Adhyaya 227

Verse 1

स्वाहयाऽरुन्धतीवर्जं सप्तर्षिपत्नीसारूप्येणाग्निना सह रमणम् ।। 1 ।। ततो गारुडरूपस्वीकारेणाग्निरेतसां श्वेतपर्वतस्थकाञ्चनकुण्डे प्रक्षेपणम् ।। 2 ।। स्वकन्नात्तद्रेतसः षण्मुखस्य संभवः ।। ततस्तेन बाणैः क्रौञ्चगिरिविदारणपूर्वकं शक्त्या श्वेतगिरिशिखरविभेदनम् ।। 4 ।। मार्कण्डेय उवाच। शिवा भार्या त्वङ्गिरसः शीलरूपगुणान्विता। तस्याः सा प्रथमं रूपं कृत्वादेवी जनाधिप ।।

svāhayā'rundhatīvarjaṃ saptarṣipatnīsārūpyeṇāgninā saha ramaṇam || 1 || tato gāruḍarūpasvīkāreṇāgniretasāṃ śvetaparvatasthakāñcanakuṇḍe prakṣepaṇam || 2 || svakannāttadretasaḥ ṣaṇmukhasya saṃbhavaḥ || tatastena bāṇaiḥ krauñcagirividāraṇapūrvakaṃ śaktyā śvetagiriśikharavibhedanam || 4 || mārkaṇḍeya uvāca| śivā bhāryā tvaṅgirasaḥ śīlarūpaguṇānvitā| tasyāḥ sā prathamaṃ rūpaṃ kṛtvādevī janādhipa ||

Verse 2

जगाम पावकाभ्याशं तं चोवाच वराङ्गना। मामग्ने कामसंतप्तां त्वं कामयितुमर्हसि ।।

jagāma pāvakābhyāśaṃ taṃ covāca varāṅganā| māmagne kāmasaṃtaptāṃ tvaṃ kāmayitumarhasi ||

Verse 3

करिष्यसि न चेदेवं मृतां मामुपधारय। तवाप्यधर्मः सुमहान्भविता वै हुताशन ।।

kariṣyasi na cedevaṃ mṛtāṃ māmupadhāraya| tavāpyadharmaḥ sumahānbhavitā vai hutāśana ||

Verse 4

अहमङ्गिरसो भार्या शिवा नाम हुताशन। सखीभिः सहिता प्राप्ता मन्त्रयित्वा विनिश्चयम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि रमार्कण्डेयसमास्यापर्वणि सप्तविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 227 ।।

ahamaṅgiraso bhāryā śivā nāma hutāśana| sakhībhiḥ sahitā prāptā mantrayitvā viniścayam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ramārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi saptaviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 227 ||

Verse 5

अग्निरुवाच। कथं मां त्वं विजानीषे कामार्तमितराः कथम्। यास्त्वया कीर्तिताः सर्वाः सप्तर्षीणां प्रियाः स्त्रियः ।।

agniruvāca| kathaṃ māṃ tvaṃ vijānīṣe kāmārtamitarāḥ katham| yāstvayā kīrtitāḥ sarvāḥ saptarṣīṇāṃ priyāḥ striyaḥ ||

Verse 6

शिवोवाच। अस्माकं त्वं प्रियो नित्यं बिभीमस्तु वयं तव। त्वच्चित्तमिङ्गितैर्ज्ञात्वा प्रेषिताऽस्मि तवान्तिकम् ।।

śivovāca| asmākaṃ tvaṃ priyo nityaṃ bibhīmastu vayaṃ tava| tvaccittamiṅgitairjñātvā preṣitā'smi tavāntikam ||

Verse 7

मैथुनायेह संप्राप्ता कामाच्चैव द्रुतं च माम्। उपयन्तुं महावीर्य पूर्वमेव त्वमर्हसि। [जामयो मां प्रतीक्षन्ते गमिष्यामि हुताशन] ।।

maithunāyeha saṃprāptā kāmāccaiva drutaṃ ca mām| upayantuṃ mahāvīrya pūrvameva tvamarhasi| [jāmayo māṃ pratīkṣante gamiṣyāmi hutāśana] ||

