Adhyaya 221

Verse 1

मार्कण्डेयेनाग्नीनामुत्पत्त्यादिकथनम् ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। ब्रह्मणो यस्तृतीयस्तु पुत्रः कुरुकुलोद्वह। तस्यापि वसुदाभार्या प्रजास्तस्यां च मे शृणु ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि एकविंसत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 221 ।।

mārkaṇḍeyenāgnīnāmutpattyādikathanam || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| brahmaṇo yastṛtīyastu putraḥ kurukulodvaha| tasyāpi vasudābhāryā prajāstasyāṃ ca me śṛṇu || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi ekaviṃsatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 221 ||

Verse 2

बृहत्कीर्तिर्बृहज्ज्योतिर्बृहद्ब्रह्मा बृहन्मनाः। बृहन्मन्त्रो बृहद्भासस्तथा राजन्बृहस्पतिः ।। तस्यापि वसुधा भार्या इति ट. ध. पाठः ।।

bṛhatkīrtirbṛhajjyotirbṛhadbrahmā bṛhanmanāḥ| bṛhanmantro bṛhadbhāsastathā rājanbṛhaspatiḥ || tasyāpi vasudhā bhāryā iti ṭa. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 3

प्रजासु तासु सर्वासु रूपेणाप्रतिमाऽभवत्। देवी भानुमती नाम प्रथमाऽङ्गिरसः सुता ।।

prajāsu tāsu sarvāsu rūpeṇāpratimā'bhavat| devī bhānumatī nāma prathamā'ṅgirasaḥ sutā ||

Verse 4

भूतानामेव सर्वेषां यस्यां रागस्तदाऽभवत्। रागाद्रागेति यामाहुर्द्वितीयाऽङ्गिरसः सुता ।।

bhūtānāmeva sarveṣāṃ yasyāṃ rāgastadā'bhavat| rāgādrāgeti yāmāhurdvitīyā'ṅgirasaḥ sutā ||

Verse 5

यां कपर्दिसुतामाहुर्दृश्यादृश्येति देहिनः। तनुत्वात्सा सिनीवाली तुतीयाऽङ्गिरसः सुता ।।

yāṃ kapardisutāmāhurdṛśyādṛśyeti dehinaḥ| tanutvātsā sinīvālī tutīyā'ṅgirasaḥ sutā ||

Verse 6

यां तु दृष्ट्वा भगवतीं जनः कुहकुहायते। एकानकेति यामाहुश्चतुर्थ्यङ्गिरसः सुता ।।

yāṃ tu dṛṣṭvā bhagavatīṃ janaḥ kuhakuhāyate| ekānaketi yāmāhuścaturthyaṅgirasaḥ sutā ||

Verse 7

पञ्चम्यर्चिष्मती नाम्ना हविर्भिश्च हविष्मती। षष्ठीम्गिरसः कन्यां पुण्यामाहुर्महिष्मतीम् ।।

pañcamyarciṣmatī nāmnā havirbhiśca haviṣmatī| ṣaṣṭhīmgirasaḥ kanyāṃ puṇyāmāhurmahiṣmatīm ||

Verse 8

महामखेष्वाङ्गिरसी दीप्तिमत्सु महीयती। महामतीति विख्याता सप्तमी कथ्यते सुता ।।

mahāmakheṣvāṅgirasī dīptimatsu mahīyatī| mahāmatīti vikhyātā saptamī kathyate sutā ||

Verse 9

बृहस्पतेश्चान्द्रमसी भार्याऽऽसीद्या यशस्विनी। अग्नीन्साऽजनयत्पुण्यान्षडेकां चापि पुत्रिकाम् ।।

bṛhaspateścāndramasī bhāryā''sīdyā yaśasvinī| agnīnsā'janayatpuṇyānṣaḍekāṃ cāpi putrikām ||

Verse 10

आहुतिष्वेव यस्याग्नेर्हविराज्यं विधीयते। सोग्निर्बृहस्पतेः पुत्र शंयुर्नाम महाप्रभः ।। बृहत्तेजा बृहन्मना इति क. ध. पाठः ।।

āhutiṣveva yasyāgnerhavirājyaṃ vidhīyate| sognirbṛhaspateḥ putra śaṃyurnāma mahāprabhaḥ || bṛhattejā bṛhanmanā iti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 11

