Adhyaya 220

Verse 1

मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरंप्रत्याङ्गिरसोपाख्यानकथनारम्भः ।। 1 ।। अग्ङिरसःपुत्रस्य बृहस्पतेर्देवैरङ्गिरसो वचनाद्गुरुत्वेन स्वीकरणम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। श्रुत्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराजः कथां शुभाम्। पुनः पप्रच्छ तमृषिं मार्कण्डेयमिदं तदा ।।

mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhiraṃpratyāṅgirasopākhyānakathanārambhaḥ || 1 || agṅirasaḥputrasya bṛhaspaterdevairaṅgiraso vacanādgurutvena svīkaraṇam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| śrutvemāṃ dharmasaṃyuktāṃ dharmarājaḥ kathāṃ śubhām| punaḥ papraccha tamṛṣiṃ mārkaṇḍeyamidaṃ tadā ||

Verse 2

कथमग्निर्वनं यातः कथं चाप्यङ्गिराः पुरा। नष्टेऽग्नौ हव्यमहवदग्निर्भूत्वा महाद्युतिः ।।

kathamagnirvanaṃ yātaḥ kathaṃ cāpyaṅgirāḥ purā| naṣṭe'gnau havyamahavadagnirbhūtvā mahādyutiḥ ||

Verse 3

अग्निर्यदा चैक एव बहुत्वं चास्य कर्मसु। दृश्यते भगवन्सर्वमेतदिच्छामि वेदितुम् ।।

agniryadā caika eva bahutvaṃ cāsya karmasu| dṛśyate bhagavansarvametadicchāmi veditum ||

Verse 4

कुमारश्च यथोत्पन्नो यथा चाग्नेः सुतोऽभवत्। यथा रुद्राच्च संभूतो गङ्गायां कृत्तिकासु च ।।

kumāraśca yathotpanno yathā cāgneḥ suto'bhavat| yathā rudrācca saṃbhūto gaṅgāyāṃ kṛttikāsu ca ||

Verse 5

एतदिच्छाम्यहं त्वत्तः श्रोतुं भार्गवसत्तम। कौतूहलसमाविष्टो याथातथ्यं महामुने ।।

etadicchāmyahaṃ tvattaḥ śrotuṃ bhārgavasattama| kautūhalasamāviṣṭo yāthātathyaṃ mahāmune ||

Verse 6

मार्कण्डेय उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। यथा क्रुद्धो हुतवहस्तपस्तप्तुं वनं गतः ।।

mārkaṇḍeya uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| yathā kruddho hutavahastapastaptuṃ vanaṃ gataḥ ||

Verse 7

यथा च भगवानग्निः स्वयमेवाङ्गेराऽभवत्। संतापयंश्च प्रभया नाशयंस्तिमिरावलिम् ।।

yathā ca bhagavānagniḥ svayamevāṅgerā'bhavat| saṃtāpayaṃśca prabhayā nāśayaṃstimirāvalim ||

Verse 8

पुराङ्गिरा महाबाहो चचार तप उत्तमम्। आश्रमस्थो महाभागो हव्यवाहं विशेषयन्। यथाग्निर्भूत्वा तु तदा जगत्सर्वं व्यकाशयत् ।।

purāṅgirā mahābāho cacāra tapa uttamam| āśramastho mahābhāgo havyavāhaṃ viśeṣayan| yathāgnirbhūtvā tu tadā jagatsarvaṃ vyakāśayat ||

Verse 9

तपश्चरंस्तु हुतभुक्संतप्तस्तस्य तेजसा। भृशं ग्लानश्चतेजस्वी न च किंचित्प्रजज्ञिवान् ।।

tapaścaraṃstu hutabhuksaṃtaptastasya tejasā| bhṛśaṃ glānaścatejasvī na ca kiṃcitprajajñivān ||

Verse 10

अथ संचिन्तयामास भगवान्हव्यवाहनः। अन्योऽग्निरिव लोकानां ब्रह्मणा संप्रकल्पितः ।।

atha saṃcintayāmāsa bhagavānhavyavāhanaḥ| anyo'gniriva lokānāṃ brahmaṇā saṃprakalpitaḥ ||

Verse 11

अग्नित्वं विप्रनष्टं हि तप्यमानस् मे तपः। कथमग्निः पुनरहं भवेयमिति चिन्त्य सः ।।

agnitvaṃ vipranaṣṭaṃ hi tapyamānas me tapaḥ| kathamagniḥ punarahaṃ bhaveyamiti cintya saḥ ||

