Adhyaya 23

Verse 1

कृष्णादीनां पाण्डवान्दृष्ट्वा वनात्स्वनगरगमनानन्तरं पाण्डवैः पौराणामाश्वासनपूर्वकं नगरप्रति निवर्तनम् ।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच।। तस्मिन्दशार्हाधिपतौ प्रयाते; युधिष्ठिरो भीमसेनार्जुनौ च । यमौ च कृष्णा च पुरोहितश्च; रथान्महार्हान्परमाश्वयुक्तान् ।।१।। आस्थाय वीराः सहिता वनाय; प्रतस्थिरे भूतपतिप्रकाशाः । हिरण्यनिष्कान्वसनानि गाश्च; प्रदाय शिक्षाक्षरमन्त्रविद्भ्यः ।।२।। प्रेष्याः पुरो विंशतिरात्तशस्त्रा; धनूंषि वर्माणि शरांश्च पीतान् । मौर्वीश्च यन्त्राणि च सायकांश्च; सर्वे समादाय जघन्यमीयुः ।।३।। ततस्तु वासांसि च राजपुत्र्या; धात्र्यश्च दास्यश्च विभूषणं च । तदिन्द्रसेनस्त्वरितं प्रगृह्य; जघन्यमेवोपययौ रथेन ।।४।। ततः कुरुश्रेष्ठमुपेत्य पौराः; प्रदक्षिणं चक्रुरदीनसत्त्वाः । तं ब्राह्मणाश्चाभ्यवदन्प्रसन्ना; मुख्याश्च सर्वे कुरुजाङ्गलानाम् ।।५।। स चापि तानभ्यवदत्प्रसन्नः; सहैव तैर्भ्रातृभिर्धर्मराजः । तस्थौ च तत्राधिपतिर्महात्मा; दृष्ट्वा जनौघं कुरुजाङ्गलानाम् ।।६।। पितेव पुत्रेषु स तेषु भावं; चक्रे कुरूणामृषभो महात्मा । ते चापि तस्मिन्भरतप्रबर्हे; तदा बभूवुः पितरीव पुत्राः ।।७।। ततः समासाद्य महाजनौघाः; कुरुप्रवीरं परिवार्य तस्थुः । हा नाथ हा धर्म इति ब्रुवन्तो; ह्रिया च सर्वेऽश्रुमुखा बभूवुः ।।८।। वरः कुरूणामधिपः प्रजानां; पितेव पुत्रानपहाय चास्मान् । पौरानिमाञ्जानपदांश्च सर्वा; न्हित्वा प्रयातः क्व नु धर्मराजः ।।९।। धिग्धार्तराष्ट्रं सुनृशंसबुद्धिं; ससौबलं पापमतिं च कर्णम् । अनर्थमिच्छन्ति नरेन्द्र पापा; ये धर्मनित्यस्य सतस्तवोग्राः ।।१०।। स्वयं निवेश्याप्रतिमं महात्मा; पुरं महद्देवपुरप्रकाशम् । शतक्रतुप्रस्थममोघकर्मा; हित्वा प्रयातः क्व नु धर्मराजः ।।११।। चकार यामप्रतिमां महात्मा; सभां मयो देवसभाप्रकाशाम् । तां देवगुप्तामिव देवमायां; हित्वा प्रयातः क्व नु धर्मराजः ।।१२।। तान्धर्मकामार्थविदुत्तमौजा; बीभत्सुरुच्चैः सहितानुवाच । आदास्यते वासमिमं निरुष्य; वनेषु राजा द्विषतां यशांसि ।।१३।। द्विजातिमुख्याः सहिताः पृथक्च; भवद्भिरासाद्य तपस्विनश्च । प्रसाद्य धर्मार्थविदश्च वाच्या; यथार्थसिद्धिः परमा भवेन्नः ।।१४।। इत्येवमुक्ते वचनेऽर्जुनेन; ते ब्राह्मणाः सर्ववर्णाश्च राजन् । मुदाभ्यनन्दन्सहिताश्च चक्रुः; प्रदक्षिणं धर्मभृतां वरिष्ठम् ।।१५।। आमन्त्र्य पार्थं च वृकोदरं च; धनञ्जयं याज्ञसेनीं यमौ च । प्रतस्थिरे राष्ट्रमपेतहर्षा; युधिष्ठिरेणानुमता यथास्वम् ।।१६।। 3.23.16 वैशंपायन उवाच। तस्मिन्दशार्हाधिपतौ प्रयाते युधिष्ठिरो भीमसेनार्जुनौ च। यमौ च कृष्ण च पुरोहितश्च रथान्महार्हान्परमाश्वयुक्तान् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि त्रयोविंशोऽध्यायः ।। 23 ।। ==टिप्पणी==

