Adhyaya 226

Verse 1

कन्यया इन्द्रंप्रतिस्वस्य दक्षपुत्रीत्वकथनपूर्वकं भर्तृकामनानिवेदनम् ।। 1 ।। इन्द्रेण कन्याया उचितपतिं प्रार्थितेन ब्रह्मणा कन्याभर्तुरनतिचिरभावित्वकथनपूर्वकं तस्यैव तत्सेनापतीभवनकथनम् ।। 2 ।। सप्तर्षिमस्वे तत्पत्नीनामवलोकनेन क्षुभितमनसाऽग्निना तासामलाभेन निर्वेदाद्वनंप्रति गमनम् ।। 3 ।। चिरेणाग्निकामया स्वाहयाऽत्रावसरे सप्तर्षिपत्नीसमानरूपस्वीकारेणाग्निवशीकरणनिर्धारणम् ।। 4 ।। कन्योवाच। अहं प्रजापतेः कन्या देवसेनेति वुश्रुता। भगिनी मे दैत्यसेना सा पूर्वं कोशिना हृता ।।

kanyayā indraṃpratisvasya dakṣaputrītvakathanapūrvakaṃ bhartṛkāmanānivedanam || 1 || indreṇa kanyāyā ucitapatiṃ prārthitena brahmaṇā kanyābharturanaticirabhāvitvakathanapūrvakaṃ tasyaiva tatsenāpatībhavanakathanam || 2 || saptarṣimasve tatpatnīnāmavalokanena kṣubhitamanasā'gninā tāsāmalābhena nirvedādvanaṃprati gamanam || 3 || cireṇāgnikāmayā svāhayā'trāvasare saptarṣipatnīsamānarūpasvīkāreṇāgnivaśīkaraṇanirdhāraṇam || 4 || kanyovāca| ahaṃ prajāpateḥ kanyā devaseneti vuśrutā| bhaginī me daityasenā sā pūrvaṃ kośinā hṛtā ||

Verse 2

सहैवावां भगिन्यौ तु सखीभिः सह मानसम्। आगच्छावो विहारार्थमनुज्ञाप्य प्रजापतिम् ।।

sahaivāvāṃ bhaginyau tu sakhībhiḥ saha mānasam| āgacchāvo vihārārthamanujñāpya prajāpatim ||

Verse 3

नित्यं चावां प्रार्थयते हर्तुं केशी महासुरः। इच्छत्येनं दैत्यसेना न चाहं पाकशासन ।।

nityaṃ cāvāṃ prārthayate hartuṃ keśī mahāsuraḥ| icchatyenaṃ daityasenā na cāhaṃ pākaśāsana ||

Verse 4

सा हृताऽनेन भगवान्मुक्ताऽहं त्वद्बलेन तु। त्वया देवेन्द्र निर्दिष्टं पतिमिच्छामि दुर्जयम् ।।

sā hṛtā'nena bhagavānmuktā'haṃ tvadbalena tu| tvayā devendra nirdiṣṭaṃ patimicchāmi durjayam ||

Verse 5

इन्द्र उवाच। मम मातृष्वसेयी त्वं माता दाक्षायणी मम। आख्यातुं त्वहमिच्छामि स्वयमात्मबलं त्वया ।।

indra uvāca| mama mātṛṣvaseyī tvaṃ mātā dākṣāyaṇī mama| ākhyātuṃ tvahamicchāmi svayamātmabalaṃ tvayā ||

Verse 6

कन्योवाच। अबलाऽहं महाबाहो पतिस्तु बलवान्मम। वरदानात्पितुर्भावी सुरासुरनमस्कृतः ।।

kanyovāca| abalā'haṃ mahābāho patistu balavānmama| varadānātpiturbhāvī surāsuranamaskṛtaḥ ||

Verse 7

इन्द्र उवाच। कीदृशं तु बलंदेवि पत्युस्तव भविष्यति। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तव वाक्यमनिन्दिते ।।

indra uvāca| kīdṛśaṃ tu balaṃdevi patyustava bhaviṣyati| etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tava vākyamanindite ||

Verse 8

कन्योवाच। देवदानवयक्षाणां किन्नरोरगरक्षसाम्। जेता यो दुष्टदैत्यानां महावीर्यो महाबलः ।।

kanyovāca| devadānavayakṣāṇāṃ kinnaroragarakṣasām| jetā yo duṣṭadaityānāṃ mahāvīryo mahābalaḥ ||

