Adhyaya 228

Verse 1

षडृषिभिर्लोकापवादभयात्स्वपत्नीनां परित्यागः ।। 1 ।। विश्वामित्रेण कुमारस्य जातकर्मादिना संस्करणम् ।। 2 ।। स्कन्दपराक्रमासहिष्णुना शक्रेण स्कन्देन सहाऽऽयोधनम् ।। 3 ।। इन्द्रवज्राभिहतात्स्कन्दस्य दक्षिणपार्श्वाद्विशास्वस्य तथा कुमाराणां कन्यानां च समुद्भवः ।। 4 ।। स्कन्दाद्भीतेनेन्द्रेण तेन सह संधानम् ।। 5 ।। मार्कण्डेय उवाच। तस्मिञ्जाते महासत्त्वे महासेने महाबले। समुत्तस्थुर्महोत्पाता घोररूपाः पृथग्विधाः ।। 1 ।।

ṣaḍṛṣibhirlokāpavādabhayātsvapatnīnāṃ parityāgaḥ || 1 || viśvāmitreṇa kumārasya jātakarmādinā saṃskaraṇam || 2 || skandaparākramāsahiṣṇunā śakreṇa skandena sahā''yodhanam || 3 || indravajrābhihatātskandasya dakṣiṇapārśvādviśāsvasya tathā kumārāṇāṃ kanyānāṃ ca samudbhavaḥ || 4 || skandādbhītenendreṇa tena saha saṃdhānam || 5 || mārkaṇḍeya uvāca| tasmiñjāte mahāsattve mahāsene mahābale| samuttasthurmahotpātā ghorarūpāḥ pṛthagvidhāḥ || 1 ||

Verse 2

स्त्रीपुंसोर्विपरीतं च तथा द्वन्द्वानि यानि च। ग्रहा दीप्ता दिशः खं च ररास च मही भृशम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि अष्टाविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 228 ।।

strīpuṃsorviparītaṃ ca tathā dvandvāni yāni ca| grahā dīptā diśaḥ khaṃ ca rarāsa ca mahī bhṛśam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi aṣṭāviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 228 ||

Verse 3

ऋषयश्च महाघोरान्दृष्ट्वोत्पातान्समन्ततः। अकुर्वञ्शान्तिमुद्विग्ना लोकानां लोकभावनाः ।।

ṛṣayaśca mahāghorāndṛṣṭvotpātānsamantataḥ| akurvañśāntimudvignā lokānāṃ lokabhāvanāḥ ||

Verse 4

निवसन्ति वने ये तु तस्मिंश्चैत्ररथे जनाः। तेऽब्रुवन्नेष नोऽनर्थः पावकेनाहृतो महान्। संगम्य षड्भिः पत्नीभिः सप्तर्षीणामिति स्म ह ।।

nivasanti vane ye tu tasmiṃścaitrarathe janāḥ| te'bruvanneṣa no'narthaḥ pāvakenāhṛto mahān| saṃgamya ṣaḍbhiḥ patnībhiḥ saptarṣīṇāmiti sma ha ||

Verse 5

अपरे गरुडीमाहुस्तयाऽनर्थोऽयमाहृतः। यैर्दृष्टा सा तदा देवी तस्या रूपेण गच्छती ।।

apare garuḍīmāhustayā'nartho'yamāhṛtaḥ| yairdṛṣṭā sā tadā devī tasyā rūpeṇa gacchatī ||

Verse 6

न तु तत्स्वाहया कर्म कृतंजानाति वै जनः ।।

na tu tatsvāhayā karma kṛtaṃjānāti vai janaḥ ||

Verse 7

सुपर्णी तु वचः श्रुत्वा ममायं तनयस्त्विति। उपगम्य शनैः स्कन्दमाहाहं जननी तव ।।

suparṇī tu vacaḥ śrutvā mamāyaṃ tanayastviti| upagamya śanaiḥ skandamāhāhaṃ jananī tava ||