चातुर्मास्येषु यस्येष्टमश्वमेधाग्रभागभूत्। दीप्तिज्वालैरनेकाग्रैरग्निष्टोमोऽथ वीर्यवान् ।।

cāturmāsyeṣu yasyeṣṭamaśvamedhāgrabhāgabhūt| dīptijvālairanekāgrairagniṣṭomo'tha vīryavān ||

Verse 12

शंयोरप्रतिमा भार्या सत्या सत्याऽथ धर्मजा। अग्नितस्य सुतो दीप्तस्तिस्रः कन्याश्च सुव्रताः ।।

śaṃyorapratimā bhāryā satyā satyā'tha dharmajā| agnitasya suto dīptastisraḥ kanyāśca suvratāḥ ||

Verse 13

प्रथमेनाज्यभागेन पूज्यते योऽग्निरध्वरे। अग्निस्तस्य भरद्वाजः प्रथमः पुत्र उच्यते ।।

prathamenājyabhāgena pūjyate yo'gniradhvare| agnistasya bharadvājaḥ prathamaḥ putra ucyate ||

Verse 14

पौर्णमासेषु सर्वेषु हविराज्यं ध्रुवोद्यतम्। भरतो नामतः सोग्निर्द्वितीयः शंयुतः सुतः ।।

paurṇamāseṣu sarveṣu havirājyaṃ dhruvodyatam| bharato nāmataḥ sognirdvitīyaḥ śaṃyutaḥ sutaḥ ||

Verse 15

तिस्रः कन्या भवन्त्यन्या यासां स भरत पतिः। भारतस्तु सुतस्तस्य भारत्येका च पुत्रिका ।।

tisraḥ kanyā bhavantyanyā yāsāṃ sa bharata patiḥ| bhāratastu sutastasya bhāratyekā ca putrikā ||

Verse 16

भारतो भरतस्याग्नेः पावकस्तु प्रजायते। महानत्यर्थमहितस्तथा भरतसत्तम ।।

bhārato bharatasyāgneḥ pāvakastu prajāyate| mahānatyarthamahitastathā bharatasattama ||

Verse 17

भरद्वाजस्य भार्या तु वीरा वीरश्च पिण्डदः। प्राहुराज्येन तस्येज्यां सोमस्येव द्विजाः शनैः ।। हविषाद्यं विधीयते इति झ. पाठः ।।

bharadvājasya bhāryā tu vīrā vīraśca piṇḍadaḥ| prāhurājyena tasyejyāṃ somasyeva dvijāḥ śanaiḥ || haviṣādyaṃ vidhīyate iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 18

हविषा यो द्वितीयेन सोमेन सह युज्यते। रथप्रभू रथध्वानः कुम्भरेताः स उच्यते ।।

haviṣā yo dvitīyena somena saha yujyate| rathaprabhū rathadhvānaḥ kumbharetāḥ sa ucyate ||

Verse 19

सरय्वां जनयत्सिद्धिं भानुं भाभिः समावृणोत्। आग्नेयमनयन्मिथ्यं मिथ्यो नामैव कथ्यते ।।

sarayvāṃ janayatsiddhiṃ bhānuṃ bhābhiḥ samāvṛṇot| āgneyamanayanmithyaṃ mithyo nāmaiva kathyate ||

Verse 20

यस्तु न च्यवते नित्यं शयसा वर्चसा श्रिया। अग्निर्निश्च्यवनो नाम पृथिवीं स्तौति केवलम् ।।

yastu na cyavate nityaṃ śayasā varcasā śriyā| agnirniścyavano nāma pṛthivīṃ stauti kevalam ||

Verse 21

विपाप्मा कलुषैर्मुक्तो विशुद्धश्चार्चिषा ज्वलन्। विपापोऽग्निः सुतस्तस्य योज्यः समयकर्मसु ।।

vipāpmā kaluṣairmukto viśuddhaścārciṣā jvalan| vipāpo'gniḥ sutastasya yojyaḥ samayakarmasu ||

Verse 22

अक्रोशतां हि भूतानां यः करोति हि निष्कृतिम्। अग्निः स निष्कृतिर्नाम शोभयत्यभिसेवितः ।।

akrośatāṃ hi bhūtānāṃ yaḥ karoti hi niṣkṛtim| agniḥ sa niṣkṛtirnāma śobhayatyabhisevitaḥ ||

