Adhyaya 21

Verse 1

कृष्णसाल्वयोर्युद्धम् ।। 1 ।। साल्वेन स्वमायासृष्टवसुदेवस्य शिरश्छेदनप्रदर्शनेन कृष्णव्यामोहनम् ।। 2 ।। ततो मुहूर्तेन प्रतिबुद्धेन कृष्णेन स्वानुभूतस्य मायिकत्वाध्यवसायः ।। 3 ।। वासुदेव उवाच।। एवं स पुरुषव्याघ्र शाल्वो राज्ञां महारिपुः । युध्यमानो मया सङ्ख्ये वियदभ्यागमत्पुनः ।।१।। ततः शतघ्नीश्च महागदाश्च; दीप्तांश्च शूलान्मुसलानसींश्च । चिक्षेप रोषान्मयि मन्दबुद्धिः; शाल्वो महाराज जयाभिकाङ्क्षी ।।२।। तानाशुगैरापततोऽहमाशु; निवार्य तूर्णं खगमान्ख एव । द्विधा त्रिधा चाच्छिनमाशु मुक्तै; स्ततोऽन्तरिक्षे निनदो बभूव ।।३।। ततः शतसहस्रेण शराणां नतपर्वणाम् । दारुकं वाजिनश्चैव रथं च समवाकिरत् ।।४।। ततो मामब्रवीद्वीर दारुको विह्वलन्निव । स्थातव्यमिति तिष्ठामि शाल्वबाणप्रपीडितः ।।५।। इति तस्य निशम्याहं सारथेः करुणं वचः । अवेक्षमाणो यन्तारमपश्यं शरपीडितम् ।।६।। न तस्योरसि नो मूर्ध्नि न काये न भुजद्वये । अन्तरं पाण्डवश्रेष्ठ पश्यामि नहतं शरैः ।।७।। स तु बाणवरोत्पीडाद्विस्रवत्यसृगुल्बणम् । अभिवृष्टो यथा मेघैर्गिरिर्गैरिकधातुमान् ।।८।। अभीषुहस्तं तं दृष्ट्वा सीदन्तं सारथिं रणे । अस्तम्भयं महाबाहो शाल्वबाणप्रपीडितम् ।।९।। अथ मां पुरुषः कश्चिद्द्वारकानिलयोऽब्रवीत् । त्वरितो रथमभ्येत्य सौहृदादिव भारत ।।१०।। आहुकस्य वचो वीर तस्यैव परिचारकः । विषण्णः सन्नकण्ठो वै तन्निबोध युधिष्ठिर ।।११।। द्वारकाधिपतिर्वीर आह त्वामाहुको वचः । केशवेह विजानीष्व यत्त्वां पितृसखोऽब्रवीत् ।।१२।। उपयात्वाद्य शाल्वेन द्वारकां वृष्णिनन्दन । विषक्ते त्वयि दुर्धर्ष हतः शूरसुतो बलात् ।।१३।। तदलं साधु युद्धेन निवर्तस्व जनार्दन । द्वारकामेव रक्षस्व कार्यमेतन्महत्तव ।।१४।। इत्यहं तस्य वचनं श्रुत्वा परमदुर्मनाः । निश्चयं नाधिगच्छामि कर्तव्यस्येतरस्य वा ।।१५।। सात्यकिं बलदेवं च प्रद्युम्नं च महारथम् । जगर्हे मनसा वीर तच्छ्रुत्वा विप्रियं वचः ।।१६।। अहं हि द्वारकायाश्च पितुश्च कुरुनन्दन । तेषु रक्षां समाधाय प्रयातः सौभपातने ।।१७।। बलदेवो महाबाहुः कच्चिज्जीवति शत्रुहा । सात्यकी रौक्मिणेयश्च चारुदेष्णश्च वीर्यवान् ।।१८।। साम्बप्रभृतयश्चैवेत्यहमासं सुदुर्मनाः ।।१८।। एतेषु हि नरव्याघ्र जीवत्सु न कथञ्चन । शक्यः शूरसुतो हन्तुमपि वज्रभृता स्वयम् ।।१९।। हतः शूरसुतो व्यक्तं व्यक्तं ते च परासवः । बलदेवमुखाः सर्वे इति मे निश्चिता मतिः ।।२०।। सोऽहं सर्वविनाशं तं चिन्तयानो मुहुर्मुहुः । सुविह्वलो महाराज पुनः शाल्वमयोधयम् ।।२१।। ततोऽपश्यं महाराज प्रपतन्तमहं तदा । सौभाच्छूरसुतं वीर ततो मां मोह आविशत् ।।२२।। तस्य रूपं प्रपततः पितुर्मम नराधिप । ययातेः क्षीणपुण्यस्य स्वर्गादिव महीतलम् ।।२३।। विशीर्णगलितोष्णीषः प्रकीर्णाम्बरमूर्धजः । प्रपतन्दृश्यते ह स्म क्षीणपुण्य इव ग्रहः ।।२४।। ततः शार्ङ्गं धनुःश्रेष्ठं करात्प्रपतितं मम । मोहात्सन्नश्च कौन्तेय रथोपस्थ उपाविशम् ।।२५।। ततो हाहाकृतं सर्वं सैन्यं मे गतचेतनम् । मां दृष्ट्वा रथनीडस्थं गतासुमिव भारत ।।२६।। प्रसार्य बाहू पततः प्रसार्य चरणावपि । रूपं पितुरपश्यं तच्छकुनेः पततो यथा ।।२७।। तं पतन्तं महाबाहो शूलपट्टिशपाणयः । अभिघ्नन्तो भृशं वीरा मम चेतो व्यकम्पयन् ।।२८।। ततो मुहूर्तात्प्रतिलभ्य सञ्ज्ञा; महं तदा वीर महाविमर्दे । न तत्र सौभं न रिपुं न शाल्वं; पश्यामि वृद्धं पितरं न चापि ।।२९।। ततो ममासीन्मनसि मायेयमिति निश्चितम् । प्रबुद्धोऽस्मि ततो भूयः शतशो विकिरञ्शरान् ।।३०।। 3.21.30 वासुदेव उवाच। एवं स पुरुषव्याघ्रः साल्वो राज्ञं महारिपुः। युध्यमानो मया सङ्ख्ये वियदभ्यगमत्पुनः ।।