kṛṣṇādīnāṃ pāṇḍavāndṛṣṭvā vanātsvanagaragamanānantaraṃ pāṇḍavaiḥ paurāṇāmāśvāsanapūrvakaṃ nagaraprati nivartanam || 1 || vaiśampāyana uvāca|| tasmindaśārhādhipatau prayāte; yudhiṣṭhiro bhīmasenārjunau ca | yamau ca kṛṣṇā ca purohitaśca; rathānmahārhānparamāśvayuktān ||1|| āsthāya vīrāḥ sahitā vanāya; pratasthire bhūtapatiprakāśāḥ | hiraṇyaniṣkānvasanāni gāśca; pradāya śikṣākṣaramantravidbhyaḥ ||2|| preṣyāḥ puro viṃśatirāttaśastrā; dhanūṃṣi varmāṇi śarāṃśca pītān | maurvīśca yantrāṇi ca sāyakāṃśca; sarve samādāya jaghanyamīyuḥ ||3|| tatastu vāsāṃsi ca rājaputryā; dhātryaśca dāsyaśca vibhūṣaṇaṃ ca | tadindrasenastvaritaṃ pragṛhya; jaghanyamevopayayau rathena ||4|| tataḥ kuruśreṣṭhamupetya paurāḥ; pradakṣiṇaṃ cakruradīnasattvāḥ | taṃ brāhmaṇāścābhyavadanprasannā; mukhyāśca sarve kurujāṅgalānām ||5|| sa cāpi tānabhyavadatprasannaḥ; sahaiva tairbhrātṛbhirdharmarājaḥ | tasthau ca tatrādhipatirmahātmā; dṛṣṭvā janaughaṃ kurujāṅgalānām ||6|| piteva putreṣu sa teṣu bhāvaṃ; cakre kurūṇāmṛṣabho mahātmā | te cāpi tasminbharataprabarhe; tadā babhūvuḥ pitarīva putrāḥ ||7|| tataḥ samāsādya mahājanaughāḥ; kurupravīraṃ parivārya tasthuḥ | hā nātha hā dharma iti bruvanto; hriyā ca sarve'śrumukhā babhūvuḥ ||8|| varaḥ kurūṇāmadhipaḥ prajānāṃ; piteva putrānapahāya cāsmān | paurānimāñjānapadāṃśca sarvā; nhitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ ||9|| dhigdhārtarāṣṭraṃ sunṛśaṃsabuddhiṃ; sasaubalaṃ pāpamatiṃ ca karṇam | anarthamicchanti narendra pāpā; ye dharmanityasya satastavogrāḥ ||10|| svayaṃ niveśyāpratimaṃ mahātmā; puraṃ mahaddevapuraprakāśam | śatakratuprasthamamoghakarmā; hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ ||11|| cakāra yāmapratimāṃ mahātmā; sabhāṃ mayo devasabhāprakāśām | tāṃ devaguptāmiva devamāyāṃ; hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ ||12|| tāndharmakāmārthaviduttamaujā; bībhatsuruccaiḥ sahitānuvāca | ādāsyate vāsamimaṃ niruṣya; vaneṣu rājā dviṣatāṃ yaśāṃsi ||13|| dvijātimukhyāḥ sahitāḥ pṛthakca; bhavadbhirāsādya tapasvinaśca | prasādya dharmārthavidaśca vācyā; yathārthasiddhiḥ paramā bhavennaḥ ||14|| ityevamukte vacane'rjunena; te brāhmaṇāḥ sarvavarṇāśca rājan | mudābhyanandansahitāśca cakruḥ; pradakṣiṇaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham ||15|| āmantrya pārthaṃ ca vṛkodaraṃ ca; dhanañjayaṃ yājñasenīṃ yamau ca | pratasthire rāṣṭramapetaharṣā; yudhiṣṭhireṇānumatā yathāsvam ||16|| 3.23.16 vaiśaṃpāyana uvāca| tasmindaśārhādhipatau prayāte yudhiṣṭhiro bhīmasenārjunau ca| yamau ca kṛṣṇa ca purohitaśca rathānmahārhānparamāśvayuktān || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 || ==ṭippaṇī==