Verse 8

अथ सप्तर्षयः श्रुत्वा जातं पुत्रं महौजसम्। तत्यजुः षट् तदा पत्नीर्विना देवीमरुन्धतीम्। षड्भिरेव तदा जातमाहुस्तद्वनवासिनः ।।

atha saptarṣayaḥ śrutvā jātaṃ putraṃ mahaujasam| tatyajuḥ ṣaṭ tadā patnīrvinā devīmarundhatīm| ṣaḍbhireva tadā jātamāhustadvanavāsinaḥ ||

Verse 9

सप्तर्षीनाह च स्वाहा मम पुत्रोऽयमित्युत। अहं हेतुर्नैतदेवमिति राजन्पुनः पुनः ।।

saptarṣīnāha ca svāhā mama putro'yamityuta| ahaṃ heturnaitadevamiti rājanpunaḥ punaḥ ||

Verse 10

विश्वामित्रस्तु कृत्वेष्टिं सप्तर्षीणां महामुनिः। पावकं कामसंतप्तमदृष्टः पृष्ठतोऽन्वगात्। तत्तेन निखिलं सर्वमवबुध्य यथातथम् ।।

viśvāmitrastu kṛtveṣṭiṃ saptarṣīṇāṃ mahāmuniḥ| pāvakaṃ kāmasaṃtaptamadṛṣṭaḥ pṛṣṭhato'nvagāt| tattena nikhilaṃ sarvamavabudhya yathātatham ||

Verse 11

विश्वामित्रस्तु प्रथमं कुमारं शरणं गतः। स्तवं दिव्यं संप्रचक्रे महासेनस् चापि सः ।।

viśvāmitrastu prathamaṃ kumāraṃ śaraṇaṃ gataḥ| stavaṃ divyaṃ saṃpracakre mahāsenas cāpi saḥ ||

Verse 12

मङ्गलानि च सर्वाणि कौमाराणि त्रयोदश। जातकर्मादिकास्तस् क्रियाश्चक्रे महामुनिः ।।

maṅgalāni ca sarvāṇi kaumārāṇi trayodaśa| jātakarmādikāstas kriyāścakre mahāmuniḥ ||

Verse 13

पड्वक्रस्य तु मांहात्म्यं कुक्कुटस्य तु साधनम्। शक्त्या देव्याः साधनं च तथा पारिषदामषि ।।

paḍvakrasya tu māṃhātmyaṃ kukkuṭasya tu sādhanam| śaktyā devyāḥ sādhanaṃ ca tathā pāriṣadāmaṣi ||

Verse 14

विश्वामित्रश्चकारैतत्कर्म लोकहिताय वै। तस्मादृषिः कुमारस् विश्वामित्रोऽभवत्प्रियः ।।

viśvāmitraścakāraitatkarma lokahitāya vai| tasmādṛṣiḥ kumāras viśvāmitro'bhavatpriyaḥ ||

Verse 15

अन्वजानाच्च स्वाहाया रूपान्यत्वं महामुनिः। अब्रवीच्च मुनीन्सर्वाननापराध्यन्ति वै स्त्रियः। श्रुत्वा तु तत्वतस्तस्मात्ते पत्नीः सर्वतोत्यजन् ।। विपरीतं वैरम्। द्वन्द्वानि अतिशीतात्युष्णादीनि ।।

anvajānācca svāhāyā rūpānyatvaṃ mahāmuniḥ| abravīcca munīnsarvānanāparādhyanti vai striyaḥ| śrutvā tu tatvatastasmātte patnīḥ sarvatotyajan || viparītaṃ vairam| dvandvāni atiśītātyuṣṇādīni ||

Verse 16

मार्कण्डेय उवाच। स्कन्दं श्रुत्वा तदा देवा वासवं सहिताऽब्रुवन्। अविषह्यं वलं स्कन्दं जहि शक्राशु माचिर् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| skandaṃ śrutvā tadā devā vāsavaṃ sahitā'bruvan| aviṣahyaṃ valaṃ skandaṃ jahi śakrāśu mācir ||

