Adhyaya 223

Verse 1

मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरप्रति विस्तरेणाग्नीनां वंशकथनम् ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। गुरुभिर्नियमैर्युक्तो भरतो नाम पार्थिव। अग्निः पुष्टिमतिर्नाम तुष्टः पुष्टिं प्रयच्छति ।।

mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhiraprati vistareṇāgnīnāṃ vaṃśakathanam || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| gurubhirniyamairyukto bharato nāma pārthiva| agniḥ puṣṭimatirnāma tuṣṭaḥ puṣṭiṃ prayacchati ||

Verse 2

सततं भरतश्रेष्ठ पावकोयं महाप्रभः। अग्निर्यश्च शिवो नाम शक्तिपूजायनिश्च सः। दुःखार्तानां स सर्वेषां शिवकृत्सततं शिवः ।।

satataṃ bharataśreṣṭha pāvakoyaṃ mahāprabhaḥ| agniryaśca śivo nāma śaktipūjāyaniśca saḥ| duḥkhārtānāṃ sa sarveṣāṃ śivakṛtsatataṃ śivaḥ ||

Verse 3

तपसस्तु फलं दृष्ट्वासंप्रवृत्तं तपोमयम्। उद्धर्तुकामो मतिमान्पुत्रो जज्ञे पुरंदरः ।।

tapasastu phalaṃ dṛṣṭvāsaṃpravṛttaṃ tapomayam| uddhartukāmo matimānputro jajñe puraṃdaraḥ ||

Verse 4

उष्मा चैवोष्मणो जज्ञे सोऽग्निर्भूतेषु लक्ष्यते। अग्निश्चापि मनुर्नाम प्राजापत्यं सकारणम् ।।

uṣmā caivoṣmaṇo jajñe so'gnirbhūteṣu lakṣyate| agniścāpi manurnāma prājāpatyaṃ sakāraṇam ||

Verse 5

शंभुमग्निमथ प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाः। आवसथ्यं द्विजाः प्राहुर्दीप्तमग्निं महाप्रभम् ।।

śaṃbhumagnimatha prāhurbrāhmaṇā vedapāragāḥ| āvasathyaṃ dvijāḥ prāhurdīptamagniṃ mahāprabham ||

Verse 6

ऊर्जस्करान्हव्यवाहान्सुवर्णसदृशप्रभान्। अग्निस्तपो ह्यजनयत्पञ्च यज्ञसुतानिह ।।

ūrjaskarānhavyavāhānsuvarṇasadṛśaprabhān| agnistapo hyajanayatpañca yajñasutāniha ||

Verse 7

प्रततोऽग्निर्महाभाग परिश्रान्तो गवांपतिः। असुराञ्जनयन्घोरान्मर्त्यांश्चैव पृथग्विधान् ।।

pratato'gnirmahābhāga pariśrānto gavāṃpatiḥ| asurāñjanayanghorānmartyāṃścaiva pṛthagvidhān ||

Verse 8

तपसश्च मनुं पुत्रं भानुं चाप्यङ्गिराः सृजत्। बृहद्भानुं तु तं प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाः ।।

tapasaśca manuṃ putraṃ bhānuṃ cāpyaṅgirāḥ sṛjat| bṛhadbhānuṃ tu taṃ prāhurbrāhmaṇā vedapāragāḥ ||

Verse 9

भानोर्भार्या महाराज बृहद्भासा तु सोमज सूर्यजा इति पाठभेदः ा। षट्पुत्राञ्जनयामास तदा सा कन्यया सह। भानोराङ्गिरसस्याथ शृणु तस्य प्रजाविधिम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 223 ।।

bhānorbhāryā mahārāja bṛhadbhāsā tu somaja sūryajā iti pāṭhabhedaḥ ā| ṣaṭputrāñjanayāmāsa tadā sā kanyayā saha| bhānorāṅgirasasyātha śṛṇu tasya prajāvidhim || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi trayoviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 223 ||