Verse 2

अस्थाय वीराः सहिता वनाय प्रतस्थिरे भूतपतिप्रकाशाः। हिरण्यनिष्कान्वसनानि गाश्च गदाय शिक्षाक्षरमन्त्रविद्भ्यः ।।

asthāya vīrāḥ sahitā vanāya pratasthire bhūtapatiprakāśāḥ| hiraṇyaniṣkānvasanāni gāśca gadāya śikṣākṣaramantravidbhyaḥ ||

Verse 3

प्रेष्याः पुरो विंशतिरात्तशस्त्रा धनूंषि शस्त्राणि शरांश्च दीप्तान्। मौर्वीश्च यन्त्राणि च सायकांश्च सर्वे समादाय जघन्यमीयुः ।। भूतपतिः शिवः। निष्कः अष्टोत्तरशतं सुवर्णानि वक्षोऽलंकारो वा। शिक्षेतिव्याकरणाद्यङ्गानामुपलक्षणम्। अक्षराणि वेदः। नित्यत्वात्क्षरणशून्यः। मन्त्रः प्रणवः ।।

preṣyāḥ puro viṃśatirāttaśastrā dhanūṃṣi śastrāṇi śarāṃśca dīptān| maurvīśca yantrāṇi ca sāyakāṃśca sarve samādāya jaghanyamīyuḥ || bhūtapatiḥ śivaḥ| niṣkaḥ aṣṭottaraśataṃ suvarṇāni vakṣo'laṃkāro vā| śikṣetivyākaraṇādyaṅgānāmupalakṣaṇam| akṣarāṇi vedaḥ| nityatvātkṣaraṇaśūnyaḥ| mantraḥ praṇavaḥ ||

Verse 4

तत्सतु वासांसि च राजपुत्र्या धात्र्यश्च दास्यश्च विभूषणं च। तदिन्द्रसेनस्त्वरितः प्रगृह्य जघन्यमेवोपययौ रथेन ।। पुर प्रागेव। जघन्यं पाश्चात्यं द्वारकादेशम् ।।

tatsatu vāsāṃsi ca rājaputryā dhātryaśca dāsyaśca vibhūṣaṇaṃ ca| tadindrasenastvaritaḥ pragṛhya jaghanyamevopayayau rathena || pura prāgeva| jaghanyaṃ pāścātyaṃ dvārakādeśam ||

Verse 5

ततः कुरुश्रेष्ठमुपेत्य पौराः प्रदक्षिणं चक्रुरदीनसत्वाः। तं ब्राह्मणाश्चाभ्यवदन्प्रसन्ना मुख्याश्च सर्वे कुरुजाङ्गलानाम् ।।

tataḥ kuruśreṣṭhamupetya paurāḥ pradakṣiṇaṃ cakruradīnasatvāḥ| taṃ brāhmaṇāścābhyavadanprasannā mukhyāśca sarve kurujāṅgalānām ||

Verse 6

स चापि तानभ्यवदत्प्रसन्नः सहैव तैर्भ्रातृभिर्धर्मराजः। तस्थौ च तत्राधिपतिर्महात्मा दृष्ट्वा जनौघं कुरुजाङ्गलानाम् ।।

sa cāpi tānabhyavadatprasannaḥ sahaiva tairbhrātṛbhirdharmarājaḥ| tasthau ca tatrādhipatirmahātmā dṛṣṭvā janaughaṃ kurujāṅgalānām ||

Verse 7

पितेव पुत्रेषु स तेषु भावं चक्रे कुरूणामृषभो महात्मा। ते चापि तस्मिन्भरतप्रबर्हे तथा बभूवुः पितरीव पुत्राः ।। राजपुत्र्या सुभद्रया सहा ।।

piteva putreṣu sa teṣu bhāvaṃ cakre kurūṇāmṛṣabho mahātmā| te cāpi tasminbharataprabarhe tathā babhūvuḥ pitarīva putrāḥ || rājaputryā subhadrayā sahā ||

Verse 8

ततस्तमासाद्य महाजनौघाः कुरुप्रवीरं परिवार्य तस्थुः। हानाथ हाधर्म इति ब्रुवाणा हीताश्च सर्वेऽऽश्रुमुखा बभूवुः ।। तदा बभूवुरिति झ. पाठः ।।

tatastamāsādya mahājanaughāḥ kurupravīraṃ parivārya tasthuḥ| hānātha hādharma iti bruvāṇā hītāśca sarve''śrumukhā babhūvuḥ || tadā babhūvuriti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 9