kṛṣṇasālvayoryuddham || 1 || sālvena svamāyāsṛṣṭavasudevasya śiraśchedanapradarśanena kṛṣṇavyāmohanam || 2 || tato muhūrtena pratibuddhena kṛṣṇena svānubhūtasya māyikatvādhyavasāyaḥ || 3 || vāsudeva uvāca|| evaṃ sa puruṣavyāghra śālvo rājñāṃ mahāripuḥ | yudhyamāno mayā saṅkhye viyadabhyāgamatpunaḥ ||1|| tataḥ śataghnīśca mahāgadāśca; dīptāṃśca śūlānmusalānasīṃśca | cikṣepa roṣānmayi mandabuddhiḥ; śālvo mahārāja jayābhikāṅkṣī ||2|| tānāśugairāpatato'hamāśu; nivārya tūrṇaṃ khagamānkha eva | dvidhā tridhā cācchinamāśu muktai; stato'ntarikṣe ninado babhūva ||3|| tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṃ nataparvaṇām | dārukaṃ vājinaścaiva rathaṃ ca samavākirat ||4|| tato māmabravīdvīra dāruko vihvalanniva | sthātavyamiti tiṣṭhāmi śālvabāṇaprapīḍitaḥ ||5|| iti tasya niśamyāhaṃ sāratheḥ karuṇaṃ vacaḥ | avekṣamāṇo yantāramapaśyaṃ śarapīḍitam ||6|| na tasyorasi no mūrdhni na kāye na bhujadvaye | antaraṃ pāṇḍavaśreṣṭha paśyāmi nahataṃ śaraiḥ ||7|| sa tu bāṇavarotpīḍādvisravatyasṛgulbaṇam | abhivṛṣṭo yathā meghairgirirgairikadhātumān ||8|| abhīṣuhastaṃ taṃ dṛṣṭvā sīdantaṃ sārathiṃ raṇe | astambhayaṃ mahābāho śālvabāṇaprapīḍitam ||9|| atha māṃ puruṣaḥ kaściddvārakānilayo'bravīt | tvarito rathamabhyetya sauhṛdādiva bhārata ||10|| āhukasya vaco vīra tasyaiva paricārakaḥ | viṣaṇṇaḥ sannakaṇṭho vai tannibodha yudhiṣṭhira ||11|| dvārakādhipatirvīra āha tvāmāhuko vacaḥ | keśaveha vijānīṣva yattvāṃ pitṛsakho'bravīt ||12|| upayātvādya śālvena dvārakāṃ vṛṣṇinandana | viṣakte tvayi durdharṣa hataḥ śūrasuto balāt ||13|| tadalaṃ sādhu yuddhena nivartasva janārdana | dvārakāmeva rakṣasva kāryametanmahattava ||14|| ityahaṃ tasya vacanaṃ śrutvā paramadurmanāḥ | niścayaṃ nādhigacchāmi kartavyasyetarasya vā ||15|| sātyakiṃ baladevaṃ ca pradyumnaṃ ca mahāratham | jagarhe manasā vīra tacchrutvā vipriyaṃ vacaḥ ||16|| ahaṃ hi dvārakāyāśca pituśca kurunandana | teṣu rakṣāṃ samādhāya prayātaḥ saubhapātane ||17|| baladevo mahābāhuḥ kaccijjīvati śatruhā | sātyakī raukmiṇeyaśca cārudeṣṇaśca vīryavān ||18|| sāmbaprabhṛtayaścaivetyahamāsaṃ sudurmanāḥ ||18|| eteṣu hi naravyāghra jīvatsu na kathañcana | śakyaḥ śūrasuto hantumapi vajrabhṛtā svayam ||19|| hataḥ śūrasuto vyaktaṃ vyaktaṃ te ca parāsavaḥ | baladevamukhāḥ sarve iti me niścitā matiḥ ||20|| so'haṃ sarvavināśaṃ taṃ cintayāno muhurmuhuḥ | suvihvalo mahārāja punaḥ śālvamayodhayam ||21|| tato'paśyaṃ mahārāja prapatantamahaṃ tadā | saubhācchūrasutaṃ vīra tato māṃ moha āviśat ||22|| tasya rūpaṃ prapatataḥ piturmama narādhipa | yayāteḥ kṣīṇapuṇyasya svargādiva mahītalam ||23|| viśīrṇagalitoṣṇīṣaḥ prakīrṇāmbaramūrdhajaḥ | prapatandṛśyate ha sma kṣīṇapuṇya iva grahaḥ ||24|| tataḥ śārṅgaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ karātprapatitaṃ mama | mohātsannaśca kaunteya rathopastha upāviśam ||25|| tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ sainyaṃ me gatacetanam | māṃ dṛṣṭvā rathanīḍasthaṃ gatāsumiva bhārata ||26|| prasārya bāhū patataḥ prasārya caraṇāvapi | rūpaṃ piturapaśyaṃ tacchakuneḥ patato yathā ||27|| taṃ patantaṃ mahābāho śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ | abhighnanto bhṛśaṃ vīrā mama ceto vyakampayan ||28|| tato muhūrtātpratilabhya sañjñā; mahaṃ tadā vīra mahāvimarde | na tatra saubhaṃ na ripuṃ na śālvaṃ; paśyāmi vṛddhaṃ pitaraṃ na cāpi ||29|| tato mamāsīnmanasi māyeyamiti niścitam | prabuddho'smi tato bhūyaḥ śataśo vikirañśarān ||30|| 3.21.30 vāsudeva uvāca| evaṃ sa puruṣavyāghraḥ sālvo rājñaṃ mahāripuḥ| yudhyamāno mayā saṅkhye viyadabhyagamatpunaḥ ||