Verse 12

अपश्यदग्निवल्लोकांस्तापयन्तं महामुनिम्। सोपासर्पच्छनैर्भीतस्तमुवाच तदाङ्गिराः ।।

apaśyadagnivallokāṃstāpayantaṃ mahāmunim| sopāsarpacchanairbhītastamuvāca tadāṅgirāḥ ||

Verse 13

शीघ्रमेव भवस्वाग्निस्त्वं पुनर्लोकभावनः। विज्ञातश्चासि लोकेषु त्रिषु संस्थानचारिषु ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि विंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 220।।

śīghrameva bhavasvāgnistvaṃ punarlokabhāvanaḥ| vijñātaścāsi lokeṣu triṣu saṃsthānacāriṣu || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi viṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 220||

Verse 14

त्वमग्ने प्रथमः सृष्टो ब्र्हमणा तिमिरापर्हः। स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रमेव तमो नुद ।।

tvamagne prathamaḥ sṛṣṭo brhamaṇā timirāparhaḥ| svasthānaṃ pratipadyasva śīghrameva tamo nuda ||

Verse 15

अग्निरुवाच। नष्टकीर्तिरहं लोके भवाञ्जातो हुताशनः। भवन्तमेव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जनाः ।।

agniruvāca| naṣṭakīrtirahaṃ loke bhavāñjāto hutāśanaḥ| bhavantameva jñāsyanti pāvakaṃ na tu māṃ janāḥ ||

Verse 16

निक्षिपम्यहमग्नित्वं त्वमग्निः प्रथमो भव। भविष्यामि द्वितीयोऽहं प्राजापत्यक एव च ।। संस्थानचारिषु स्थावरजंगमेषु। सम्यक् स्थानं गतिनिवृत्तिर्येषु चरणशीलेषु चेति योगात् ।।

nikṣipamyahamagnitvaṃ tvamagniḥ prathamo bhava| bhaviṣyāmi dvitīyo'haṃ prājāpatyaka eva ca || saṃsthānacāriṣu sthāvarajaṃgameṣu| samyak sthānaṃ gatinivṛttiryeṣu caraṇaśīleṣu ceti yogāt ||

Verse 17

अङ्गिरा उवाच। कुरु पुण्यं प्रजास्वर्ग्यं भवाग्निस्तिमिरापहः। मां च देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रमञ्जसा ।।

aṅgirā uvāca| kuru puṇyaṃ prajāsvargyaṃ bhavāgnistimirāpahaḥ| māṃ ca deva kuruṣvāgne prathamaṃ putramañjasā ||

Verse 18

मार्कण्डेय उवाच। तच्छ्रुत्वाङ्गिरसो वाक्यं जातवेदास्तथाऽकरोत्। राजन्वृहस्पतिर्नाम तस्याप्यङ्गिरसः सुतः ।।

mārkaṇḍeya uvāca| tacchrutvāṅgiraso vākyaṃ jātavedāstathā'karot| rājanvṛhaspatirnāma tasyāpyaṅgirasaḥ sutaḥ ||

Verse 19

ज्ञात्वा प्रथमजं तं तु वह्नेरङ्गिरसं सुतम्। उपेत्य देवाः पप्रच्छुः कारणं तत्र भारत ।।

jñātvā prathamajaṃ taṃ tu vahneraṅgirasaṃ sutam| upetya devāḥ papracchuḥ kāraṇaṃ tatra bhārata ||

Verse 20

स तु पृष्टस्तदा देवैस्तत कारणमब्रवीत्। प्रत्यगृह्णन्त देवाश्च तद्वचोऽङ्गिरसस्तदा ।। प्राजापत्यस्तथैकत इति क. थ. ध. पाठः ।।

sa tu pṛṣṭastadā devaistata kāraṇamabravīt| pratyagṛhṇanta devāśca tadvaco'ṅgirasastadā || prājāpatyastathaikata iti ka. tha. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 21

तत्रनानाविधानग्नीन्प्रवक्ष्यामि महाप्रभान्। कर्मभिर्वहुभिः ख्याताननानार्थान्ब्राह्मणेष्विह ।। प्रत्यगृह्णन् अङ्गिरसो वचः अयं भवतां गुरुरिति अङ्गीकृतवन्तः ।।

tatranānāvidhānagnīnpravakṣyāmi mahāprabhān| karmabhirvahubhiḥ khyātānanānārthānbrāhmaṇeṣviha || pratyagṛhṇan aṅgiraso vacaḥ ayaṃ bhavatāṃ gururiti aṅgīkṛtavantaḥ ||