Adhyaya 219

Verse 1

धर्मव्याधेन नानाधर्मान्बोधितेन कौशिकेन गृहमेत्य स्वपित्रोः शुश्रूषणम् ।। 1 ।। मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरम्प्रति पतिव्रतामाहात्म्यादिकथनोपसंहारः ।। 2 ।। व्याध उवाच। एवं शप्तोऽहमृषिणा तदा द्विजबरोत्तम। अहं प्रासादयमृषिं गिरा वाक्यविशारदम् ।।

dharmavyādhena nānādharmānbodhitena kauśikena gṛhametya svapitroḥ śuśrūṣaṇam || 1 || mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhiramprati pativratāmāhātmyādikathanopasaṃhāraḥ || 2 || vyādha uvāca| evaṃ śapto'hamṛṣiṇā tadā dvijabarottama| ahaṃ prāsādayamṛṣiṃ girā vākyaviśāradam ||

Verse 2

अजानता मयाऽकार्यमिदमद्य कृतं मुने। क्षन्तुमर्हसि तत्सर्वं प्रसीद भगवन्निति ।।

ajānatā mayā'kāryamidamadya kṛtaṃ mune| kṣantumarhasi tatsarvaṃ prasīda bhagavanniti ||

Verse 3

ऋषिरुवाच। नान्यथा भविता शाप एवमेतदसंशयम्। आनृशंस्यात्त्वंहकिंचित्कर्ताऽनुग्रहमद्य ते ।।

ṛṣiruvāca| nānyathā bhavitā śāpa evametadasaṃśayam| ānṛśaṃsyāttvaṃhakiṃcitkartā'nugrahamadya te ||

Verse 4

शूद्रयोन्यां वर्तमानो धर्मज्ञो हि भविष्यसि। मातापित्रोश् शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः ।।

śūdrayonyāṃ vartamāno dharmajño hi bhaviṣyasi| mātāpitroś śuśrūṣāṃ kariṣyasi na saṃśayaḥ ||

Verse 5

तयोः शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसि। जातिस्मरश् भविता स्वर्गं चैव गमिष्यसि ।।

tayoḥ śuśrūṣayā siddhiṃ mahatīṃ samavāpsyasi| jātismaraś bhavitā svargaṃ caiva gamiṣyasi ||

Verse 6

भूत्वाच धार्मिको व्याधः पित्रोः शुश्रूषणे रतः। शापक्षये तु निर्वृत्ते भविताऽसि पुनर्द्विजः ।।

bhūtvāca dhārmiko vyādhaḥ pitroḥ śuśrūṣaṇe rataḥ| śāpakṣaye tu nirvṛtte bhavitā'si punardvijaḥ ||

Verse 7

एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणाऽस्म्युग्रतेजसा। प्रसादश्च कृतस्तेन ममैव द्विपदांवर ।।

evaṃ śaptaḥ purā tena ṛṣiṇā'smyugratejasā| prasādaśca kṛtastena mamaiva dvipadāṃvara ||

Verse 8

शरं चोद्धृतवानस्मि तस्य वै द्विजसत्तम। आश्रमं च मया नीतो न च प्राणैर्व्ययुज्यत ।।

śaraṃ coddhṛtavānasmi tasya vai dvijasattama| āśramaṃ ca mayā nīto na ca prāṇairvyayujyata ||

Verse 9

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा मम पुराऽभवत्। अभितश्चापि गन्तव्यो मया स्वर्गो द्विजोत्तम ।।

etatte sarvamākhyātaṃ yathā mama purā'bhavat| abhitaścāpi gantavyo mayā svargo dvijottama ||

Verse 10

ब्राह्मण उवाच। एवमेतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च। आप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि ।।

brāhmaṇa uvāca| evametāni puruṣā duḥkhāni ca sukhāni ca| āpnuvanti mahābuddhe notkaṇṭhāṃ kartumarhasi ||

Verse 11

दुष्करं हि कृतंकर्म जानता जातिमात्मनः। [लोकवृत्तान्ततत्त्वज्ञ नित्यं धर्मपरायण ।।]

duṣkaraṃ hi kṛtaṃkarma jānatā jātimātmanaḥ| [lokavṛttāntatattvajña nityaṃ dharmaparāyaṇa ||]