Verse 2

ततः शतघ्नीश्च महागदाश्च दीप्ताश्च शूलान्मुसलानसींश्च। चिक्षेप रोषान्मयि मन्दबुद्धिः साल्वो महाराज जयाभिकाङ्क्षी ।।

tataḥ śataghnīśca mahāgadāśca dīptāśca śūlānmusalānasīṃśca| cikṣepa roṣānmayi mandabuddhiḥ sālvo mahārāja jayābhikāṅkṣī ||

Verse 3

तानाशुगैरापततोऽहमाशु निवार्य तूर्णं खगमान्ख एव। द्विधा त्रिता चाच्छिनमाशु मुक्तै- स्ततोऽन्तरिक्षे निनदो बभूव ।।

tānāśugairāpatato'hamāśu nivārya tūrṇaṃ khagamānkha eva| dvidhā tritā cācchinamāśu muktai- stato'ntarikṣe ninado babhūva ||

Verse 4

ततः शतसहस्रेण शराणां नतपर्वणाम्। दारुकं वाजिनश्चैव रथं च समवाकिरत् ।।

tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṃ nataparvaṇām| dārukaṃ vājinaścaiva rathaṃ ca samavākirat ||

Verse 5

ततो मामब्रवीद्वीर दारुको विह्वलन्निव। स्थातव्यमिति तिष्ठामि साल्वबाणप्रपीडितः। अवस्थातुं न शक्नोमि अङ्गं मे व्यवसीदति ।।

tato māmabravīdvīra dāruko vihvalanniva| sthātavyamiti tiṣṭhāmi sālvabāṇaprapīḍitaḥ| avasthātuṃ na śaknomi aṅgaṃ me vyavasīdati ||