Verse 23

अनुकूजन्ति येनेह वेदनार्ताः स्वयं जनाः। तस्य पुत्रः स्वनो नाम पावकः सरुजस्करः ।।

anukūjanti yeneha vedanārtāḥ svayaṃ janāḥ| tasya putraḥ svano nāma pāvakaḥ sarujaskaraḥ ||

Verse 24

यस्तु विश्वस् जगतो बुद्धिमाक्रम्य तिष्ठति। तं प्राहुरध्यात्मविदो विश्वजिन्नाम पावकम् ।।

yastu viśvas jagato buddhimākramya tiṣṭhati| taṃ prāhuradhyātmavido viśvajinnāma pāvakam ||

Verse 25

अन्तराग्निः स्मृतो यस्तु भुक्तं पचति देहिनाम्। स यज्ञे विश्वभुङ्वाम सर्वलोकेषु भारत ।।

antarāgniḥ smṛto yastu bhuktaṃ pacati dehinām| sa yajñe viśvabhuṅvāma sarvalokeṣu bhārata ||

Verse 26

ब्रह्मचारी यतात्मा च सततं विपुलप्रभः। ब्राह्मणाः पूजयन्त्येनं पाकयज्ञेषु पावकम् ।।

brahmacārī yatātmā ca satataṃ vipulaprabhaḥ| brāhmaṇāḥ pūjayantyenaṃ pākayajñeṣu pāvakam ||

Verse 27

प्रथितो गोपतिर्नाम नदी यस्याभवत्प्रिया। तस्मिन्कर्माणि सर्वाणि क्रियन्ते धर्मकर्तृभिः ।।

prathito gopatirnāma nadī yasyābhavatpriyā| tasminkarmāṇi sarvāṇi kriyante dharmakartṛbhiḥ ||

Verse 28

बडबाग्निः पिबत्यम्भो योसौ परमदारुणः। ऊर्द्वभागूर्ध्वभाङ्नाम कविः प्राणाश्रितस्तु यः ।।

baḍabāgniḥ pibatyambho yosau paramadāruṇaḥ| ūrdvabhāgūrdhvabhāṅnāma kaviḥ prāṇāśritastu yaḥ ||

Verse 29

उदग्द्वारं हविर्यस्य गृहे नित्यं प्रदीयते। ततस्तुष्टो भवेद्ब्रह्मा स्विष्टकृत्परमः स्मृतः ।।

udagdvāraṃ haviryasya gṛhe nityaṃ pradīyate| tatastuṣṭo bhavedbrahmā sviṣṭakṛtparamaḥ smṛtaḥ ||

Verse 30

यः प्रशान्तेषु भूतेषु आविर्भवति पावकः। क्रुद्धस्य तु रसो जज्ञे मन्युतीव्रा च पुत्रिका ।।

yaḥ praśānteṣu bhūteṣu āvirbhavati pāvakaḥ| kruddhasya tu raso jajñe manyutīvrā ca putrikā ||

Verse 31

स्वाहेति दारुणा क्रूरा सर्वभूतेषु तिष्ठति। त्रिदिवे यस्य सदृशो नास्ति रूपेण कश्चन। अतुलत्वात्कृतो देवैर्नाम्ना कामस्तु पावकः ।।

svāheti dāruṇā krūrā sarvabhūteṣu tiṣṭhati| tridive yasya sadṛśo nāsti rūpeṇa kaścana| atulatvātkṛto devairnāmnā kāmastu pāvakaḥ ||

Verse 32

संहर्षाद्धारयन्क्रोधं धन्वी स्रग्वी रथे स्थितः। समरे नाशयेच्छत्रूनमोघो नाम पावकः ।।

saṃharṣāddhārayankrodhaṃ dhanvī sragvī rathe sthitaḥ| samare nāśayecchatrūnamogho nāma pāvakaḥ ||

Verse 33

उक्थ्यो नाम महाभाग त्रिभिरुक्थैरभिष्टुतः। महावर्षं त्वजनयत्सकामाश्वं हि यं विदुः ।। वीरस्य पिण्डदा इतिझ. पाठः ।। उक्थो नाम महाभाग त्रिभिरुक्थैरभिष्टुतः।

ukthyo nāma mahābhāga tribhirukthairabhiṣṭutaḥ| mahāvarṣaṃ tvajanayatsakāmāśvaṃ hi yaṃ viduḥ || vīrasya piṇḍadā itijha. pāṭhaḥ || uktho nāma mahābhāga tribhirukthairabhiṣṭutaḥ|