḥ| pūrvakāle rohiṇyārambhe eva candra, sūrya evaṃ guroḥ yogaṃ bhavati sma| - ṭippaṇī rohiṇī hyabhavatpūrvamevaṃ saṅkhyā samābhavat || kanyasī kaniṣṭhā| vanaṃ gatā adhikāraṃ tyakteti śeṣaḥ ||

Verse 11

एवमुक्ते तु शक्रेण त्रिदिवं कृत्तिका गताः। नक्षत्रं सप्तशीर्षाभंं इति पाठभेदः नक्षत्रं शकटाकारं भाति तद्वह्निदैवतम् ।। यस्य नक्षत्रस्याद्यक्षणे चन्द्रसूर्यगुरूणां योगस्तद्युगादिनक्षत्रम्। तच्चपूर्वं रोहिण्यभूत्। तदाभिजित्पतनकाले त्वेकन्यूनैरहोरात्रैर्भगणस्य भोगात् कृतयुगादिनक्षत्रं धनिष्ठैवाभवदित्यर्थः। संख्या कलाकाष्ठादीनाम् ।।

evamukte tu śakreṇa tridivaṃ kṛttikā gatāḥ| nakṣatraṃ saptaśīrṣābhaṃṃ iti pāṭhabhedaḥ nakṣatraṃ śakaṭākāraṃ bhāti tadvahnidaivatam || yasya nakṣatrasyādyakṣaṇe candrasūryagurūṇāṃ yogastadyugādinakṣatram| taccapūrvaṃ rohiṇyabhūt| tadābhijitpatanakāle tvekanyūnairahorātrairbhagaṇasya bhogāt kṛtayugādinakṣatraṃ dhaniṣṭhaivābhavadityarthaḥ| saṃkhyā kalākāṣṭhādīnām ||

Verse 12

विनता चाब्रवीत्स्कन्दं मम त्वं पिण्डदः सुतः। इच्छामि नित्यमेवाहं त्वया पुत्र सहासितुम् ।। तथा च कृत्तिकाभिरेव नक्षत्रसंख्यापूर्ति कुर्विति शक्राशयं ज्ञात्वा तास्त्रिदिवं गताः। नक्षत्रं सप्तशीर्षाभं इति झ. पाठः ।।

vinatā cābravītskandaṃ mama tvaṃ piṇḍadaḥ sutaḥ| icchāmi nityamevāhaṃ tvayā putra sahāsitum || tathā ca kṛttikābhireva nakṣatrasaṃkhyāpūrti kurviti śakrāśayaṃ jñātvā tāstridivaṃ gatāḥ| nakṣatraṃ saptaśīrṣābhaṃ iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 13

स्कन्द उवाच। एवमस्तु नमस्तेऽस्तु पुत्रस्नेहात्प्रशाधि माम्। स्नुषया पूज्यमाना वै देवि वत्स्यसि नित्यदा ।। ऋषिपत्नीनामिव गरुत्मत्या अपिरूपं स्वाहया धृतमिति त्सुतत्वं बोध्यम् ।।

skanda uvāca| evamastu namaste'stu putrasnehātpraśādhi mām| snuṣayā pūjyamānā vai devi vatsyasi nityadā || ṛṣipatnīnāmiva garutmatyā apirūpaṃ svāhayā dhṛtamiti tsutatvaṃ bodhyam ||

Verse 14

मार्कण्डेय उवाच। अथ मातृगणः सर्वः स्कन्दं वचनमब्रवीत्। वयं सर्वस्य लोकस्य मातरः कविभिः स्तुताः। इच्छामो मातरस्तुभ्यं भवितुं पूजयस्व नः ।। स्नुषया देवसेनया ।।

mārkaṇḍeya uvāca| atha mātṛgaṇaḥ sarvaḥ skandaṃ vacanamabravīt| vayaṃ sarvasya lokasya mātaraḥ kavibhiḥ stutāḥ| icchāmo mātarastubhyaṃ bhavituṃ pūjayasva naḥ || snuṣayā devasenayā ||

Verse 15

तासां तु वचनं श्रुत्वास्कन्दो वचनमब्रवीत्। मातरो हि भवत्यो मे भवतीनामहं सुतः। उच्यतां यन्मया कार्यं भवतीनामथेप्सितम् ।।

tāsāṃ tu vacanaṃ śrutvāskando vacanamabravīt| mātaro hi bhavatyo me bhavatīnāmahaṃ sutaḥ| ucyatāṃ yanmayā kāryaṃ bhavatīnāmathepsitam ||