Verse 12

कर्मदोषाच्च वै विद्वन्नात्मजातिकृतेन वै। कंचित्कालं मृष्यतां वै ततोसि भविता द्विजः ।।

karmadoṣācca vai vidvannātmajātikṛtena vai| kaṃcitkālaṃ mṛṣyatāṃ vai tatosi bhavitā dvijaḥ ||

Verse 13

सांप्रतं च मतो मेऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः ।।

sāṃprataṃ ca mato me'si brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ ||

Verse 14

ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु। दाम्भिक्वो दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत् ।।

brāhmaṇaḥ patanīyeṣu vartamāno vikarmasu| dāmbhikvo duṣkṛtaprāyaḥ śūdreṇa sadṛśo bhavet ||

Verse 15

यस्तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः। तं ब्राह्मणमहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद्द्विजः ।।

yastu śūdro dame satye dharme ca satatotthitaḥ| taṃ brāhmaṇamahaṃ manye vṛttena hi bhaveddvijaḥ ||

Verse 16

कर्मदोषेण विषमां गतिमाप्तोसि दारुणाम्। क्षीणदोषमहं मन्ये चाभितस्त्वां नरोत्तम ।।

karmadoṣeṇa viṣamāṃ gatimāptosi dāruṇām| kṣīṇadoṣamahaṃ manye cābhitastvāṃ narottama ||

Verse 17

कर्तुमर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा ह्यविषादिनः। लोकवृत्तान्ततत्वज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः ।।

kartumarhasi notkaṇṭhāṃ tvadvidhā hyaviṣādinaḥ| lokavṛttāntatatvajñā nityaṃ dharmaparāyaṇāḥ ||

Verse 18

व्याध उवाच। प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः। एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालै समतामियात् ।।

vyādha uvāca| prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥ| etadvijñānasāmarthyaṃ na bālai samatāmiyāt ||

Verse 19

अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रयिस्य च। मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते चाल्पबुद्धयः ।।

aniṣṭasaṃprayogācca viprayogātprayisya ca| manuṣyā mānasairduḥkhairyujyante cālpabuddhayaḥ ||

Verse 20

गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च। सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि एकोनिविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 219 ।।

guṇairbhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca| sarvāṇi naitadekasya śokasthānaṃ hi vidyate || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi ekoniviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 219 ||

Verse 21

अनिष्टनान्वितं पश्यंस्तथा क्षिप्रं विरज्यते। ततश्च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्रमम् ।।

aniṣṭanānvitaṃ paśyaṃstathā kṣipraṃ virajyate| tataśca pratikurvanti yadi paśyantyupakramam ||

Verse 22

शोचतो न भवेत्किंचित्केवलं परितप्यते। परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नराः ।।

śocato na bhavetkiṃcitkevalaṃ paritapyate| parityajanti ye duḥkhaṃ sukhaṃ vā'pyubhayaṃ narāḥ ||

Verse 23

त एव सुखमेधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः। असंतोषपरा मूढाः संतोषं यानति पण्डिताः ।।

ta eva sukhamedhante jñānatṛptā manīṣiṇaḥ| asaṃtoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānati paṇḍitāḥ ||

Verse 24

असंतोषस्य नास्त्यन्तस्तुष्टिस्तु परमं सुखम्। न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिं ।। गुणैः गुणकार्यैः सुखदुःखमोहैः ।।

asaṃtoṣasya nāstyantastuṣṭistu paramaṃ sukham| na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatiṃ || guṇaiḥ guṇakāryaiḥ sukhaduḥkhamohaiḥ ||

Verse 25

न विषादे मनः कार्यं विषादो विषमुत्तमम्। मारयत्यकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः ।।

na viṣāde manaḥ kāryaṃ viṣādo viṣamuttamam| mārayatyakṛtaprajñaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ ||

Verse 26

यंविषादोऽभिभवति विषमे समुपस्थिते। तेजसा तस् हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते ।।

yaṃviṣādo'bhibhavati viṣame samupasthite| tejasā tas hīnasya puruṣārtho na vidyate ||

