Adhyaya 22

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति स्वेन साल्वसंहारकथनपूर्वकं सुभद्राभिमन्युमभ्यां सह द्वारकागमनम् ।। 1 ।। धृष्टद्युम्नधृष्टकेतुभ्यां यथाक्रमं द्रौपदेयान्नकुलभार्यां स्वस्वनगरगमनम् ।। 2 ।। वासुदेव उवाच।। ततोऽहं भरतश्रेष्ठ प्रगृह्य रुचिरं धनुः । शरैरपातयं सौभाच्छिरांसि विबुधद्विषाम् ।।१।। शरांश्चाशीविषाकारानूर्ध्वगांस्तिग्मतेजसः । अप्रैषं शाल्वराजाय शार्ङ्गमुक्तान्सुवाससः ।।२।। ततो नादृश्यत तदा सौभं कुरुकुलोद्वह । अन्तर्हितं माययाभूत्ततोऽहं विस्मितोऽभवम् ।।३।। अथ दानवसङ्घास्ते विकृताननमूर्धजाः । उदक्रोशन्महाराज विष्ठिते मयि भारत ।।४।। ततोऽस्त्रं शब्दसाहं वै त्वरमाणो महाहवे । अयोजयं तद्वधाय ततः शब्द उपारमत् ।।५।। हतास्ते दानवाः सर्वे यैः स शब्द उदीरितः । शरैरादित्यसङ्काशैर्ज्वलितैः शब्दसाधनैः ।।६।। तस्मिन्नुपरते शब्दे पुनरेवान्यतोऽभवत् । शब्दोऽपरो महाराज तत्रापि प्राहरं शरान् ।।७।। एवं दश दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च भारत । नादयामासुरसुरास्ते चापि निहता मया ।।८।। ततः प्राग्ज्योतिषं गत्वा पुनरेव व्यदृश्यत । सौभं कामगमं वीर मोहयन्मम चक्षुषी ।।९।। ततो लोकान्तकरणो दानवो वानराकृतिः । शिलावर्षेण सहसा महता मां समावृणोत् ।।१०।। सोऽहं पर्वतवर्षेण वध्यमानः समन्ततः । वल्मीक इव राजेन्द्र पर्वतोपचितोऽभवम् ।।११।। ततोऽहं पर्वतचितः सहयः सहसारथिः । अप्रख्यातिमियां राजन्सध्वजः पर्वतैश्चितः ।।१२।। ततो वृष्णिप्रवीरा ये ममासन्सैनिकास्तदा । ते भयार्ता दिशः सर्वाः सहसा विप्रदुद्रुवुः ।।१३।। ततो हाहाकृतं सर्वमभूत्किल विशां पते । द्यौश्च भूमिश्च खं चैवादृश्यमाने तथा मयि ।।१४।। ततो विषण्णमनसो मम राजन्सुहृज्जनाः । रुरुदुश्चुक्रुशुश्चैव दुःखशोकसमन्विताः ।।१५।। द्विषतां च प्रहर्षोऽभूदार्तिश्चाद्विषतामपि । एवं विजितवान्वीर पश्चादश्रौषमच्युत ।।१६।। ततोऽहमस्त्रं दयितं सर्वपाषाणभेदनम् । वज्रमुद्यम्य तान्सर्वान्पर्वतान्समशातयम् ।।१७।। ततः पर्वतभारार्ता मन्दप्राणविचेष्टिताः । हया मम महाराज वेपमाना इवाभवन् ।।१८।। मेघजालमिवाकाशे विदार्याभ्युदितं रविम् । दृष्ट्वा मां बान्धवाः सर्वे हर्षमाहारयन्पुनः ।।१९।। ततो मामब्रवीत्सूतः प्राञ्जलिः प्रणतो नृप । साधु सम्पश्य वार्ष्णेय शाल्वं सौभपतिं स्थितम् ।।२०।। अलं कृष्णावमन्यैनं साधु यत्नं समाचर । मार्दवं सखितां चैव शाल्वादद्य व्यपाहर ।।२१।। जहि शाल्वं महाबाहो मैनं जीवय केशव । सर्वैः पराक्रमैर्वीर वध्यः शत्रुरमित्रहन् ।।२२।। न शत्रुरवमन्तव्यो दुर्बलोऽपि बलीयसा । योऽपि स्यात्पीठगः कश्चित्किं पुनः समरे स्थितः ।।२३।। स त्वं पुरुषशार्दूल सर्वयत्नैरिमं प्रभो । जहि वृष्णिकुलश्रेष्ठ मा त्वां कालोऽत्यगात्पुनः ।।२४।। नैष मार्दवसाध्यो वै मतो नापि सखा तव । येन त्वं योधितो वीर द्वारका चावमर्दिता ।।२५।। एवमादि तु कौन्तेय श्रुत्वाहं सारथेर्वचः । तत्त्वमेतदिति ज्ञात्वा युद्धे मतिमधारयम् ।।२६।। वधाय शाल्वराजस्य सौभस्य च निपातने । दारुकं चाब्रुवं वीर मुहूर्तं स्थीयतामिति ।।२७।। ततोऽप्रतिहतं दिव्यमभेद्यमतिवीर्यवत् । आग्नेयमस्त्रं दयितं सर्वसाहं महाप्रभम् ।।२८।। यक्षाणां राक्षसानां च दानवानां च संयुगे । राज्ञां च प्रतिलोमानां भस्मान्तकरणं महत् ।।२९।। क्षुरान्तममलं चक्रं कालान्तकयमोपमम् । अभिमन्त्र्याहमतुलं द्विषतां च निबर्हणम् ।।३०।। जहि सौभं स्ववीर्येण ये चात्र रिपवो मम । इत्युक्त्वा भुजवीर्येण तस्मै प्राहिणवं रुषा ।।३१।। रूपं सुदर्शनस्यासीदाकाशे पततस्तदा । द्वितीयस्येव सूर्यस्य युगान्ते परिविष्यतः ।।३२।। तत्समासाद्य नगरं सौभं व्यपगतत्विषम् । मध्येन पाटयामास क्रकचो दार्विवोच्छ्रितम् ।।३३।। द्विधा कृतं ततः सौभं सुदर्शनबलाद्धतम् । महेश्वरशरोद्धूतं पपात त्रिपुरं यथा ।।३४।। तस्मिन्निपतिते सौभे चक्रमागात्करं मम । पुनश्चोद्धूय वेगेन शाल्वायेत्यहमब्रुवम् ।।३५।। ततः शाल्वं गदां गुर्वीमाविध्यन्तं महाहवे । द्विधा चकार सहसा प्रजज्वाल च तेजसा ।।३६।। तस्मिन्निपतिते वीरे दानवास्त्रस्तचेतसः । हाहाभूता दिशो जग्मुरर्दिता मम सायकैः ।।