Verse 8

मार्कण्डेय उवाच। ततोऽग्निरुपयेमे तां शिवां प्रीतिमुदायुतः। प्रीत्या देवी समायुक्ता शुक्रं जग्राह पाणिना ।।

mārkaṇḍeya uvāca| tato'gnirupayeme tāṃ śivāṃ prītimudāyutaḥ| prītyā devī samāyuktā śukraṃ jagrāha pāṇinā ||

Verse 9

साऽचिन्तयन्ममेदं ये रूपं द्रक्ष्यन्ति कानने। ते ब्राह्मणीनामनृतं दोषं वक्ष्यन्ति पावके ।। शिष्टाभिः प्रहिता प्राप्तेति झ. पाठः ।।

sā'cintayanmamedaṃ ye rūpaṃ drakṣyanti kānane| te brāhmaṇīnāmanṛtaṃ doṣaṃ vakṣyanti pāvake || śiṣṭābhiḥ prahitā prāpteti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 10

तस्मादेतद्रक्षमाणा गरुडी संभवाम्यहम्। वनान्निर्गमनं चैव सुखं मम भविष्यति ।।

tasmādetadrakṣamāṇā garuḍī saṃbhavāmyaham| vanānnirgamanaṃ caiva sukhaṃ mama bhaviṣyati ||

Verse 11

मार्कण्डेय उवाच। सुपर्णी सा तदा भूत्वा निर्जगाम महावनात्। अपश्यत्पर्वतं श्वेतं शरस्तम्बैः सुसंवृतम् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| suparṇī sā tadā bhūtvā nirjagāma mahāvanāt| apaśyatparvataṃ śvetaṃ śarastambaiḥ susaṃvṛtam ||

Verse 12

दृष्टीविषैः सप्तशीर्षैर्गुप्तं भोगिभिरद्भुतैः। रक्षोभिश्च पिशाचैश्च रौद्रैर्भूतगणैस्तथा ।।

dṛṣṭīviṣaiḥ saptaśīrṣairguptaṃ bhogibhiradbhutaiḥ| rakṣobhiśca piśācaiśca raudrairbhūtagaṇaistathā ||

Verse 13

राक्षसीभिश्च संपूर्णमनेकैश्च मृगद्विजैः। नदीप्रस्रवणोपेतं नानातरुलताचितम् ।।

rākṣasībhiśca saṃpūrṇamanekaiśca mṛgadvijaiḥ| nadīprasravaṇopetaṃ nānātarulatācitam ||

Verse 14

सा तत्र सहसा गत्वा शैलपृष्ठं सुदुर्गमम्। प्राक्षिपत्काञ्चने कुण्डे शुक्रं सा त्वरिता शुभा ।।

sā tatra sahasā gatvā śailapṛṣṭhaṃ sudurgamam| prākṣipatkāñcane kuṇḍe śukraṃ sā tvaritā śubhā ||

Verse 15

शिष्टानामपि सा देवी सप्तर्षीणां महात्मनाम्। पत्नीसरूपतां कृत्वा रमयामास पावकम् ।।

śiṣṭānāmapi sā devī saptarṣīṇāṃ mahātmanām| patnīsarūpatāṃ kṛtvā ramayāmāsa pāvakam ||

Verse 16

दिव्यरूपमरुन्धत्याः कर्तुं न शकितं तया। तस्यास्तपःप्रभावेण भर्तृशुश्रूषणेन च ।।

divyarūpamarundhatyāḥ kartuṃ na śakitaṃ tayā| tasyāstapaḥprabhāveṇa bhartṛśuśrūṣaṇena ca ||

Verse 17

षट्कृत्वस्तत्तु निक्षिप्तमग्ने रेतः कुरुत्तम। तस्मन्कुण्डे प्रतिपदि कामिन्या स्वाहया तदा ।।

ṣaṭkṛtvastattu nikṣiptamagne retaḥ kuruttama| tasmankuṇḍe pratipadi kāminyā svāhayā tadā ||

Verse 18

तत्स्कन्नं तेजसा तत्रसंवृतंजनयत्सुतम्। ऋषिभिः पूजितं स्कन्नमनयन्स्कन्दतां ततः ।।

tatskannaṃ tejasā tatrasaṃvṛtaṃjanayatsutam| ṛṣibhiḥ pūjitaṃ skannamanayanskandatāṃ tataḥ ||