वरः कुरूणामधिपः प्रजानां पितेव पुत्रानपहाय चास्मान्। पौरानिमाञ्जानपदांश्च सर्वान् हित्वा प्रयातः क्वनु धर्मराजः ।।

varaḥ kurūṇāmadhipaḥ prajānāṃ piteva putrānapahāya cāsmān| paurānimāñjānapadāṃśca sarvān hitvā prayātaḥ kvanu dharmarājaḥ ||

Verse 10

धिग्धार्तराष्ट्रं सुनृशंसबुद्धिं धिक्सौबलं पापमतिं च कर्णम्। अनर्थमिच्छन्ति नरेन्द्र पापा ये धर्मनित्यस्य सतस्तवोग्राः ।। हीताः कुराज्ये तिष्ठाम इति लज्जिताः ।।

dhigdhārtarāṣṭraṃ sunṛśaṃsabuddhiṃ dhiksaubalaṃ pāpamatiṃ ca karṇam| anarthamicchanti narendra pāpā ye dharmanityasya satastavogrāḥ || hītāḥ kurājye tiṣṭhāma iti lajjitāḥ ||

Verse 11

स्वयं निवेश्याप्रतिमं महात्मा पुरं महादेवपुरप्रकाशम्। शतक्रतुप्रस्थममोघकर्मा हित्वा प्रयातः क्वनु धर्मराजः ।।

svayaṃ niveśyāpratimaṃ mahātmā puraṃ mahādevapuraprakāśam| śatakratuprasthamamoghakarmā hitvā prayātaḥ kvanu dharmarājaḥ ||

Verse 12

चकार यामप्रतिमां महात्मा सभां मयो देवसभाप्रकाशाम्। तां देवगुप्तामिव देवमायां हित्वाप्रयातः क्वनु धर्मराजः ।।

cakāra yāmapratimāṃ mahātmā sabhāṃ mayo devasabhāprakāśām| tāṃ devaguptāmiva devamāyāṃ hitvāprayātaḥ kvanu dharmarājaḥ ||

Verse 13

तान्धर्मकामार्थविदुत्तमौजा बीभत्सुरुच्चैः सहितानुवाच। आदास्यते वासमिमं निरुष्य रवनेषु राजा द्विषतां यशांसि ।। अनर्थं द्यूतजम् ।।

tāndharmakāmārthaviduttamaujā bībhatsuruccaiḥ sahitānuvāca| ādāsyate vāsamimaṃ niruṣya ravaneṣu rājā dviṣatāṃ yaśāṃsi || anarthaṃ dyūtajam ||

Verse 14

द्विजातिमुख्याः सहिताः पृथक्व भवद्भिरासाद्य तपस्विनश्च। प्रसाद्य धर्मार्थविदश्च वाच्या यथार्थसिद्धिः परमा भवेन्नः ।। बीभत्सुरर्जुनः आदास्यते आच्छिद्य ग्रहीष्यति। यशांसि यशस्कराणि दिव्यसभादीनि ।।

dvijātimukhyāḥ sahitāḥ pṛthakva bhavadbhirāsādya tapasvinaśca| prasādya dharmārthavidaśca vācyā yathārthasiddhiḥ paramā bhavennaḥ || bībhatsurarjunaḥ ādāsyate ācchidya grahīṣyati| yaśāṃsi yaśaskarāṇi divyasabhādīni ||

Verse 15

इत्येवमुक्ते वचनेऽऽर्जुनेन ते ब्राह्मणाः सर्ववर्णाश्च राजन्। मुदाऽभ्यनन्दन्सहिताश्च चक्रुः प्रदक्षिणं धर्मभृतांवरिष्ठम् ।।

ityevamukte vacane''rjunena te brāhmaṇāḥ sarvavarṇāśca rājan| mudā'bhyanandansahitāśca cakruḥ pradakṣiṇaṃ dharmabhṛtāṃvariṣṭham ||

Verse 16

आमन्त्र्य पार्थं च वृकोदरं च धनंजयं याज्ञसेनीं यमौ च। प्रतस्थिरे राष्ट्रमरपेतहार्षा युधिष्ठिरेणानुमता यथास्वम् ।।

āmantrya pārthaṃ ca vṛkodaraṃ ca dhanaṃjayaṃ yājñasenīṃ yamau ca| pratasthire rāṣṭramarapetahārṣā yudhiṣṭhireṇānumatā yathāsvam ||