३७।। ततोऽहं समवस्थाप्य रथं सौभसमीपतः । शङ्खं प्रध्माप्य हर्षेण सुहृदः पर्यहर्षयम् ।।३८।। तन्मेरुशिखराकारं विध्वस्ताट्टालगोपुरम् । दह्यमानमभिप्रेक्ष्य स्त्रियस्ताः सम्प्रदुद्रुवुः ।।३९।। एवं निहत्य समरे शाल्वं सौभं निपात्य च । आनर्तान्पुनरागम्य सुहृदां प्रीतिमावहम् ।।४०।। एतस्मात्कारणाद्राजन्नागमं नागसाह्वयम् । यद्यगां परवीरघ्न न हि जीवेत्सुयोधनः ।।४१।। वैशम्पायन उवाच।। एवमुक्त्वा महाबाहुः कौरवं पुरुषोत्तमः । आमन्त्र्य प्रययौ धीमान्पाण्डवान्मधुसूदनः ।।४२।। अभिवाद्य महाबाहुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम् । राज्ञा मूर्धन्युपाघ्रातो भीमेन च महाभुजः ।।४३।। सुभद्रामभिमन्युं च रथमारोप्य काञ्चनम् । आरुरोह रथं कृष्णः पाण्डवैरभिपूजितः ।।४४।। सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा । द्वारकां प्रययौ कृष्णः समाश्वास्य युधिष्ठिरम् ।।४५।। ततः प्रयाते दाशार्हे धृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतः । द्रौपदेयानुपादाय प्रययौ स्वपुरं तदा ।।४६।। धृष्टकेतुः स्वसारं च समादायाथ चेदिराट् । जगाम पाण्डवान्दृष्ट्वा रम्यां शुक्तिमतीं पुरीम् ।।४७।। केकयाश्चाप्यनुज्ञाताः कौन्तेयेनामितौजसा । आमन्त्र्य पाण्डवान्सर्वान्प्रययुस्तेऽपि भारत ।।४८।। ब्राह्मणाश्च विशश्चैव तथा विषयवासिनः । विसृज्यमानाः सुभृशं न त्यजन्ति स्म पाण्डवान् ।।४९।। समवायः स राजेन्द्र सुमहाद्भुतदर्शनः । आसीन्महात्मनां तेषां काम्यके भरतर्षभ ।।५०।। युधिष्ठिरस्तु विप्रांस्ताननुमान्य महामनाः । शशास पुरुषान्काले रथान्योजयतेति ह ।।५१।। 3.22.54 वासुदेव उवाच। ततोऽहं भरतश्रेष्ठ प्रगृह्यरुचिरं धनुः। शरैरपातयं सौभाच्छिरांसि विबुधद्विषाम् ।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati svena sālvasaṃhārakathanapūrvakaṃ subhadrābhimanyumabhyāṃ saha dvārakāgamanam || 1 || dhṛṣṭadyumnadhṛṣṭaketubhyāṃ yathākramaṃ draupadeyānnakulabhāryāṃ svasvanagaragamanam || 2 || vāsudeva uvāca|| tato'haṃ bharataśreṣṭha pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ | śarairapātayaṃ saubhācchirāṃsi vibudhadviṣām ||1|| śarāṃścāśīviṣākārānūrdhvagāṃstigmatejasaḥ | apraiṣaṃ śālvarājāya śārṅgamuktānsuvāsasaḥ ||2|| tato nādṛśyata tadā saubhaṃ kurukulodvaha | antarhitaṃ māyayābhūttato'haṃ vismito'bhavam ||3|| atha dānavasaṅghāste vikṛtānanamūrdhajāḥ | udakrośanmahārāja viṣṭhite mayi bhārata ||4|| tato'straṃ śabdasāhaṃ vai tvaramāṇo mahāhave | ayojayaṃ tadvadhāya tataḥ śabda upāramat ||5|| hatāste dānavāḥ sarve yaiḥ sa śabda udīritaḥ | śarairādityasaṅkāśairjvalitaiḥ śabdasādhanaiḥ ||6|| tasminnuparate śabde punarevānyato'bhavat | śabdo'paro mahārāja tatrāpi prāharaṃ śarān ||7|| evaṃ daśa diśaḥ sarvāstiryagūrdhvaṃ ca bhārata | nādayāmāsurasurāste cāpi nihatā mayā ||8|| tataḥ prāgjyotiṣaṃ gatvā punareva vyadṛśyata | saubhaṃ kāmagamaṃ vīra mohayanmama cakṣuṣī ||9|| tato lokāntakaraṇo dānavo vānarākṛtiḥ | śilāvarṣeṇa sahasā mahatā māṃ samāvṛṇot ||10|| so'haṃ parvatavarṣeṇa vadhyamānaḥ samantataḥ | valmīka iva rājendra parvatopacito'bhavam ||11|| tato'haṃ parvatacitaḥ sahayaḥ sahasārathiḥ | aprakhyātimiyāṃ rājansadhvajaḥ parvataiścitaḥ ||12|| tato vṛṣṇipravīrā ye mamāsansainikāstadā | te bhayārtā diśaḥ sarvāḥ sahasā vipradudruvuḥ ||13|| tato hāhākṛtaṃ sarvamabhūtkila viśāṃ pate | dyauśca bhūmiśca khaṃ caivādṛśyamāne tathā mayi ||14|| tato viṣaṇṇamanaso mama rājansuhṛjjanāḥ | ruruduścukruśuścaiva duḥkhaśokasamanvitāḥ ||15|| dviṣatāṃ ca praharṣo'bhūdārtiścādviṣatāmapi | evaṃ vijitavānvīra paścādaśrauṣamacyuta ||16|| tato'hamastraṃ dayitaṃ sarvapāṣāṇabhedanam | vajramudyamya tānsarvānparvatānsamaśātayam ||17|| tataḥ parvatabhārārtā mandaprāṇaviceṣṭitāḥ | hayā mama mahārāja vepamānā ivābhavan ||18|| meghajālamivākāśe vidāryābhyuditaṃ ravim | dṛṣṭvā māṃ bāndhavāḥ sarve harṣamāhārayanpunaḥ ||19|| tato māmabravītsūtaḥ prāñjaliḥ praṇato nṛpa | sādhu sampaśya vārṣṇeya śālvaṃ saubhapatiṃ sthitam ||20|| alaṃ kṛṣṇāvamanyainaṃ sādhu yatnaṃ samācara | mārdavaṃ sakhitāṃ caiva śālvādadya vyapāhara ||21|| jahi śālvaṃ mahābāho mainaṃ jīvaya keśava | sarvaiḥ parākramairvīra vadhyaḥ śatruramitrahan ||22|| na śatruravamantavyo durbalo'pi balīyasā | yo'pi syātpīṭhagaḥ kaścitkiṃ punaḥ samare sthitaḥ ||23|| sa tvaṃ puruṣaśārdūla sarvayatnairimaṃ prabho | jahi vṛṣṇikulaśreṣṭha mā tvāṃ kālo'tyagātpunaḥ ||24|| naiṣa mārdavasādhyo vai mato nāpi sakhā tava | yena tvaṃ yodhito vīra dvārakā cāvamarditā ||25|| evamādi tu kaunteya śrutvāhaṃ sārathervacaḥ | tattvametaditi jñātvā yuddhe matimadhārayam ||26|| vadhāya śālvarājasya saubhasya ca nipātane | dārukaṃ cābruvaṃ vīra muhūrtaṃ sthīyatāmiti ||27|| tato'pratihataṃ divyamabhedyamativīryavat | āgneyamastraṃ dayitaṃ sarvasāhaṃ mahāprabham ||28|| yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca dānavānāṃ ca saṃyuge | rājñāṃ ca pratilomānāṃ bhasmāntakaraṇaṃ mahat ||29|| kṣurāntamamalaṃ cakraṃ kālāntakayamopamam | abhimantryāhamatulaṃ dviṣatāṃ ca nibarhaṇam ||30|| jahi saubhaṃ svavīryeṇa ye cātra ripavo mama | ityuktvā bhujavīryeṇa tasmai prāhiṇavaṃ ruṣā ||31|| rūpaṃ sudarśanasyāsīdākāśe patatastadā | dvitīyasyeva sūryasya yugānte pariviṣyataḥ ||32|| tatsamāsādya nagaraṃ saubhaṃ vyapagatatviṣam | madhyena pāṭayāmāsa krakaco dārvivocchritam ||33|| dvidhā kṛtaṃ tataḥ saubhaṃ sudarśanabalāddhatam | maheśvaraśaroddhūtaṃ papāta tripuraṃ yathā ||34|| tasminnipatite saubhe cakramāgātkaraṃ mama | punaścoddhūya vegena śālvāyetyahamabruvam ||35|| tataḥ śālvaṃ gadāṃ gurvīmāvidhyantaṃ mahāhave | dvidhā cakāra sahasā prajajvāla ca tejasā ||36|| tasminnipatite vīre dānavāstrastacetasaḥ | hāhābhūtā diśo jagmurarditā mama sāyakaiḥ ||37|| tato'haṃ samavasthāpya rathaṃ saubhasamīpataḥ | śaṅkhaṃ pradhmāpya harṣeṇa suhṛdaḥ paryaharṣayam ||38|| tanmeruśikharākāraṃ vidhvastāṭṭālagopuram | dahyamānamabhiprekṣya striyastāḥ sampradudruvuḥ ||39|| evaṃ nihatya samare śālvaṃ saubhaṃ nipātya ca | ānartānpunarāgamya suhṛdāṃ prītimāvaham ||40|| etasmātkāraṇādrājannāgamaṃ nāgasāhvayam | yadyagāṃ paravīraghna na hi jīvetsuyodhanaḥ ||41|| vaiśampāyana uvāca|| evamuktvā mahābāhuḥ kauravaṃ puruṣottamaḥ | āmantrya prayayau dhīmānpāṇḍavānmadhusūdanaḥ ||42|| abhivādya mahābāhurdharmarājaṃ yudhiṣṭhiram | rājñā mūrdhanyupāghrāto bhīmena ca mahābhujaḥ ||43|| subhadrāmabhimanyuṃ ca rathamāropya kāñcanam | āruroha rathaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍavairabhipūjitaḥ ||44|| sainyasugrīvayuktena rathenādityavarcasā | dvārakāṃ prayayau kṛṣṇaḥ samāśvāsya yudhiṣṭhiram ||45|| tataḥ prayāte dāśārhe dhṛṣṭadyumno'pi pārṣataḥ | draupadeyānupādāya prayayau svapuraṃ tadā ||46|| dhṛṣṭaketuḥ svasāraṃ ca samādāyātha cedirāṭ | jagāma pāṇḍavāndṛṣṭvā ramyāṃ śuktimatīṃ purīm ||47|| kekayāścāpyanujñātāḥ kaunteyenāmitaujasā | āmantrya pāṇḍavānsarvānprayayuste'pi bhārata ||48|| brāhmaṇāśca viśaścaiva tathā viṣayavāsinaḥ | visṛjyamānāḥ subhṛśaṃ na tyajanti sma pāṇḍavān ||49|| samavāyaḥ sa rājendra sumahādbhutadarśanaḥ | āsīnmahātmanāṃ teṣāṃ kāmyake bharatarṣabha ||50|| yudhiṣṭhirastu viprāṃstānanumānya mahāmanāḥ | śaśāsa puruṣānkāle rathānyojayateti ha ||51|| 3.22.54 vāsudeva uvāca| tato'haṃ bharataśreṣṭha pragṛhyaruciraṃ dhanuḥ| śarairapātayaṃ saubhācchirāṃsi vibudhadviṣām ||