Verse 17

यदि वा न निहंस्येनमद्येन्द्रोऽयं भविष्यति। त्रैलोक्यं सन्निगृह्यास्मांस्त्वां च शक्र महाबला ।।

yadi vā na nihaṃsyenamadyendro'yaṃ bhaviṣyati| trailokyaṃ sannigṛhyāsmāṃstvāṃ ca śakra mahābalā ||

Verse 18

स तानुवाच व्यथितो वालोऽयं सुमहाबलः। स्रष्टारमपि लोकानां युधि विक्रम्य नाशयेत्। [न बालमुत्सहे हन्तुमिति शक्रः प्रभाषते ।।

sa tānuvāca vyathito vālo'yaṃ sumahābalaḥ| sraṣṭāramapi lokānāṃ yudhi vikramya nāśayet| [na bālamutsahe hantumiti śakraḥ prabhāṣate ||

Verse 19

तेऽब्रुवन्नास्ति ते वीर्यं यत एवं प्रभासे।] सर्वास्त्वद्याभिगच्छन्तु स्कन्दं लोकस्य मातरः ।।

te'bruvannāsti te vīryaṃ yata evaṃ prabhāse|] sarvāstvadyābhigacchantu skandaṃ lokasya mātaraḥ ||

Verse 20

कामवीर्या घ्नन्तु चैनं तथेत्युक्त्वा च ता ययुः। तमप्रतिबलं दृष्ट्वा विषण्णवदनास्तु ताः ।।

kāmavīryā ghnantu cainaṃ tathetyuktvā ca tā yayuḥ| tamapratibalaṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇavadanāstu tāḥ ||

Verse 21

अशक्योऽयंविचिन्त्यैवं तमेव शरणं ययुः। ऊचुश्चैनं त्वमस्माकं पुत्रोऽस्माभिर्धृतंजगत् ।।

aśakyo'yaṃvicintyaivaṃ tameva śaraṇaṃ yayuḥ| ūcuścainaṃ tvamasmākaṃ putro'smābhirdhṛtaṃjagat ||

Verse 22

अभिनन्द्य ततः सर्वाः प्रस्नुताः स्नेहविक्लबाः। [तासां तद्वचनं श्रुत्वा पातुकामः स्तनान्प्रभुः] ।।

abhinandya tataḥ sarvāḥ prasnutāḥ snehaviklabāḥ| [tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā pātukāmaḥ stanānprabhuḥ] ||

Verse 23

ताः संपूज्य महासेनःकामांश्चासां प्रदाय सः। अपश्यदग्निमायान्तं पितरं बलिनां बली ।।

tāḥ saṃpūjya mahāsenaḥkāmāṃścāsāṃ pradāya saḥ| apaśyadagnimāyāntaṃ pitaraṃ balināṃ balī ||

Verse 24

स तु संपूजितस्तेन सह मातृगणेन ह। परिवार्य महासेनं रक्षमाणः स्थितः शिवः ।।

sa tu saṃpūjitastena saha mātṛgaṇena ha| parivārya mahāsenaṃ rakṣamāṇaḥ sthitaḥ śivaḥ ||

Verse 25

सर्वासां या तु मातॄणां नारी क्रोधसमुद्भवा। धात्री स्वपुत्रवत्स्कन्दं शूलहस्ताऽभ्यरक्षत ।।

sarvāsāṃ yā tu mātṝṇāṃ nārī krodhasamudbhavā| dhātrī svaputravatskandaṃ śūlahastā'bhyarakṣata ||

Verse 26

लोहितस्योदधेः कन्या क्रूरा लोहितभोजना। परिष्वज्य महासेनं पुत्रवत्पर्यरक्षत ।।

lohitasyodadheḥ kanyā krūrā lohitabhojanā| pariṣvajya mahāsenaṃ putravatparyarakṣata ||