Verse 9

यस्तु सर्वाणि भूतानि त्वया सह विजेष्यति। स हि मे भविता भर्ता ब्रह्मण्यः कीर्तिवर्धनः ।।

yastu sarvāṇi bhūtāni tvayā saha vijeṣyati| sa hi me bhavitā bhartā brahmaṇyaḥ kīrtivardhanaḥ ||

Verse 10

मार्कण्डेय उवाच। इन्द्रस्तस्या वचः श्रुत्वा दुःखितोऽचिन्तयद्भृशम्। अस्या देव्याः पतिर्नास्ति यादृशं संप्रभाषते ।।

mārkaṇḍeya uvāca| indrastasyā vacaḥ śrutvā duḥkhito'cintayadbhṛśam| asyā devyāḥ patirnāsti yādṛśaṃ saṃprabhāṣate ||

Verse 11

अथापश्यत्स उदये भास्करं भास्करद्युतिः। सोमं चैव महाभागं प्रविशन्तं दिवाकरम् ।।

athāpaśyatsa udaye bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ| somaṃ caiva mahābhāgaṃ praviśantaṃ divākaram ||

Verse 12

अमावास्यां प्रवृत्तायां मुहूर्ते रौद्र एव तु। देवासुरं च संग्रामं सोऽपश्यदुदये गिरौ ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि षङ्घिंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 226 ।।

amāvāsyāṃ pravṛttāyāṃ muhūrte raudra eva tu| devāsuraṃ ca saṃgrāmaṃ so'paśyadudaye girau || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi ṣaṅghiṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 226 ||

Verse 13

लोहितैश्च घनैर्युक्तां पूर्वां संध्यां शतक्रतुः। अपश्यल्लोहितोदं च मघवान्वरुणालयम् ।।

lohitaiśca ghanairyuktāṃ pūrvāṃ saṃdhyāṃ śatakratuḥ| apaśyallohitodaṃ ca maghavānvaruṇālayam ||

Verse 14

भृगुभिश्चाङ्गिरोभ्यश्च हुतं मन्त्रैः पृथग्विधैः। हव्यं गृहीत्वा वह्निं च प्रविशन्तं दिवाकरम् ।।

bhṛgubhiścāṅgirobhyaśca hutaṃ mantraiḥ pṛthagvidhaiḥ| havyaṃ gṛhītvā vahniṃ ca praviśantaṃ divākaram ||

Verse 15

पर्व चैव चतुर्विंशं तदा सूर्यमुपस्थितम्। तथा सूर्यं वह्निगतं सोमं सूर्यगतं च तम् ।।

parva caiva caturviṃśaṃ tadā sūryamupasthitam| tathā sūryaṃ vahnigataṃ somaṃ sūryagataṃ ca tam ||

Verse 16

समालोक्यैकतामेव शशिनो भास्करस्य च। समवायं तु तं रौद्रं दृष्ट्वा शक्रोऽन्वचिन्तयत् ।।

samālokyaikatāmeva śaśino bhāskarasya ca| samavāyaṃ tu taṃ raudraṃ dṛṣṭvā śakro'nvacintayat ||

Verse 17

सूर्याचन्द्रमसोर्घोरं दृश्यते परिवेषणम्। एतस्मिन्नेव रात्र्यन्ते महद्युद्धं तु शंसति ।।

sūryācandramasorghoraṃ dṛśyate pariveṣaṇam| etasminneva rātryante mahadyuddhaṃ tu śaṃsati ||

Verse 18

सरित्सिन्धुरपीयं तु प्रत्यसृग्वाहिनी भृशम्। शृगालिनयग्निवक्रा च प्रत्यादित्यं विराविणी ।।

saritsindhurapīyaṃ tu pratyasṛgvāhinī bhṛśam| śṛgālinayagnivakrā ca pratyādityaṃ virāviṇī ||

Verse 19

एष रौद्रश्चसंघातो महान्युक्तश्च तेजसा। सोमस्य वह्निसूर्याभ्यामद्भुतोऽयं समागमः ।।

eṣa raudraścasaṃghāto mahānyuktaśca tejasā| somasya vahnisūryābhyāmadbhuto'yaṃ samāgamaḥ ||