Verse 2

शरांश्चाशीविषाकारानूर्ध्वगांस्तिग्मतेजसः। प्रैषयं साल्वराजाय शार्ङ्गमुक्तान्सुवाससः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि द्वाविंशोऽध्यायः ।। 22 ।। ==टिप्पणी==

śarāṃścāśīviṣākārānūrdhvagāṃstigmatejasaḥ| praiṣayaṃ sālvarājāya śārṅgamuktānsuvāsasaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 || ==ṭippaṇī==

Verse 3

ततो नादृश्यत तदा सौभं कुरुकुलोद्वह। अन्तर्हितं माययाऽभूत्ततोऽहं विस्मितोऽभवम् ।।

tato nādṛśyata tadā saubhaṃ kurukulodvaha| antarhitaṃ māyayā'bhūttato'haṃ vismito'bhavam ||

Verse 4

अथ दानवसङ्घास्ते विकृताननमूर्धजाः। उदक्रोशन्महाराज धिष्ठिते मयि भारत ।। सुवाससः सुपुङ्खान् ।।

atha dānavasaṅghāste vikṛtānanamūrdhajāḥ| udakrośanmahārāja dhiṣṭhite mayi bhārata || suvāsasaḥ supuṅkhān ||

Verse 5

ततोऽस्त्रं शब्दसाहं वै त्वरमाणो महारणे। अयोजयं तद्वधाय ततः शब्द उपारमत् ।। विकृताननमूर्धजा इति तेषां स्वरूपकथनं नतु तद्दर्शनम्। धिष्ठिते प्रागल्भ्येन स्थिते। विष्ठिते इति पाठेपि सएवार्तः ।।

tato'straṃ śabdasāhaṃ vai tvaramāṇo mahāraṇe| ayojayaṃ tadvadhāya tataḥ śabda upāramat || vikṛtānanamūrdhajā iti teṣāṃ svarūpakathanaṃ natu taddarśanam| dhiṣṭhite prāgalbhyena sthite| viṣṭhite iti pāṭhepi saevārtaḥ ||