Verse 27

अग्निर्भूत्वा नैगमेयश्छागवक्रो बहुप्रजः। रमयामास शैलस्तं बालं क्रीडनकैरिव ।।

agnirbhūtvā naigameyaśchāgavakro bahuprajaḥ| ramayāmāsa śailastaṃ bālaṃ krīḍanakairiva ||

Verse 28

ब्रहाः सोपग्रहाश्चैव ऋषयो मातरस्तथा। हुताशनमुखाश्चैव दृप्ताः पारिषदां गणाः ।।

brahāḥ sopagrahāścaiva ṛṣayo mātarastathā| hutāśanamukhāścaiva dṛptāḥ pāriṣadāṃ gaṇāḥ ||

Verse 29

एते चान्ये च बहवो घोरास्त्रिदिववासिनः। परिवार्य महासेनं स्थिता मातृगणैः सह ।।

ete cānye ca bahavo ghorāstridivavāsinaḥ| parivārya mahāsenaṃ sthitā mātṛgaṇaiḥ saha ||

Verse 30

संदिग्धं विजयं दृष्ट्वा विजयेप्सुः सुरेश्वरः। आरुह्यैरावतस्कन्धं प्रययौ दैवतैः सह ।।

saṃdigdhaṃ vijayaṃ dṛṣṭvā vijayepsuḥ sureśvaraḥ| āruhyairāvataskandhaṃ prayayau daivataiḥ saha ||

Verse 31

आदाय वज्रं बवान्सर्वैर्देवगणैर्वृतः। विजिघांसुर्महासेनमिन्द्रस्तूर्णतरं ययौ ।।

ādāya vajraṃ bavānsarvairdevagaṇairvṛtaḥ| vijighāṃsurmahāsenamindrastūrṇataraṃ yayau ||

Verse 32

इन्द्रस्तस्य महावेगं दृष्ट्वाऽद्भुतपराक्रमम्। विस्मितश्चाभवद्राजन्देवानीकमचोदयत् ।।

indrastasya mahāvegaṃ dṛṣṭvā'dbhutaparākramam| vismitaścābhavadrājandevānīkamacodayat ||

Verse 33

उग्रं तं च महानादं देवानीकं महाप्रभम्। विचित्रध्वजसन्नाहं नानावाहनकार्मुकम् ।।

ugraṃ taṃ ca mahānādaṃ devānīkaṃ mahāprabham| vicitradhvajasannāhaṃ nānāvāhanakārmukam ||

Verse 34

प्रवराम्बरसंवीतं श्रिया जुष्टमलंकृतम्। विजिघांसुं तमायान्तं कुमारः शक्रमन्वयात् ।।

pravarāmbarasaṃvītaṃ śriyā juṣṭamalaṃkṛtam| vijighāṃsuṃ tamāyāntaṃ kumāraḥ śakramanvayāt ||

Verse 35

वियत्पतिः स शक्रस्तु द्रुतमायान्महाबलः। संहर्पयन्देवसेनां जिघांसुः पावकात्मजम् ।।

viyatpatiḥ sa śakrastu drutamāyānmahābalaḥ| saṃharpayandevasenāṃ jighāṃsuḥ pāvakātmajam ||

Verse 36

संपूज्यमानस्त्रिदशैस्तथैव परमर्षिभिः। समीपमथ संप्राप्तो वह्निपुत्रस्य वासवः ।।

saṃpūjyamānastridaśaistathaiva paramarṣibhiḥ| samīpamatha saṃprāpto vahniputrasya vāsavaḥ ||

Verse 37

सिंहनादं ततश्चक्रे देवेशः सहितैः सुरैः। गुहोऽपिशब्दं तं श्रुत्वा व्यनदात्सागरो यथा ।।

siṃhanādaṃ tataścakre deveśaḥ sahitaiḥ suraiḥ| guho'piśabdaṃ taṃ śrutvā vyanadātsāgaro yathā ||