Verse 16

मातर ऊचुः। यास्तु ता मातरः पूर्वं लोकस्यास्य प्रकल्पिताः। अस्माकं तु भवेत्स्थानं तासां चैव न तद्भवेत् ।। मातृगणो विनतादिसमूहः ।।

mātara ūcuḥ| yāstu tā mātaraḥ pūrvaṃ lokasyāsya prakalpitāḥ| asmākaṃ tu bhavetsthānaṃ tāsāṃ caiva na tadbhavet || mātṛgaṇo vinatādisamūhaḥ ||

Verse 17

भवेम पूज्या लोकस्य न ताः पूज्याः सुरर्षभ। प्रजाऽस्माकं हृतास्ताभिस्त्वत्कृते ताः प्रयच्छ नः ।। ताः प्रसिद्धाः मातरो ब्राह्मीमाहेश्वरीप्रभृतयः ।।

bhavema pūjyā lokasya na tāḥ pūjyāḥ surarṣabha| prajā'smākaṃ hṛtāstābhistvatkṛte tāḥ prayaccha naḥ || tāḥ prasiddhāḥ mātaro brāhmīmāheśvarīprabhṛtayaḥ ||

Verse 18

स्कन्द उवाच। वृत्ताः प्रजा न ताः प्रक्या भवतीभिर्निषेवितुम्। अन्प्रां वः कां प्रयच्छामि प्रजां यां मनसेच्छथा ।। त्वत्कृते त्वदर्थं ताभिर्ब्राह्मयादिभिरस्मद्भर्तॄन् मिथ्याभिशापदोषेण कोपयन्तीभिः प्रजा हृताः सङ्गाभावादित्यर्थः। संधिरार्षः। नोऽस्मभ्यं प्रयच्छ भर्तॄणामनुकूलनेनेत्यर्थः ।।

skanda uvāca| vṛttāḥ prajā na tāḥ prakyā bhavatībhirniṣevitum| anprāṃ vaḥ kāṃ prayacchāmi prajāṃ yāṃ manasecchathā || tvatkṛte tvadarthaṃ tābhirbrāhmayādibhirasmadbhartṝn mithyābhiśāpadoṣeṇa kopayantībhiḥ prajā hṛtāḥ saṅgābhāvādityarthaḥ| saṃdhirārṣaḥ| no'smabhyaṃ prayaccha bhartṝṇāmanukūlanenetyarthaḥ ||

Verse 19

मातर ऊचुः। इच्चाम तासां मातॄणां प्रजा भोक्तुं प्रयच्छ नः। त्वया सह पृथग्भूता ये च तासामथेश्वराः ।। वृत्तामया दत्ता अपि। मया प्रार्थिता अपि मुनयो युष्मान् नाङ्गीकरिष्यन्तीति भावः ।।

mātara ūcuḥ| iccāma tāsāṃ mātṝṇāṃ prajā bhoktuṃ prayaccha naḥ| tvayā saha pṛthagbhūtā ye ca tāsāmatheśvarāḥ || vṛttāmayā dattā api| mayā prārthitā api munayo yuṣmān nāṅgīkariṣyantīti bhāvaḥ ||

Verse 20

स्कन्द उवाच। प्रजा वो दद्मि कष्टं तु भवतीभिरुदाहृतम्। परिरक्षत भद्रं वः प्रजा साधुनमस्कृताः ।। मातॄणां ब्राह्मयादीनाम्। तासां प्रजानामीश्वराः पित्रादयः ।।

skanda uvāca| prajā vo dadmi kaṣṭaṃ tu bhavatībhirudāhṛtam| parirakṣata bhadraṃ vaḥ prajā sādhunamaskṛtāḥ || mātṝṇāṃ brāhmayādīnām| tāsāṃ prajānāmīśvarāḥ pitrādayaḥ ||

Verse 21

मातर ऊचुः। परिरक्षाम भद्रं ते प्रजाः स्कन्द यथेच्छसि। त्वया नो रोचते स्कन्द सहवासश्चिरंप्रभो ।।

mātara ūcuḥ| parirakṣāma bhadraṃ te prajāḥ skanda yathecchasi| tvayā no rocate skanda sahavāsaściraṃprabho ||

Verse 22

स्कन्द उवाच। यावत्षोडश वर्षाणि भवन्ति तरुणाः प्रजाः। प्रबाधत मनुष्याणां तावद्रूपैः पृथग्विधैः ।।

skanda uvāca| yāvatṣoḍaśa varṣāṇi bhavanti taruṇāḥ prajāḥ| prabādhata manuṣyāṇāṃ tāvadrūpaiḥ pṛthagvidhaiḥ ||