Verse 6

हतास्ते दानवाः सर्वे यैः स शब्द उदीरितः। शरैरादित्यसंकशैर्ज्वलितैः शब्दसाधनैः ।। शब्दएव साहो लक्ष्यं यत्रतत्तथा शब्दवेधि शब्देऽस्त्रमुपारमन्न्यपतदित्यर्थः शब्दसाहं शब्दबाधानिवारकं वा ।।

hatāste dānavāḥ sarve yaiḥ sa śabda udīritaḥ| śarairādityasaṃkaśairjvalitaiḥ śabdasādhanaiḥ || śabdaeva sāho lakṣyaṃ yatratattathā śabdavedhi śabde'stramupāramannyapatadityarthaḥ śabdasāhaṃ śabdabādhānivārakaṃ vā ||

Verse 7

तस्मिन्नुपरते शब्दे पुनरेवान्यतोऽभवत्। शब्दोऽपरो महाराज तत्रापि प्राहरं शरैः ।।

tasminnuparate śabde punarevānyato'bhavat| śabdo'paro mahārāja tatrāpi prāharaṃ śaraiḥ ||

Verse 8

एवं दश दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च भारत। नादयामासुरसुरास्ते चापि निहता मया ।।

evaṃ daśa diśaḥ sarvāstiryagūrdhvaṃ ca bhārata| nādayāmāsurasurāste cāpi nihatā mayā ||

Verse 9

ततः प्राग्ज्योतिषं गत्वा पुनरेव व्यदृश्यत। सौभं कामगमं वीर मोहयन्मम चक्षुषी ।। शब्दसाधनैः शब्दएव साधनं लक्ष्यसंबन्धे कारणं येषां तैः। पुरस्यादृश्यत्वात् ।।

tataḥ prāgjyotiṣaṃ gatvā punareva vyadṛśyata| saubhaṃ kāmagamaṃ vīra mohayanmama cakṣuṣī || śabdasādhanaiḥ śabdaeva sādhanaṃ lakṣyasaṃbandhe kāraṇaṃ yeṣāṃ taiḥ| purasyādṛśyatvāt ||

Verse 10

ततो लोकान्तकरणो दानवो दारुणाकृतिः। शिलावर्षेण महता सहसा मां समावृणोत् ।।

tato lokāntakaraṇo dānavo dāruṇākṛtiḥ| śilāvarṣeṇa mahatā sahasā māṃ samāvṛṇot ||

Verse 11

सोहं पर्वतवर्षेण वध्यमानः समन्ततः। वल्मीक इव राजेन्द्र पर्वतोपचितोऽभवम् ।।

sohaṃ parvatavarṣeṇa vadhyamānaḥ samantataḥ| valmīka iva rājendra parvatopacito'bhavam ||

Verse 12

ततोऽहं पर्वतचितः सहयः सहसारथिः। अप्रख्यातिमियां राजन्सध्वजः पर्वतैश्चितः ।। आग्ज्येतिषं पूर्वसमुद्रतीरस्थं नगरविशेषम्। यतः कामगमं अतः प्राग्ज्योतिषं गत्वा व्यदृश्यत ।।

tato'haṃ parvatacitaḥ sahayaḥ sahasārathiḥ| aprakhyātimiyāṃ rājansadhvajaḥ parvataiścitaḥ || āgjyetiṣaṃ pūrvasamudratīrasthaṃ nagaraviśeṣam| yataḥ kāmagamaṃ ataḥ prāgjyotiṣaṃ gatvā vyadṛśyata ||

Verse 13

ततो वृष्णिप्रवीरा ये ममासन्सैनिकास्तदा। ते भयर्ता दिशः सर्वे सहसा विप्रदुद्रुवुः ।।

tato vṛṣṇipravīrā ye mamāsansainikāstadā| te bhayartā diśaḥ sarve sahasā vipradudruvuḥ ||

Verse 14

ततो हाहाकृतमभूत्सर्वं किल विशांपते। द्यौश्च भूमिश्च खं चैवादृश्यमाने तथा मयि ।।

tato hāhākṛtamabhūtsarvaṃ kila viśāṃpate| dyauśca bhūmiśca khaṃ caivādṛśyamāne tathā mayi ||

Verse 15

ततो विषण्णमनसो मम राजन्सुहृज्जनाः। रुरुदुश्चुक्रुशुश्चैव दुःखशोकसमन्विताः ।।

tato viṣaṇṇamanaso mama rājansuhṛjjanāḥ| ruruduścukruśuścaiva duḥkhaśokasamanvitāḥ ||

Verse 16

द्विषतां च प्रहर्षोऽभूदार्तिश्च सुहृदामपि। एवं विजितवान्वीर पश्चादश्रौषमच्युत ।। अप्रख्यातिं अदर्शनम्। इयां प्राप्तवान् ।।

dviṣatāṃ ca praharṣo'bhūdārtiśca suhṛdāmapi| evaṃ vijitavānvīra paścādaśrauṣamacyuta || aprakhyātiṃ adarśanam| iyāṃ prāptavān ||