Verse 20

जनयेद्यं सुतं सोमः सोऽस्या देव्याः पतिर्भवेत्। अथानेकैर्गुणैश्चाग्निरग्निः सर्वाश्च देवताः ।। अप्यमावस्यमावासी चामामास्यप्यमामसाति शब्दार्णवः ।।

janayedyaṃ sutaṃ somaḥ so'syā devyāḥ patirbhavet| athānekairguṇaiścāgniragniḥ sarvāśca devatāḥ || apyamāvasyamāvāsī cāmāmāsyapyamāmasāti śabdārṇavaḥ ||

Verse 21

एष चेञ्जनयेद्गर्भं सोऽस्या देव्याः पतिर्भवेत्। एवं संचिन्त्य भगवान्ब्रह्मलोकं तदा गतः ।।

eṣa ceñjanayedgarbhaṃ so'syā devyāḥ patirbhavet| evaṃ saṃcintya bhagavānbrahmalokaṃ tadā gataḥ ||

Verse 22

गृहीत्वा देवसेनां तां ववन्दे स पितामहम्। उवाच चास्या देव्यास्त्वं साधु शूरं पतिं दिशा ।।

gṛhītvā devasenāṃ tāṃ vavande sa pitāmaham| uvāca cāsyā devyāstvaṃ sādhu śūraṃ patiṃ diśā ||

Verse 23

ब्रह्मोवाच। यथैतच्चिन्तितंकार्यं त्वया दानवसूदन। तथा स भविता गर्भो बलवानुरुविक्रमः ।।

brahmovāca| yathaitaccintitaṃkāryaṃ tvayā dānavasūdana| tathā sa bhavitā garbho balavānuruvikramaḥ ||

Verse 24

स विष्यति सेनानीस्त्वया सह शतक्रतो। अस्या देव्याः पतिश्चैव स भविष्यति वीर्यवान् ।।

sa viṣyati senānīstvayā saha śatakrato| asyā devyāḥ patiścaiva sa bhaviṣyati vīryavān ||

Verse 25

एतच्छ्रुत्वा नमस्तस्मै कृत्वाऽसौ मह कन्यया। तत्राभ्यगच्छद्देवेन्द्रो यत्र सप्तर्षयोऽभवन् ।।

etacchrutvā namastasmai kṛtvā'sau maha kanyayā| tatrābhyagacchaddevendro yatra saptarṣayo'bhavan ||

Verse 26

वसिष्ठप्रमुखा मुख्या विप्रेन्द्राः सुमहाप्रभाः। भागार्थं तपसोपात्तं तेषां सोमं तथाऽध्वरे ।।

vasiṣṭhapramukhā mukhyā viprendrāḥ sumahāprabhāḥ| bhāgārthaṃ tapasopāttaṃ teṣāṃ somaṃ tathā'dhvare ||

Verse 27

पिपासवो ययुर्देवाः शतक्रतुपुरोगमाः। इष्टिं कृत्वयतान्यायं सुसमिद्धे हुताशने ।।

pipāsavo yayurdevāḥ śatakratupurogamāḥ| iṣṭiṃ kṛtvayatānyāyaṃ susamiddhe hutāśane ||

Verse 28

जुहुवुस्ते महात्मानो हव्यं सर्वदिवौकसाम्। समाहूतो हुतवहःसोऽद्भुतः सूर्यमण्डलात् ।।

juhuvuste mahātmāno havyaṃ sarvadivaukasām| samāhūto hutavahaḥso'dbhutaḥ sūryamaṇḍalāt ||

Verse 29

विनिःसृत्य ययौ वह्निः पार्श्वतो विधिवत्प्रभुः। आगम्याहवनीयं वै तैर्द्विजैर्मन्त्रतो हुतम् ।।

viniḥsṛtya yayau vahniḥ pārśvato vidhivatprabhuḥ| āgamyāhavanīyaṃ vai tairdvijairmantrato hutam ||

Verse 30

सतत्र विविधं हव्यं प्रतिगृह्यहुताशनः। ऋषिभ्यो भरतश्रेष्ठ प्रायच्छत दिवौकसाम् ।।

satatra vividhaṃ havyaṃ pratigṛhyahutāśanaḥ| ṛṣibhyo bharataśreṣṭha prāyacchata divaukasām ||