Verse 23

अहं च वः प्रदास्यामि रौद्रमात्मानमव्ययम्। परमं तेन सहिताः सुखं वत्स्यथ पूजिताः ।। मार्कण्डेय उवाच।

ahaṃ ca vaḥ pradāsyāmi raudramātmānamavyayam| paramaṃ tena sahitāḥ sukhaṃ vatsyatha pūjitāḥ || mārkaṇḍeya uvāca|

Verse 24

ततः शरीरात्स्कन्दस्य परुषः पावकप्रभः। भोक्तुं प्रजाः स मर्त्यानां निष्पपात महाबलः ।।

tataḥ śarīrātskandasya paruṣaḥ pāvakaprabhaḥ| bhoktuṃ prajāḥ sa martyānāṃ niṣpapāta mahābalaḥ ||

Verse 25

अपतत्सहसा भूमौ विसंज्ञोऽथ क्षुधार्दितः। स्कन्देन सोऽभ्यनुज्ञातो रौद्ररूपोऽभवद्ग्रहः ।।

apatatsahasā bhūmau visaṃjño'tha kṣudhārditaḥ| skandena so'bhyanujñāto raudrarūpo'bhavadgrahaḥ ||

Verse 26

स्कन्दापस्मार इत्याहुर्गृहं तं द्विजसत्तमाः। विनता तु महारौद्रा कथ्यते शकुनिग्रहः ।।

skandāpasmāra ityāhurgṛhaṃ taṃ dvijasattamāḥ| vinatā tu mahāraudrā kathyate śakunigrahaḥ ||

Verse 27

मातॄणां राक्षसंप्राहुस्तं विद्यात्पूतनाग्रहम्। कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी ।।

mātṝṇāṃ rākṣasaṃprāhustaṃ vidyātpūtanāgraham| kaṣṭā dāruṇarūpeṇa ghorarūpā niśācarī ||

Verse 28

पशाची रदारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना। गर्भान्सा मानुषीणां तु हरते घोरदर्शना ।।

paśācī radāruṇākārā kathyate śītapūtanā| garbhānsā mānuṣīṇāṃ tu harate ghoradarśanā ||

Verse 29

अदितिं रेवतीं प्राहुर्ग्रहस्तस्यास्तु रैवतः। सोऽपि बालान्महागोरो बाधते वै महाग्रहः ।।

aditiṃ revatīṃ prāhurgrahastasyāstu raivataḥ| so'pi bālānmahāgoro bādhate vai mahāgrahaḥ ||

Verse 30

दैत्यानां या दितिर्माता तामाहुर्मुखमण्डिकाम्। अत्यर्थं शिशुमांसेन संप्रहृष्टा दुरासदा ।।

daityānāṃ yā ditirmātā tāmāhurmukhamaṇḍikām| atyarthaṃ śiśumāṃsena saṃprahṛṣṭā durāsadā ||

Verse 31

कुमाराश्च कुमार्यश् ये प्रोक्ताः स्कन्दसंभवाः। तेऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्यसुमहाग्रहाः ।।

kumārāśca kumāryaś ye proktāḥ skandasaṃbhavāḥ| te'pi garbhabhujaḥ sarve kauravyasumahāgrahāḥ ||

Verse 32

तासामेव तु पत्नीनां पतयस्ते प्रकीर्तिताः। आजायमानान्गृह्णन्ति बालकान्रौद्रकर्मणः ।। प्रजाः अस्मदाद्याः। नमस्कृता यूयं मयेति शेषः ।।

tāsāmeva tu patnīnāṃ patayaste prakīrtitāḥ| ājāyamānāngṛhṇanti bālakānraudrakarmaṇaḥ || prajāḥ asmadādyāḥ| namaskṛtā yūyaṃ mayeti śeṣaḥ ||

Verse 33

गवां माता तु या प्राज्ञैः कथ्यते सुरभिर्नृप। शकुनिस्तामथारुह्यसह भुङ्क्ते शिशून्भुवि ।।

gavāṃ mātā tu yā prājñaiḥ kathyate surabhirnṛpa| śakunistāmathāruhyasaha bhuṅkte śiśūnbhuvi ||

Verse 34

सरमा नाम या माता शुनां देवी जनाधिप। साऽपिगर्भान्समादत्ते मानुषीणां सदैव हि ।।

saramā nāma yā mātā śunāṃ devī janādhipa| sā'pigarbhānsamādatte mānuṣīṇāṃ sadaiva hi ||