Verse 6

इति तस्य निशम्याहं सारथेः करुणं वचः। अवेक्षमाणो यन्तारमपश्यं शरपीडितम् ।।

iti tasya niśamyāhaṃ sāratheḥ karuṇaṃ vacaḥ| avekṣamāṇo yantāramapaśyaṃ śarapīḍitam ||

Verse 7

न तस्योरसि नो मूर्ध्नि न काये न भुजद्वये। अन्तरं पाण्डवश्रेष्ठ पश्याम्यनिचितं शरैः ।।

na tasyorasi no mūrdhni na kāye na bhujadvaye| antaraṃ pāṇḍavaśreṣṭha paśyāmyanicitaṃ śaraiḥ ||

Verse 8

स तु बाणवरोत्पीडाद्विस्रवत्यसृगुल्बणम्। अभिवृष्टो यथा मेघैर्गिरिर्गैरिकधातुमान् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि एकविंशोऽध्यायः ।। 21 ।। ==टिप्पणी==

sa tu bāṇavarotpīḍādvisravatyasṛgulbaṇam| abhivṛṣṭo yathā meghairgirirgairikadhātumān || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 || ==ṭippaṇī==

Verse 9

अभीशुहस्तं तं दृष्ट्वा सीदन्तं सारथिं रणे। अस्तम्भयं महाबाहो साल्वबाणप्रपीडितम् ।। बाणरोत्पीडात् क्षतस्थानात्। उल्वणमुत्कटम् ।।

abhīśuhastaṃ taṃ dṛṣṭvā sīdantaṃ sārathiṃ raṇe| astambhayaṃ mahābāho sālvabāṇaprapīḍitam || bāṇarotpīḍāt kṣatasthānāt| ulvaṇamutkaṭam ||

Verse 10

अथ मां पुरुषः कश्चिद्द्वारकानिलयोऽब्रवीत्। त्वरितो रथमारोप्य सौहृदादिव भारत ।।

atha māṃ puruṣaḥ kaściddvārakānilayo'bravīt| tvarito rathamāropya sauhṛdādiva bhārata ||

Verse 11

आहुकस्य वचो वीर तस्यैव परिचारकः। विषण्णः सन्नकण्ठेन तन्निबोध युधिष्ठिर ।।

āhukasya vaco vīra tasyaiva paricārakaḥ| viṣaṇṇaḥ sannakaṇṭhena tannibodha yudhiṣṭhira ||

Verse 12

द्वारकाधिपतिर्वीर आह त्वामाहुको वचः। केशवैहि विजानीष्व यत्त्वां पितृसखोऽब्रवीत् ।। अस्तम्भयमाश्वासितवान् ।।

dvārakādhipatirvīra āha tvāmāhuko vacaḥ| keśavaihi vijānīṣva yattvāṃ pitṛsakho'bravīt || astambhayamāśvāsitavān ||

Verse 13

उपयात्वा तु साल्वेन द्वारकां वृष्णिनन्दन। विषक्ते त्वयि दुर्धर्ष इतः शूरसुतो बलात् ।। पितृसख आहुकः ।।

upayātvā tu sālvena dvārakāṃ vṛṣṇinandana| viṣakte tvayi durdharṣa itaḥ śūrasuto balāt || pitṛsakha āhukaḥ ||

Verse 14

तदलं साधुयुद्धेन निवर्तस्व जनार्दन। द्वारकामेव रक्षस्व कार्यमेतन्महत्तव ।।

tadalaṃ sādhuyuddhena nivartasva janārdana| dvārakāmeva rakṣasva kāryametanmahattava ||

Verse 15

इत्यहं तस्य वचनं श्रुत्वा परमदुर्मनाः। निश्चयं नाधिगच्छामि कर्तव्यस्येतरस्य च ।।

ityahaṃ tasya vacanaṃ śrutvā paramadurmanāḥ| niścayaṃ nādhigacchāmi kartavyasyetarasya ca ||

Verse 16

सात्यकिं बलदेवं च प्रद्युम्नं च महांरथम्। जगर्हे मनसा वीर तच्छ्रुत्वा महदप्रियम् ।। विषक्तेऽन्यत्र व्यासक्ते। शूरसुतो वसुदेवः ।।

sātyakiṃ baladevaṃ ca pradyumnaṃ ca mahāṃratham| jagarhe manasā vīra tacchrutvā mahadapriyam || viṣakte'nyatra vyāsakte| śūrasuto vasudevaḥ ||

Verse 17

अहं हि द्वारकायाश्च पितुश्च कुरुनन्दन। तेषु रक्षां समाधाय प्रयातः सौभयातने ।।

ahaṃ hi dvārakāyāśca pituśca kurunandana| teṣu rakṣāṃ samādhāya prayātaḥ saubhayātane ||