Verse 38

तस्य शब्देन महता समुद्धूतोदधिप्रभम्। वभ्राम तत्रतत्रैव दैवसैन्यमचेतनम् ।।

tasya śabdena mahatā samuddhūtodadhiprabham| vabhrāma tatratatraiva daivasainyamacetanam ||

Verse 39

जिधांसूनुपसंप्राप्तान्देवान्दृष्ट्वा सपावकिः। विससर्ज मुखात्क्रुद्धः प्रवृद्धाः पावकार्चिषः ।।

jidhāṃsūnupasaṃprāptāndevāndṛṣṭvā sapāvakiḥ| visasarja mukhātkruddhaḥ pravṛddhāḥ pāvakārciṣaḥ ||

Verse 40

अदहद्देवसैन्यानि वेपमानानि भूतले ।।

adahaddevasainyāni vepamānāni bhūtale ||

Verse 41

ते प्रदीप्तशिरोदेहाः प्रदीप्तायुधवाहनाः। प्रच्युताः सहसा भान्ति चित्रास्तारागणा इव ।।

te pradīptaśirodehāḥ pradīptāyudhavāhanāḥ| pracyutāḥ sahasā bhānti citrāstārāgaṇā iva ||

Verse 42

दह्यमानाः प्रपन्नास्ते शरणं पावकात्मजम्। देवा वज्रधरं त्यक्त्वाततः शानतिमुपागताः ।।

dahyamānāḥ prapannāste śaraṇaṃ pāvakātmajam| devā vajradharaṃ tyaktvātataḥ śānatimupāgatāḥ ||

Verse 43

त्यक्तो देवैस्ततः स्कन्दे वज्रं शक्रो न्यपातयत् ।।

tyakto devaistataḥ skande vajraṃ śakro nyapātayat ||

Verse 44

तद्विसृष्टं जघानाशु पर्श्वं स्कन्दस्य दक्षिणम्। विभेद च महाराज पार्श्वं तस्य महात्मनः ।।

tadvisṛṣṭaṃ jaghānāśu parśvaṃ skandasya dakṣiṇam| vibheda ca mahārāja pārśvaṃ tasya mahātmanaḥ ||

Verse 45

वज्रप्रहारात्स्कन्दस्य संजातः पुरुषोऽपरः। युवा काञ्चनसन्नाहः शक्तिधृग्दिव्यकुण्डलः ।।

vajraprahārātskandasya saṃjātaḥ puruṣo'paraḥ| yuvā kāñcanasannāhaḥ śaktidhṛgdivyakuṇḍalaḥ ||

Verse 46

यद्वज्रविशनाज्जातो विशाखस्तेन सोऽभवत् ।। श्रुत्वा तु ध्रुत्वापि। सर्वतः लोकापवादभयाद्रामवत्पत्नीस्त्यक्तवन्त इत्यर्थः। अथाव्रवीत्तान्सप्तर्षीन्युष्मत्पत्नीष्वयं शिशुः। षट्रसु जातोहुवहात्ते चाग्रेस्त्वग्रतोल्यजन्। इति ध. पाठः ।।

yadvajraviśanājjāto viśākhastena so'bhavat || śrutvā tu dhrutvāpi| sarvataḥ lokāpavādabhayādrāmavatpatnīstyaktavanta ityarthaḥ| athāvravīttānsaptarṣīnyuṣmatpatnīṣvayaṃ śiśuḥ| ṣaṭrasu jātohuvahātte cāgrestvagratolyajan| iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 47

तं जातमपरं दृष्ट्वा कालानलसमद्युतिम्। भयादिनद्रस्तुत तं स्कन्दं प्राञ्जलिः शरणं गतः ।।

taṃ jātamaparaṃ dṛṣṭvā kālānalasamadyutim| bhayādinadrastuta taṃ skandaṃ prāñjaliḥ śaraṇaṃ gataḥ ||

Verse 48

तस्याभयंददौ स्कन्दः सहसैन्यस् सत्तम। ततः प्रहृष्टास्त्रिदशा वादित्राण्यभ्यवादयन् ।।

tasyābhayaṃdadau skandaḥ sahasainyas sattama| tataḥ prahṛṣṭāstridaśā vāditrāṇyabhyavādayan ||