Verse 19

षट्‌शिरा द्विगुणश्रोत्रो द्वादशाक्षिभूजक्रमः। एकग्रीवस्त्वेककायः कुमारः समपद्यत ।।

ṣaṭ‌śirā dviguṇaśrotro dvādaśākṣibhūjakramaḥ| ekagrīvastvekakāyaḥ kumāraḥ samapadyata ||

Verse 20

द्वितीयायामभिव्यक्तस्तृतीयायां शिशुर्बभौ। अङ्गप्रत्यङ्गसंभूतश्चतुर्थ्यामभवद्गुहः ।।

dvitīyāyāmabhivyaktastṛtīyāyāṃ śiśurbabhau| aṅgapratyaṅgasaṃbhūtaścaturthyāmabhavadguhaḥ ||

Verse 21

लोहिताभ्रेण महता संवृतः सह विद्युता। लोहिताभ्रे सुमहति भाति सूर्य इवोदितः ।।

lohitābhreṇa mahatā saṃvṛtaḥ saha vidyutā| lohitābhre sumahati bhāti sūrya ivoditaḥ ||

Verse 22

गृहीतं तु धनुस्तेन विपुलं रोमहर्षणम्। न्यस्तं यत्रिपुरघ्नेन सुरारिविनिकृन्तनम् ।।

gṛhītaṃ tu dhanustena vipulaṃ romaharṣaṇam| nyastaṃ yatripuraghnena surārivinikṛntanam ||

Verse 23

तद्गृहीत्वा धनुःश्रेष्ठं ननाद बलवांस्तदा। संमोहयन्निमाँल्लोकान्गुहस्त्रीन्सचराचरान् ।।

tadgṛhītvā dhanuḥśreṣṭhaṃ nanāda balavāṃstadā| saṃmohayannimā~llokānguhastrīnsacarācarān ||

Verse 24

तस् तं निनदं श्रुत्वा महामेघौघनिःस्वनम्। उत्पेततुर्महानागौ चित्रश्चैरावतश्च ह ।।

tas taṃ ninadaṃ śrutvā mahāmeghaughaniḥsvanam| utpetaturmahānāgau citraścairāvataśca ha ||

Verse 25

तावापतन्तौ संप्रेक्ष्यस बालोऽर्कसमद्युतिः। द्वाभ्यां गृहीत्वा पाणिभ्यां शक्तिं चान्येन पाणिना ।।

tāvāpatantau saṃprekṣyasa bālo'rkasamadyutiḥ| dvābhyāṃ gṛhītvā pāṇibhyāṃ śaktiṃ cānyena pāṇinā ||

Verse 26

अपरेणाग्निदायादस्ताम्रचूडं भुजेन सः। महाकायमुपश्लिष्टं कुक्कुटं बलिनां वरम्। गृहीत्वा व्यनदद्भीमं चिक्रीड च महाभुजः ।।

apareṇāgnidāyādastāmracūḍaṃ bhujena saḥ| mahākāyamupaśliṣṭaṃ kukkuṭaṃ balināṃ varam| gṛhītvā vyanadadbhīmaṃ cikrīḍa ca mahābhujaḥ ||

Verse 27

द्वाभ्यां भुजाभ्यां बलवान्गृहीत्वा शङ्खमुत्तमम्। प्राध्मापयत् भूतानां त्रासनं बलिनामपि। द्वाभ्यां भुजाभ्यामाकाशं बहुशो निजघान ।।

dvābhyāṃ bhujābhyāṃ balavāngṛhītvā śaṅkhamuttamam| prādhmāpayat bhūtānāṃ trāsanaṃ balināmapi| dvābhyāṃ bhujābhyāmākāśaṃ bahuśo nijaghāna ||

Verse 28

क्रीडन्भाति महासेनस्त्रींल्लोकान्वदनैः पिवन्। पर्वताग्रेऽप्रमेयात्मा रश्मिमानुदये यथा ।।

krīḍanbhāti mahāsenastrīṃllokānvadanaiḥ pivan| parvatāgre'prameyātmā raśmimānudaye yathā ||