Verse 17

ततोऽहमिन्द्रदयितं सर्वपाषाणभेदनम्। वज्रमुद्यम्य तान्सर्वान्पर्वतान्समशातयम् ।। एवं मां सौभराजो विजितवान् एतदप्यहं पश्चादश्रौषं पूर्वं मोहमापन्नः सन् संज्ञालार्भानन्तरं श्रुतवान्सारथिमुखेनेति शेषः। एवमज्ञातवान्वीरेति ट. पाठः ।।

tato'hamindradayitaṃ sarvapāṣāṇabhedanam| vajramudyamya tānsarvānparvatānsamaśātayam || evaṃ māṃ saubharājo vijitavān etadapyahaṃ paścādaśrauṣaṃ pūrvaṃ mohamāpannaḥ san saṃjñālārbhānantaraṃ śrutavānsārathimukheneti śeṣaḥ| evamajñātavānvīreti ṭa. pāṭhaḥ ||

Verse 18

ततः पर्वतभारार्ता मन्दप्राणविचेष्टिताः। हया मम महाराज वेपमाना इवाभवन् ।।

tataḥ parvatabhārārtā mandaprāṇaviceṣṭitāḥ| hayā mama mahārāja vepamānā ivābhavan ||

Verse 19

मेघजाल इवाकाशे विदार्याभ्युदितं रविम्। दृष्ट्वा मां बान्धवाः सर्वे हर्षमाहारयन्पुनः ।। इन्द्रदयितं इन्द्रदैवत्यम्। वज्रं वज्रास्त्रम् समशातयं नाशितवान् ।।

meghajāla ivākāśe vidāryābhyuditaṃ ravim| dṛṣṭvā māṃ bāndhavāḥ sarve harṣamāhārayanpunaḥ || indradayitaṃ indradaivatyam| vajraṃ vajrāstram samaśātayaṃ nāśitavān ||

Verse 20

ततः पर्वतभारार्तान्मन्दप्राणविचेष्टितान्। हयान्संदृश्य मां सूतः प्राह तात्कालिकं वचः ।। आहारयन्प्राप्तवन्तः ।।

tataḥ parvatabhārārtānmandaprāṇaviceṣṭitān| hayānsaṃdṛśya māṃ sūtaḥ prāha tātkālikaṃ vacaḥ || āhārayanprāptavantaḥ ||

Verse 21

साधु संपश्य वार्ष्णेय साल्वं सौभपतिं स्थितम्। अलं कृष्णावमन्यैनं साधु यत्नं समाचर ।।

sādhu saṃpaśya vārṣṇeya sālvaṃ saubhapatiṃ sthitam| alaṃ kṛṣṇāvamanyainaṃ sādhu yatnaṃ samācara ||

Verse 22

मार्दवं सखितां चैव साल्वादद्य व्यपाहर। जहि साल्वं महाबाहो मैनं जीवय केशव ।।

mārdavaṃ sakhitāṃ caiva sālvādadya vyapāhara| jahi sālvaṃ mahābāho mainaṃ jīvaya keśava ||

Verse 23

सर्वैः पराक्रमैर्वीर वध्यः शत्रुरमित्रहन्। न शत्रुरवमन्तव्यो दुर्बलोऽपि बलीयसा। योपिस्यात्पीठगः कश्चित्किं पुनः समरे स्थितः ।। तात्कालिकं तत्कालयोग्यम् ।।

sarvaiḥ parākramairvīra vadhyaḥ śatruramitrahan| na śatruravamantavyo durbalo'pi balīyasā| yopisyātpīṭhagaḥ kaścitkiṃ punaḥ samare sthitaḥ || tātkālikaṃ tatkālayogyam ||

Verse 24

स त्वं पुरुषशार्दूल सर्वयत्नैरिमं प्रभो। जहि वृष्णिकुलश्रेष्ठ मा त्वां कालोऽत्यगात्पुनः ।।

sa tvaṃ puruṣaśārdūla sarvayatnairimaṃ prabho| jahi vṛṣṇikulaśreṣṭha mā tvāṃ kālo'tyagātpunaḥ ||

Verse 25

जितवाञ्जामदग्न्यं यः कोटिवर्षगणान्बहून्। स एष नान्यैर्वध्यो हि त्वामृते नास्ति कश्चन ।।

jitavāñjāmadagnyaṃ yaḥ koṭivarṣagaṇānbahūn| sa eṣa nānyairvadhyo hi tvāmṛte nāsti kaścana ||

Verse 26

नैष मार्दवसाध्यो वै मतो नापि सखा तव। येन त्वं योधितो वीर द्वारका चावमर्दिता ।।

naiṣa mārdavasādhyo vai mato nāpi sakhā tava| yena tvaṃ yodhito vīra dvārakā cāvamarditā ||

Verse 27

एवमादि तु कौन्तेय श्रुत्वाऽहं सारथेर्वचः। तत्वमेतदिति ज्ञात्वा युद्धे मतिमधारयम् ।।

evamādi tu kaunteya śrutvā'haṃ sārathervacaḥ| tatvametaditi jñātvā yuddhe matimadhārayam ||

Verse 28

वधाय साल्वराजस्य सौभस्य च निपातने। दारुकं चाब्रुवं वीर मुहूर्तं स्थीयतामिति ।।

vadhāya sālvarājasya saubhasya ca nipātane| dārukaṃ cābruvaṃ vīra muhūrtaṃ sthīyatāmiti ||