Verse 35

पादपानां च या माता करञ्जनिलया हि सा। वरदा सा हि सौम्या च नित्यं भूतानुकम्पिनी ।।

pādapānāṃ ca yā mātā karañjanilayā hi sā| varadā sā hi saumyā ca nityaṃ bhūtānukampinī ||

Verse 36

करञ्जे तां नमस्यन्ति तस्मात्पुत्रार्थिनो नराः। इमे त्वष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रियाः ।।

karañje tāṃ namasyanti tasmātputrārthino narāḥ| ime tvaṣṭādaśānye vai grahā māṃsamadhupriyāḥ ||

Verse 37

द्विपञ्चरात्रं तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे। कद्रूः सूक्ष्मवपुर्भूत्वा गर्भिणीं प्रविशत्यथ ।।

dvipañcarātraṃ tiṣṭhanti satataṃ sūtikāgṛhe| kadrūḥ sūkṣmavapurbhūtvā garbhiṇīṃ praviśatyatha ||

Verse 38

भुङ्क्ते सा तत्र तं गर्भं सा तु नागं प्रसूयते। गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भं गृह्य गच्छति ।। अज्ञायमाना गृहन्ति इति ध. पाठः ।।

bhuṅkte sā tatra taṃ garbhaṃ sā tu nāgaṃ prasūyate| gandharvāṇāṃ tu yā mātā sā garbhaṃ gṛhya gacchati || ajñāyamānā gṛhanti iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 39

ततो विलीनगर्भा सा मानुषी भुवि दृश्यते। या जनित्री त्वप्सरसां गर्भमास्ते प्रगृह्य सा ।।

tato vilīnagarbhā sā mānuṣī bhuvi dṛśyate| yā janitrī tvapsarasāṃ garbhamāste pragṛhya sā ||

Verse 40

उपविष्टं ततो गर्भं कथयनति मनीषिणः। लोहितस्योदधेः कन्या धात्री स्कन्दस्य सा स्मृता ।।

upaviṣṭaṃ tato garbhaṃ kathayanati manīṣiṇaḥ| lohitasyodadheḥ kanyā dhātrī skandasya sā smṛtā ||

Verse 41

लोहितायनिरित्येवं कदम्बे सा हि पूज्यते। पुरुषे तु यथा रुद्रस्तथाऽऽर्या प्रमदास्वपि ।।

lohitāyanirityevaṃ kadambe sā hi pūjyate| puruṣe tu yathā rudrastathā''ryā pramadāsvapi ||

Verse 42

आर्या माता कुमारस्य पृथक्कामार्थमिज्यते। एवमेते कुमाराणां मया प्रोक्ता महाग्रहाः ।।

āryā mātā kumārasya pṛthakkāmārthamijyate| evamete kumārāṇāṃ mayā proktā mahāgrahāḥ ||

Verse 43

यावत्षोडश वर्षाणि शिशूनां ह्यशिवास्ततः। ये च मातृगणाः प्रोक्ताः पुरुषाश्चैवये ग्रहाः ।।

yāvatṣoḍaśa varṣāṇi śiśūnāṃ hyaśivāstataḥ| ye ca mātṛgaṇāḥ proktāḥ puruṣāścaivaye grahāḥ ||

Verse 44

सर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभिः। तेषां प्रशमनं कार्यं स्नानं धूपमथाञ्जनम्। बलिकार्गेपहाराश् स्कन्दस्येज्या विशेषतः ।।

sarve skandagrahā nāma jñeyā nityaṃ śarīribhiḥ| teṣāṃ praśamanaṃ kāryaṃ snānaṃ dhūpamathāñjanam| balikārgepahārāś skandasyejyā viśeṣataḥ ||

Verse 45

एवमभ्यर्चिताः सर्वे प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम्। आयुर्दीर्घं च राजेनद्रसम्यक्पूजानमस्कृताः ।।

evamabhyarcitāḥ sarve prayacchanti śubhaṃ nṛṇām| āyurdīrghaṃ ca rājenadrasamyakpūjānamaskṛtāḥ ||

Verse 46

ऊर्ध्वं तु षोडशाद्वर्षाद्ये भवन्ति ग्रहा नृणाम्। तानहं संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य महेश्वरम् ।।

ūrdhvaṃ tu ṣoḍaśādvarṣādye bhavanti grahā nṛṇām| tānahaṃ saṃpravakṣyāmi namaskṛtya maheśvaram ||