Verse 49

स्कन्दपारिषदान्धोराञ्छृणुष्वाद्भुतदर्शनान्। वज्रप्हहारात्स्कन्दस्य जज्ञुस्तत्र कुमारकाः। ये हरन्ति शिशूञ्जातान्गर्भस्थाश्चैव दारुणाः ।।

skandapāriṣadāndhorāñchṛṇuṣvādbhutadarśanān| vajraphahārātskandasya jajñustatra kumārakāḥ| ye haranti śiśūñjātāngarbhasthāścaiva dāruṇāḥ ||

Verse 50

वज्रप्रहारात्कन्याश्च जज्ञिरेऽस् महाबलाः ।।

vajraprahārātkanyāśca jajñire's mahābalāḥ ||

Verse 51

कुमारान्स विशखं च पुत्रत्वे समकल्पयत्। स भूत्वा भगवान्सङ्ख्ये रक्षंश्छागमुखस्तदा ।। वज्रस्य विशनात् बाहोराखननाच्चविशाख इत्यर्थः ।।

kumārānsa viśakhaṃ ca putratve samakalpayat| sa bhūtvā bhagavānsaṅkhye rakṣaṃśchāgamukhastadā || vajrasya viśanāt bāhorākhananāccaviśākha ityarthaḥ ||

Verse 52

वृतः कन्यागणैः सर्वैरात्मीयैः सह पुत्रकैः। मातृणां प्रेषितानां च भद्रशाखश्चकोमलैः ।।

vṛtaḥ kanyāgaṇaiḥ sarvairātmīyaiḥ saha putrakaiḥ| mātṛṇāṃ preṣitānāṃ ca bhadraśākhaścakomalaiḥ ||

Verse 53

ततः कुमारं संजातं स्कन्दमाहुर्जना भुवि। रुद्रमग्निमुखां स्वाहां प्रदेशेषु महाबलाः ।। कुमारास्ते=पितृत्वे इति झ. पाठः ।।

tataḥ kumāraṃ saṃjātaṃ skandamāhurjanā bhuvi| rudramagnimukhāṃ svāhāṃ pradeśeṣu mahābalāḥ || kumārāste=pitṛtve iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 54

यजन्ति पुत्रकामाश्च पुत्रिणश्च सदा जनाः। यास्तास्त्वजनयत्कन्यास्तपो नाम हुताशनः ।।

yajanti putrakāmāśca putriṇaśca sadā janāḥ| yāstāstvajanayatkanyāstapo nāma hutāśanaḥ ||

Verse 55

किं करोमीति ताः स्कन्दं संप्राप्ताः समभाषयन् ।।

kiṃ karomīti tāḥ skandaṃ saṃprāptāḥ samabhāṣayan ||

Verse 56

भवेम सर्वलोकस्य मातरो वयमुत्तमाः। प्रसादात्तव पूज्याश्च प्रियमेतत्कुरुष्व नः ।।

bhavema sarvalokasya mātaro vayamuttamāḥ| prasādāttava pūjyāśca priyametatkuruṣva naḥ ||

Verse 57

सोऽब्रवीद्बाढमित्येवं भविष्यध्वं पृथिग्विधाः। शिवाश्चैवाशिवाश्चैव पुनःपुनःरुदारधीः ।।

so'bravīdbāḍhamityevaṃ bhaviṣyadhvaṃ pṛthigvidhāḥ| śivāścaivāśivāścaiva punaḥpunaḥrudāradhīḥ ||

Verse 58

अग्निर्भूत्वा ततश्चैनं छागवक्रो बहुप्रजः। रमयामास शैलस्थं बलं क्रीडनकैरिव ।।

agnirbhūtvā tataścainaṃ chāgavakro bahuprajaḥ| ramayāmāsa śailasthaṃ balaṃ krīḍanakairiva ||