Verse 29

ततोऽप्रतिहतं दिव्यमभोद्यमतिवीर्यवत्। आग्नेयमस्त्रं दयितं सर्वसाहं महाप्रभम्। योजयं तत्रधनुषा दानवान्तकरं रणे ।।

tato'pratihataṃ divyamabhodyamativīryavat| āgneyamastraṃ dayitaṃ sarvasāhaṃ mahāprabham| yojayaṃ tatradhanuṣā dānavāntakaraṃ raṇe ||

Verse 30

यक्षाणां राक्षसानां च दानवानां च संयुगे। राज्ञां च प्रतिलोमानां भस्मान्तकरणं महत् ।। पीठगः स्वासनस्थः। अयुध्यमानोपीत्यर्थः ।।

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca dānavānāṃ ca saṃyuge| rājñāṃ ca pratilomānāṃ bhasmāntakaraṇaṃ mahat || pīṭhagaḥ svāsanasthaḥ| ayudhyamānopītyarthaḥ ||

Verse 31

क्षुरान्तममलं चक्रं कालान्तकयमोपमम्। अनुमन्त्र्याहमतुलं द्विषतां विनिबर्हणम् ।। प्रतिलोमानां विपरिताचाराणां म्लेच्छानाम् ।।

kṣurāntamamalaṃ cakraṃ kālāntakayamopamam| anumantryāhamatulaṃ dviṣatāṃ vinibarhaṇam || pratilomānāṃ viparitācārāṇāṃ mlecchānām ||

Verse 32

जहि सौभं स्ववीर्येण ये चात्र रिपवो मम। इत्युक्त्वा भुजवीर्येण तस्मै प्राहिणवं रुषा ।। क्षुरान्तं तीक्ष्णपरिधि ।।

jahi saubhaṃ svavīryeṇa ye cātra ripavo mama| ityuktvā bhujavīryeṇa tasmai prāhiṇavaṃ ruṣā || kṣurāntaṃ tīkṣṇaparidhi ||

Verse 33

रूपं सुदर्शनस्यासीदाकाशे पततस्तदा। द्वितीयस्येव सूर्यस् युगान्ते प्रतपिष्यतः ।। तस्मै सौभाय। प्राहिणवं प्रहितवान् ।।

rūpaṃ sudarśanasyāsīdākāśe patatastadā| dvitīyasyeva sūryas yugānte pratapiṣyataḥ || tasmai saubhāya| prāhiṇavaṃ prahitavān ||

Verse 34

तत्समासाद्य नगरं सौभं व्यपगतत्विषम्। मध्येन पाटयामास क्रकचो दार्विवोच्छ्रितम् ।। युगान्ते परिवेष्टत इति ट. पाठः ।।

tatsamāsādya nagaraṃ saubhaṃ vyapagatatviṣam| madhyena pāṭayāmāsa krakaco dārvivocchritam || yugānte pariveṣṭata iti ṭa. pāṭhaḥ ||

Verse 35

द्विधा कृतं ततः सौभं सुदर्शनबलाद्धतम्। महेश्वरशरोद्धूतं पपात त्रिपुरं यथा ।।

dvidhā kṛtaṃ tataḥ saubhaṃ sudarśanabalāddhatam| maheśvaraśaroddhūtaṃ papāta tripuraṃ yathā ||

Verse 36

तस्मिन्निपतिते सौभे चक्रमागात्करं मम। पुनश्चादाय वेगेन साल्वायेत्यहमब्रुवम् ।।

tasminnipatite saubhe cakramāgātkaraṃ mama| punaścādāya vegena sālvāyetyahamabruvam ||

Verse 37

ततः साल्वं गदां गुर्वीमाविध्यन्ते महाहवे। द्विधा चकार सहसा प्रजज्वाल च तेजसा ।।

tataḥ sālvaṃ gadāṃ gurvīmāvidhyante mahāhave| dvidhā cakāra sahasā prajajvāla ca tejasā ||

Verse 38

तस्मिन्विनिहते वीरे दानवास्त्रस्तचेतसः। हाहाभूता दिशो जग्मुरर्दिता मम सायकैः ।।

tasminvinihate vīre dānavāstrastacetasaḥ| hāhābhūtā diśo jagmurarditā mama sāyakaiḥ ||

Verse 39

ततोऽहंसमवस्थाप्यरथं सौभसमीपतः। शङ्खं प्रध्माप्य हर्षेण सुहृदः पर्यहर्षयम् ।।

tato'haṃsamavasthāpyarathaṃ saubhasamīpataḥ| śaṅkhaṃ pradhmāpya harṣeṇa suhṛdaḥ paryaharṣayam ||

Verse 40

तन्मेरुशिखराकारं विध्वस्ताट्टालगोपुरम्। दह्यमानमभिप्रेक्ष्य स्त्रियस्ताः संप्रदुद्रुवुः ।।

tanmeruśikharākāraṃ vidhvastāṭṭālagopuram| dahyamānamabhiprekṣya striyastāḥ saṃpradudruvuḥ ||

Verse 41

एवं निहत्य समरे सौभं साल्वं निपात्य च। आनर्तात्पुनरागम्य सुहृदां प्रीतिमावहम् ।।

evaṃ nihatya samare saubhaṃ sālvaṃ nipātya ca| ānartātpunarāgamya suhṛdāṃ prītimāvaham ||