Verse 31

निष्क्रामंश्चाप्यपश्यत्स पत्नीस्तेषां महात्मनाम्। स्वेष्वासतेषूपविष्टाः स्नायन्तीश्च यथासुस्वम् ।।

niṣkrāmaṃścāpyapaśyatsa patnīsteṣāṃ mahātmanām| sveṣvāsateṣūpaviṣṭāḥ snāyantīśca yathāsusvam ||

Verse 32

रुक्मवेदिनिभास्तास्तु चन्द्रलेखा इवामलाः। हुताशनार्चिःप्रतिमाः सर्वास्तारा इवाद्भुताः ।।

rukmavedinibhāstāstu candralekhā ivāmalāḥ| hutāśanārciḥpratimāḥ sarvāstārā ivādbhutāḥ ||

Verse 33

स तत्रतेन मनसा बभूव क्षुभितेन्द्रियः। पत्नीर्दृष्ट्वा द्विजेन्द्राणां वह्निः कामवशं ययौ ।।

sa tatratena manasā babhūva kṣubhitendriyaḥ| patnīrdṛṣṭvā dvijendrāṇāṃ vahniḥ kāmavaśaṃ yayau ||

Verse 34

भूयः संचिन्तयामास न न्याय्यं क्षुभितो ह्यहम्। साध्व्यः पत्न्यो द्विजेन्द्राणामकामा कामयाम्यहम् ।।

bhūyaḥ saṃcintayāmāsa na nyāyyaṃ kṣubhito hyaham| sādhvyaḥ patnyo dvijendrāṇāmakāmā kāmayāmyaham ||

Verse 35

नैताः शक्या मया द्रष्टुं स्प्रष्टुं वाऽप्यनिमित्ततः। गार्हपत्यं समाविश्य तस्मात्पश्याम्यभीक्ष्णशः ।।

naitāḥ śakyā mayā draṣṭuṃ spraṣṭuṃ vā'pyanimittataḥ| gārhapatyaṃ samāviśya tasmātpaśyāmyabhīkṣṇaśaḥ ||

Verse 36

मार्कण्डेय उवाच। संस्पृशन्निव सर्वास्ताः शिखाभिः काञ्चनप्रभाः। पश्यमानश्च मुमुदे गार्हपत्यं समाश्रितः ।।

mārkaṇḍeya uvāca| saṃspṛśanniva sarvāstāḥ śikhābhiḥ kāñcanaprabhāḥ| paśyamānaśca mumude gārhapatyaṃ samāśritaḥ ||

Verse 37

निरुध्य तत्रसुचिरमेवं वह्निर्वनं गतः। मनस्तासु विनिक्षिप्य कामयानो वराङ्गनाः ।।

nirudhya tatrasuciramevaṃ vahnirvanaṃ gataḥ| manastāsu vinikṣipya kāmayāno varāṅganāḥ ||

Verse 38

कामसंतप्तहृदयो देहत्यागे विनिश्चितः। अलाभे ब्राह्मणस्त्रीणामग्निर्वनमुपागमत् ।।

kāmasaṃtaptahṛdayo dehatyāge viniścitaḥ| alābhe brāhmaṇastrīṇāmagnirvanamupāgamat ||

Verse 39

स्वाहा तं दक्षदुहिता प्रथमाऽकामयत्तदा। सा तस्य च्छिद्रमन्वैच्छच्चिरात्प्रभृतिभामिनी।

svāhā taṃ dakṣaduhitā prathamā'kāmayattadā| sā tasya cchidramanvaicchaccirātprabhṛtibhāminī|

Verse 40

सा तं ज्ञात्वा यथावत्तु वर्हिं वनमुपागतम्। तत्त्वतः कामसंतप्तं चिन्तयामास भामिनी ।।

sā taṃ jñātvā yathāvattu varhiṃ vanamupāgatam| tattvataḥ kāmasaṃtaptaṃ cintayāmāsa bhāminī ||

Verse 41

अहं सप्तर्षिपत्नीनां कृत्वा रूपाणि पावकम्। कामयिष्यामि कामार्तं तासां रूपेण मोहितम्। एवं कृते प्रीतिरस् कामावाप्तिश्च मे भवेत् ।।

ahaṃ saptarṣipatnīnāṃ kṛtvā rūpāṇi pāvakam| kāmayiṣyāmi kāmārtaṃ tāsāṃ rūpeṇa mohitam| evaṃ kṛte prītiras kāmāvāptiśca me bhavet ||