Verse 47

यः पश्यति नरो देवाञ्जाग्रद्वा शयितोपि वा। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं तं तु देवग्रहं विदुः ।।

yaḥ paśyati naro devāñjāgradvā śayitopi vā| unmādyati sa tu kṣipraṃ taṃ tu devagrahaṃ viduḥ ||

Verse 48

आसीनश्च शयानश्च यः पश्यति नरः पितॄन्। उन्माद्यतिस तु क्षिप्रं स ज्ञेयस्तु पितृग्रहः ।।

āsīnaśca śayānaśca yaḥ paśyati naraḥ pitṝn| unmādyatisa tu kṣipraṃ sa jñeyastu pitṛgrahaḥ ||

Verse 49

अवमन्यति यः सिद्धान्क्रुद्धाश्चापि शपन्ति यम्। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयः सिद्धग्रहस्तु सः ।।

avamanyati yaḥ siddhānkruddhāścāpi śapanti yam| unmādyati sa tu kṣipraṃ jñeyaḥ siddhagrahastu saḥ ||

Verse 50

उपाघ्राति च यो गन्धान्रसांश्चापि पृथग्विधान्। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयो राक्षसो ग्रहः ।।

upāghrāti ca yo gandhānrasāṃścāpi pṛthagvidhān| unmādyati sa tu kṣipraṃ sa jñeyo rākṣaso grahaḥ ||

Verse 51

गन्धर्वाश्चापि यं दिव्याः संविशन्ति नरं भुवि। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहो गान्धर्व एव सः ।।

gandharvāścāpi yaṃ divyāḥ saṃviśanti naraṃ bhuvi| unmādyati sa tu kṣipraṃ graho gāndharva eva saḥ ||

Verse 52

अधिरोहन्ति यं नित्यं पिशाचाः पुरुषं प्रति। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहः पैशाच एव सः ।।

adhirohanti yaṃ nityaṃ piśācāḥ puruṣaṃ prati| unmādyati sa tu kṣipraṃ grahaḥ paiśāca eva saḥ ||

Verse 53

आविशन्ति च यं यक्षाः पुरुषं कालपर्यये। उनमाद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयो यक्षग्रहस्तु सः ।।

āviśanti ca yaṃ yakṣāḥ puruṣaṃ kālaparyaye| unamādyati sa tu kṣipraṃ jñeyo yakṣagrahastu saḥ ||

Verse 54

यस् दोषैः प्रकुपितं चित्तं मुह्यति देहिनः। उनमाद्यति स तु क्षिप्रं साधनं तस्य शास्त्रतः ।।

yas doṣaiḥ prakupitaṃ cittaṃ muhyati dehinaḥ| unamādyati sa tu kṣipraṃ sādhanaṃ tasya śāstrataḥ ||

Verse 55

वैक्लव्याच्च भयाच्चैव घोराणां चापि दर्शनात्। उन्माद्यति स तु क्षिप्रं सान्त्वं तस्य तु साधनम् ।।

vaiklavyācca bhayāccaiva ghorāṇāṃ cāpi darśanāt| unmādyati sa tu kṣipraṃ sāntvaṃ tasya tu sādhanam ||

Verse 56

कश्चित्क्रीडितुकामो वै भोक्तुकामस्तथाऽपरः। अभिकामस्तथैवान्य इत्येष त्रिविधो ग्रहः ।।

kaścitkrīḍitukāmo vai bhoktukāmastathā'paraḥ| abhikāmastathaivānya ityeṣa trividho grahaḥ ||

Verse 57

यावत्सप्ततिवर्षाणि भवन्त्येते ग्रहा नृणाम्। अतः परं देहिनां तु ग्रहतुल्या भवेञ्जरा ।।

yāvatsaptativarṣāṇi bhavantyete grahā nṛṇām| ataḥ paraṃ dehināṃ tu grahatulyā bhaveñjarā ||

Verse 58

अप्रकीर्णेन्द्रियं दान्तं शुचिं नित्यमतन्द्रितम्। आस्तिकं श्रद्दधानं च वर्जयन्ति तदा ग्रहाः ।।

aprakīrṇendriyaṃ dāntaṃ śuciṃ nityamatandritam| āstikaṃ śraddadhānaṃ ca varjayanti tadā grahāḥ ||

Verse 59

इत्येष ते ग्रहोद्देशो मानुषाणां प्रकीर्तितः। न स्पृशन्ति ग्रहा भक्तान्नरान्देवं महेश्वरम् ।।

ityeṣa te grahoddeśo mānuṣāṇāṃ prakīrtitaḥ| na spṛśanti grahā bhaktānnarāndevaṃ maheśvaram ||