Verse 42

तदेतत्कारणं राजन्नागमं नागसाह्वयम्। यद्यागां परवीरघ्न न हि जीवेत्सुयोधनः ।।

tadetatkāraṇaṃ rājannāgamaṃ nāgasāhvayam| yadyāgāṃ paravīraghna na hi jīvetsuyodhanaḥ ||

Verse 43

मय्यागतेऽथवा वीर द्यूतं न भविता तथा। अद्याहं किं करिष्यामि भिन्नसेतुरिवोदकम् ।। क्रकचः दन्तुरखङ्गः ।।

mayyāgate'thavā vīra dyūtaṃ na bhavitā tathā| adyāhaṃ kiṃ kariṣyāmi bhinnaseturivodakam || krakacaḥ danturakhaṅgaḥ ||

Verse 44

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा महाबाहुः कौरवं पुरुषोत्तमः। आमन्त्र्य प्रययौ श्रीमान्पाण्डवान्मधुसूदनः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā mahābāhuḥ kauravaṃ puruṣottamaḥ| āmantrya prayayau śrīmānpāṇḍavānmadhusūdanaḥ ||

Verse 45

अभिवाद्य महाबाहुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम्। राज्ञा मूर्धन्युपाघ्रातो भीमेन च महाभुजः ।।

abhivādya mahābāhurdharmarājaṃ yudhiṣṭhiram| rājñā mūrdhanyupāghrāto bhīmena ca mahābhujaḥ ||

Verse 46

परिष्वक्तश्चार्जुनेन यमाभ्यां चाभिवादितः। संमानितश्च धौम्येन द्रौपद्या चार्चितोश्रुभिः ।।

pariṣvaktaścārjunena yamābhyāṃ cābhivāditaḥ| saṃmānitaśca dhaumyena draupadyā cārcitośrubhiḥ ||

Verse 47

सुभद्रामभिमन्युं च रथमारोप्य काञ्चनम्। आरुरोह रथं कृष्णः पाण्डवैरभिपूजितः ।।

subhadrāmabhimanyuṃ ca rathamāropya kāñcanam| āruroha rathaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍavairabhipūjitaḥ ||

Verse 48

शैब्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा। द्वारकां प्रययौ कृष्णः समाश्वास्य युधिष्ठिरम् ।।

śaibyasugrīvayuktena rathenādityavarcasā| dvārakāṃ prayayau kṛṣṇaḥ samāśvāsya yudhiṣṭhiram ||

Verse 49

ततः प्रयते दाशार्हे धृष्टद्युम्नोपि पार्षतः। द्रौपदेयानुपादाय प्रययौ स्वपुरं तदा ।।

tataḥ prayate dāśārhe dhṛṣṭadyumnopi pārṣataḥ| draupadeyānupādāya prayayau svapuraṃ tadā ||

Verse 50

धृष्टकेतुः स्वसारं च समादायाथ चेदिराट्। जगाम पाण्डवान्दृष्ट्वा रम्यां शुक्तिमतीं पुरीम् ।। उदकं धारयितुमिति शेषः ।।

dhṛṣṭaketuḥ svasāraṃ ca samādāyātha cedirāṭ| jagāma pāṇḍavāndṛṣṭvā ramyāṃ śuktimatīṃ purīm || udakaṃ dhārayitumiti śeṣaḥ ||

Verse 51

केकयाश्चाप्यनुज्ञाताः कौन्तेयेनामितौजसा। आमन्त्र्य पाण्डवान्सर्वान्प्रययुस्तेऽपि भारत ।। धृष्टकेतुः शिशुपालसुतः। स्वसारं करेणुमतीं नकुलभार्याम् ।।

kekayāścāpyanujñātāḥ kaunteyenāmitaujasā| āmantrya pāṇḍavānsarvānprayayuste'pi bhārata || dhṛṣṭaketuḥ śiśupālasutaḥ| svasāraṃ kareṇumatīṃ nakulabhāryām ||

Verse 52

ब्राह्मणाश्च विशश्चैव तथाविषयवासिनः। विसृज्यमानाः सुभृशं न त्यजन्ति स्म पाण्डवान् ।।

brāhmaṇāśca viśaścaiva tathāviṣayavāsinaḥ| visṛjyamānāḥ subhṛśaṃ na tyajanti sma pāṇḍavān ||

Verse 53

समवायः स राजेन्द्र सुमहाद्भुतदर्शनः। आसीन्महात्मनां तेषां काम्यके भरतर्षभ ।।

samavāyaḥ sa rājendra sumahādbhutadarśanaḥ| āsīnmahātmanāṃ teṣāṃ kāmyake bharatarṣabha ||

Verse 54

युधिष्ठिरस्तु विप्रांस्ताननुमान्य महामनाः। शशास पुरुषान्काले रथान्योजयतेति वै ।। केकयाः सहदेवश्यालाः ।।

yudhiṣṭhirastu viprāṃstānanumānya mahāmanāḥ| śaśāsa puruṣānkāle rathānyojayateti vai || kekayāḥ sahadevaśyālāḥ ||