Verse 10

दुर्बलानां तु भूतानामसून् यः संप्रयच्छति। तमग्निं बलदं प्राहुः प्रथमं भानुजं सुतम् ।।

durbalānāṃ tu bhūtānāmasūn yaḥ saṃprayacchati| tamagniṃ baladaṃ prāhuḥ prathamaṃ bhānujaṃ sutam ||

Verse 11

यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर्भवति दारुणः। अग्निः स मन्युमान्नाम द्वितीयो भानुजः सुतः ।।

yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyurbhavati dāruṇaḥ| agniḥ sa manyumānnāma dvitīyo bhānujaḥ sutaḥ ||

Verse 12

दर्शे च पौर्णमासे च यस्येह हविरुच्यते। विष्णुर्नामेह योऽग्निस्तु धृतिमान्नाम सोङ्गिराः ।।

darśe ca paurṇamāse ca yasyeha havirucyate| viṣṇurnāmeha yo'gnistu dhṛtimānnāma soṅgirāḥ ||

Verse 13

इन्द्रेण सहितं यस्य हविराग्रयणं स्मृतम्। अग्निराग्रयणो नाम भानोरेवान्वयस्तु सः ।।

indreṇa sahitaṃ yasya havirāgrayaṇaṃ smṛtam| agnirāgrayaṇo nāma bhānorevānvayastu saḥ ||

Verse 14

चातुर्मास्येषु नित्यानां हविषां यो निरग्रहः। चतुर्भिः सहितः पुत्रैर्भानोरेवान्वयस्तु सः ।। भानोर्भार्या सुप्रजा तु बृहद्भासा तु सूर्यजा इति झ. पाठः ।।

cāturmāsyeṣu nityānāṃ haviṣāṃ yo niragrahaḥ| caturbhiḥ sahitaḥ putrairbhānorevānvayastu saḥ || bhānorbhāryā suprajā tu bṛhadbhāsā tu sūryajā iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 15

निशा त्वजनयत्कन्यामग्नीषोमावुभौ तथा। मनोरेवाभवद्भार्या सुषुवे पञ्च पावकान् ।।

niśā tvajanayatkanyāmagnīṣomāvubhau tathā| manorevābhavadbhāryā suṣuve pañca pāvakān ||

Verse 16

पूज्यते हविषा योऽग्रे चातुर्मास्येषु पावकः। पर्जन्यसहितः श्रीमानग्निर्वैश्वानरस्तु सः ।।

pūjyate haviṣā yo'gre cāturmāsyeṣu pāvakaḥ| parjanyasahitaḥ śrīmānagnirvaiśvānarastu saḥ ||

Verse 17

अस्य लोकस्य सर्वस्य यः प्रभुः परिपठ्यते। सोऽग्निर्विश्वपतिर्नाम द्वितीयस्तापसः सुतः ।।

asya lokasya sarvasya yaḥ prabhuḥ paripaṭhyate| so'gnirviśvapatirnāma dvitīyastāpasaḥ sutaḥ ||

Verse 18

कन्या या हरिणी रोहिणी - पा.भे. नाम हिरण्यकशिपोः सुताः। भानोरेवान्वयस्तुभः इति झ. पाठः ।।

kanyā yā hariṇī rohiṇī - pā.bhe. nāma hiraṇyakaśipoḥ sutāḥ| bhānorevānvayastubhaḥ iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 19

कर्मणाऽसौ बभौ भार्या स वह्निः स प्रजापतिः। प्राणानाश्रित्य यो देहं प्रवर्तयति देहिनाम्। तस्य सन्निहितो नाम शब्दरूपस्य साधनः ।।

karmaṇā'sau babhau bhāryā sa vahniḥ sa prajāpatiḥ| prāṇānāśritya yo dehaṃ pravartayati dehinām| tasya sannihito nāma śabdarūpasya sādhanaḥ ||

Verse 20

शुक्लं कृष्णं वपुर्देवो यो बिभर्ति हुताशनः। अकल्मषः कल्मषाणां कर्ता क्रोधाश्रितस्तु सः ।। कन्या सा रोहिणी इति झ. पाठः ।।