Verse 29

स तस् पर्वतस्याग्रे निषण्णोऽद्भुतविक्रमः। व्यलोकयदमेयात्मा मुखैर्नानाविधैर्दिशः ।।

sa tas parvatasyāgre niṣaṇṇo'dbhutavikramaḥ| vyalokayadameyātmā mukhairnānāvidhairdiśaḥ ||

Verse 30

स पश्यन्विविधान्भावांश्चकार निनदं पुनः। तस्य तं निनदं श्रुत्वा न्यपतन्बहुधा जनाः। भीताश्चोद्विग्रमनसस्तमेव शरणं ययुः ।।

sa paśyanvividhānbhāvāṃścakāra ninadaṃ punaḥ| tasya taṃ ninadaṃ śrutvā nyapatanbahudhā janāḥ| bhītāścodvigramanasastameva śaraṇaṃ yayuḥ ||

Verse 31

ये तुं संश्रिता देवं नानावर्णास्तदा जनाः। तानप्याहुः पारिषदान्ब्राह्मणाः सुमहाबलान् ।।

ye tuṃ saṃśritā devaṃ nānāvarṇāstadā janāḥ| tānapyāhuḥ pāriṣadānbrāhmaṇāḥ sumahābalān ||

Verse 32

स तूत्थाय महाबाहुरुपसान्त्व्य च ताञ्जनान्। धनुर्विकृष्य व्यसृजद्बाणाञ्श्वेते महागिरौ ।।

sa tūtthāya mahābāhurupasāntvya ca tāñjanān| dhanurvikṛṣya vyasṛjadbāṇāñśvete mahāgirau ||

Verse 33

विभेद स शरैः शैलं क्रौञ्चं हिमवतः सुतम्। तेन हंसाश्च गृध्राश्च मेरुं गच्छन्ति पर्वतम् ।।

vibheda sa śaraiḥ śailaṃ krauñcaṃ himavataḥ sutam| tena haṃsāśca gṛdhrāśca meruṃ gacchanti parvatam ||

Verse 34

स विशीर्णोऽपतच्छैलो भृशमार्तस्वराव्रुवन् ।।

sa viśīrṇo'patacchailo bhṛśamārtasvarāvruvan ||

Verse 35

तस्मिन्निपतिते त्वन्ये नेदुः शैला भृशं भयात्। घोरमार्तस्वरं चक्रुर्दृष्ट्वा क्रौञ्चं विदारितम् ।।

tasminnipatite tvanye neduḥ śailā bhṛśaṃ bhayāt| ghoramārtasvaraṃ cakrurdṛṣṭvā krauñcaṃ vidāritam ||

Verse 36

सतं नादं भृशार्तानां श्रुत्वाऽपि बलिनांवरः। न प्राव्यधदमेयात्मा शक्तिमुद्यम्य चानदत् ।।

sataṃ nādaṃ bhṛśārtānāṃ śrutvā'pi balināṃvaraḥ| na prāvyadhadameyātmā śaktimudyamya cānadat ||

Verse 37

सा तदा विमला शक्तिः क्षिप्ता तेन महात्मना। बिभेद शिखरं घोरं श्वेतस् तरसा गिरेः ।।

sā tadā vimalā śaktiḥ kṣiptā tena mahātmanā| bibheda śikharaṃ ghoraṃ śvetas tarasā gireḥ ||

Verse 38

स तेनाभिहतो दीर्णो गिरिः श्वेतोऽचलैः सह। पलायत महीं त्यक्त्वा भीतस्तस्मान्महात्मनः ।।

sa tenābhihato dīrṇo giriḥ śveto'calaiḥ saha| palāyata mahīṃ tyaktvā bhītastasmānmahātmanaḥ ||

Verse 39

ततः प्रव्यथिता भूमिर्व्यशीर्यत समन्ततः। आर्ता स्कन्दं समासाद्य पुनर्बलवती बभौ ।।

tataḥ pravyathitā bhūmirvyaśīryata samantataḥ| ārtā skandaṃ samāsādya punarbalavatī babhau ||

Verse 40

पर्वताश्च नमस्कृत्यतमेव पृथिवीं गताः। अथैनमभजल्लोकः स्कन्दं शुक्लस्य पञ्चमीम् ।।

parvatāśca namaskṛtyatameva pṛthivīṃ gatāḥ| athainamabhajallokaḥ skandaṃ śuklasya pañcamīm ||