Verse 27

अवश्यं क्रियमाणस् कर्मणो दृश्यते फलम्। न हि निर्वेदमागम्य किंचित्प्राप्नोति शोभनम् ।।

avaśyaṃ kriyamāṇas karmaṇo dṛśyate phalam| na hi nirvedamāgamya kiṃcitprāpnoti śobhanam ||

Verse 28

अथाप्युपायं पश्येत दुःखस् परिमोक्षणे। अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् ।।

athāpyupāyaṃ paśyeta duḥkhas parimokṣaṇe| aśocannārabhetaiva yuktaścāvyasanī bhavet ||

Verse 29

भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः। न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम् ।। गताध्वानः प्राप्तज्ञानमार्गाः ।।

bhūteṣvabhāvaṃ saṃcintya ye tu buddheḥ paraṃ gatāḥ| na śocanti kṛtaprajñāḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim || gatādhvānaḥ prāptajñānamārgāḥ ||

Verse 30

न शोचामि रमे विद्वन्कालाकाङ्क्षी स्थितोस्म्यहम्। एतैर्निदर्शनैर्ब्रह्मन्नावसीदामि सत्तम ।।

na śocāmi rame vidvankālākāṅkṣī sthitosmyaham| etairnidarśanairbrahmannāvasīdāmi sattama ||

Verse 31

ब्राह्मण उवाच। कृतप्रज्ञोसि मेधावी बुद्धिश्च विपुला तव। पापान्निवृत्तोसि सदा ज्ञानवृद्धोसि धर्मवित् ।।

brāhmaṇa uvāca| kṛtaprajñosi medhāvī buddhiśca vipulā tava| pāpānnivṛttosi sadā jñānavṛddhosi dharmavit ||

Verse 32

आपृच्छे त्वां स्वस्ति तेऽस्तु धर्मस्त्वां परिरक्षतु। अप्रमादस्तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतांवर ।।

āpṛcche tvāṃ svasti te'stu dharmastvāṃ parirakṣatu| apramādastu kartavyo dharme dharmabhṛtāṃvara ||

Verse 33

मार्कण्डेय उवाच। बाढमित्येव तं व्याधः कृताञ्जलिरुवाच ह। प्रदक्षिणमथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः ।।

mārkaṇḍeya uvāca| bāḍhamityeva taṃ vyādhaḥ kṛtāñjaliruvāca ha| pradakṣiṇamatho kṛtvā prasthito dvijasattamaḥ ||

Verse 34

स तु गत्वाद्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस्तदा। मातापितृभ्यामन्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः ।।

sa tu gatvādvijaḥ sarvāṃ śuśrūṣāṃ kṛtavāṃstadā| mātāpitṛbhyāmandhābhyāṃ yathānyāyaṃ susaṃśitaḥ ||

Verse 35

एतत्ते सर्वमाख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर। पृष्टवानसि यं तात धर्मं धर्मभृतांवर ।।

etatte sarvamākhyātaṃ nikhilena yudhiṣṭhira| pṛṣṭavānasi yaṃ tāta dharmaṃ dharmabhṛtāṃvara ||

Verse 36

पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम। मातापित्रोश्च शुश्रूषा धर्मव्याधेन कीर्तिता ।।

pativratāyā māhātmyaṃ brāhmaṇasya ca sattama| mātāpitrośca śuśrūṣā dharmavyādhena kīrtitā ||

Verse 37

युधिष्ठिर उवाच। अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्धर्माख्यानमनुत्तमम्। सर्वधर्मविदांश्रेष्ठ कथितं मुनिसत्तम ।।

yudhiṣṭhira uvāca| atyadbhutamidaṃ brahmandharmākhyānamanuttamam| sarvadharmavidāṃśreṣṭha kathitaṃ munisattama ||

Verse 38

सुखश्राव्यतया विद्वन्मुहूर्त इव मे गतः। न हि तृप्तोस्मि भगवञ्शृण्वानो धर्ममुत्तमम् ।।

sukhaśrāvyatayā vidvanmuhūrta iva me gataḥ| na hi tṛptosmi bhagavañśṛṇvāno dharmamuttamam ||