śuklaṃ kṛṣṇaṃ vapurdevo yo bibharti hutāśanaḥ| akalmaṣaḥ kalmaṣāṇāṃ kartā krodhāśritastu saḥ || kanyā sā rohiṇī iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 21

कपिलं परमर्षिं च यं प्राहुर्यतयः सदा। अग्निः स कपिलो नाम साङ्ख्ययोगप्रवर्तकः ।।

kapilaṃ paramarṣiṃ ca yaṃ prāhuryatayaḥ sadā| agniḥ sa kapilo nāma sāṅkhyayogapravartakaḥ ||

Verse 22

योऽन्तर्यच्छति भूतानि येन चेष्टन्ति नित्यदा। कर्मस्विह विचित्रेषु सोऽग्रणीर्वह्निरुच्यते ।।

yo'ntaryacchati bhūtāni yena ceṣṭanti nityadā| karmasviha vicitreṣu so'graṇīrvahnirucyate ||

Verse 23

इमामन्यान्समसृजत्पावकान्प्रथितौजसः। अग्निहोत्रस्य दुष्टस्य प्रायश्चित्तार्थमुल्बणान् ।।

imāmanyānsamasṛjatpāvakānprathitaujasaḥ| agnihotrasya duṣṭasya prāyaścittārthamulbaṇān ||

Verse 24

संस्पृशेयुर्यदाऽन्योन्यं कथंचिद्वायुनाऽग्नयः। इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वै शुचयेऽग्नये ।।

saṃspṛśeyuryadā'nyonyaṃ kathaṃcidvāyunā'gnayaḥ| iṣṭiraṣṭākapālena kāryā vai śucaye'gnaye ||

Verse 25

दक्षिणाग्निर्यदा द्वाभ्यां संसृजेत तदा किल। इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वै वीतयेऽग्नये ।।

dakṣiṇāgniryadā dvābhyāṃ saṃsṛjeta tadā kila| iṣṭiraṣṭākapālena kāryā vai vītaye'gnaye ||

Verse 26

यद्यग्नयो हि स्पृश्येयुर्निवेशस्था दवाग्निना। इष्टरष्टाकपालेन कार्या तु शुचयेऽग्नये ।।

yadyagnayo hi spṛśyeyurniveśasthā davāgninā| iṣṭaraṣṭākapālena kāryā tu śucaye'gnaye ||

Verse 27

अग्निं रजस्वला वै स्त्री संस्पृशेदाग्निहौत्रिकम्। इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वसुमतेऽग्नये ।।

agniṃ rajasvalā vai strī saṃspṛśedāgnihautrikam| iṣṭiraṣṭākapālena kāryā vasumate'gnaye ||

Verse 28

मृतः श्रूयेत यो जीवन्परासुरशुचिर्यथा। इष्टिरष्टाकपालेन कार्या सुरभिमतेऽग्नये ।।

mṛtaḥ śrūyeta yo jīvanparāsuraśuciryathā| iṣṭiraṣṭākapālena kāryā surabhimate'gnaye ||

Verse 29

आर्तो न जुहुयादग्निं त्रिरात्रं यस्तु ब्राह्मणः। इष्टिरष्टाकपालेन कार्या तन्तुमतेऽग्नये ।।

ārto na juhuyādagniṃ trirātraṃ yastu brāhmaṇaḥ| iṣṭiraṣṭākapālena kāryā tantumate'gnaye ||

Verse 30

दर्शश्च पौर्णमासश्च यस् तिष्ठेत्प्रतिष्ठितम्। इष्टिरष्टाकपालेन कार्या पथिकृतेऽग्नये ।।

darśaśca paurṇamāsaśca yas tiṣṭhetpratiṣṭhitam| iṣṭiraṣṭākapālena kāryā pathikṛte'gnaye ||

Verse 31

सूतिकाग्निर्यदा चाग्निं संस्पृशेदाग्निहौत्रिकम्। इष्टिरष्टाकपालेन कार्या चाग्निमतेऽग्नये ।।

sūtikāgniryadā cāgniṃ saṃspṛśedāgnihautrikam| iṣṭiraṣṭākapālena kāryā cāgnimate'gnaye ||