Verse 18

बलदेवो महाबाहुः कच्चिज्जीवति शत्रुहा। सात्यकी रौक्मिणेयश्च चारुदेष्णश्च वीर्यवान्। साम्बप्रभृतयश्चैवेत्यहमासं सुदुर्मनाः ।।

baladevo mahābāhuḥ kaccijjīvati śatruhā| sātyakī raukmiṇeyaśca cārudeṣṇaśca vīryavān| sāmbaprabhṛtayaścaivetyahamāsaṃ sudurmanāḥ ||

Verse 19

एतेषु हि नरव्याघ्र जीवत्सु न कथंचन। शक्यः शूरसुतो हन्तुमपि वज्रभृता स्वयम् ।।

eteṣu hi naravyāghra jīvatsu na kathaṃcana| śakyaḥ śūrasuto hantumapi vajrabhṛtā svayam ||

Verse 20

हतः शूरसुतो व्यक्तं व्यक्तं चैते परासवः। बलदेवमुखाः सर्व इति मे निश्चिता मतिः ।।

hataḥ śūrasuto vyaktaṃ vyaktaṃ caite parāsavaḥ| baladevamukhāḥ sarva iti me niścitā matiḥ ||

Verse 21

सोहं सर्वविनाशं तं चिन्तयानो मुहुर्मुहुः। अविह्वलो महाराज पुनः साल्वमयोधयम् ।।

sohaṃ sarvavināśaṃ taṃ cintayāno muhurmuhuḥ| avihvalo mahārāja punaḥ sālvamayodhayam ||

Verse 22

तदोऽपश्यं महाराज प्रपतन्तमहं तदा। सौभाच्छूरसुतं वीर ततो मां मोह आविशत् ।।

tado'paśyaṃ mahārāja prapatantamahaṃ tadā| saubhācchūrasutaṃ vīra tato māṃ moha āviśat ||

Verse 23

तस्य रूपं प्रपततः पितुर्मम नराधिप। ययातेः क्षीणपुण्यस्य स्वर्गादिव भहीतलम् ।।

tasya rūpaṃ prapatataḥ piturmama narādhipa| yayāteḥ kṣīṇapuṇyasya svargādiva bhahītalam ||

Verse 24

विशीर्णमलिनोष्णीपप्रकीर्णाम्बरमूर्धजः। प्रपतन्दृश्यते ह स्म क्षीणपुण्य इव ग्रहः ।।

viśīrṇamalinoṣṇīpaprakīrṇāmbaramūrdhajaḥ| prapatandṛśyate ha sma kṣīṇapuṇya iva grahaḥ ||

Verse 25

ततः शार्ङ्गं धनुःश्रेष्ठं करात्प्रपतितं मम। मोहापन्नश्च कौन्तेय रथोपस्थ उपाविशम् ।।

tataḥ śārṅgaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ karātprapatitaṃ mama| mohāpannaśca kaunteya rathopastha upāviśam ||

Verse 26

ततो हाहाकृतं सर्वं सैन्यं मे गतचेतनम्। मां दृष्ट्वा रथनीडस्थं गतासुमिव भारत ।।

tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ sainyaṃ me gatacetanam| māṃ dṛṣṭvā rathanīḍasthaṃ gatāsumiva bhārata ||

Verse 27

प्रसार्य बाहू पततः प्रसार्य चरणावपि। रूपं पितुर्मे विबभौ शकुने- पततो यथा ।।

prasārya bāhū patataḥ prasārya caraṇāvapi| rūpaṃ piturme vibabhau śakune- patato yathā ||

Verse 28

तं पतन्तं महाबाहो शूलपट्टसपाणयः। अभिघ्नन्तो भृशं वीर मम चोतोह्यकम्पयन् ।।

taṃ patantaṃ mahābāho śūlapaṭṭasapāṇayaḥ| abhighnanto bhṛśaṃ vīra mama cotohyakampayan ||

Verse 29

ततो मुहूर्तात्प्रतिलभ्य संज्ञा- महं तदा वीर महाविमर्दे। न तत्रसौमं न रिपुं च साल्वं पश्यामि वृद्धं पितरं न चापि ।।

tato muhūrtātpratilabhya saṃjñā- mahaṃ tadā vīra mahāvimarde| na tatrasaumaṃ na ripuṃ ca sālvaṃ paśyāmi vṛddhaṃ pitaraṃ na cāpi ||

Verse 30

ततो ममासीन्मनसि मायेयमिति निश्चितम्। प्रबुद्धोस्मि ततो भूयः शतशो वाऽकिरं शरान् ।।

tato mamāsīnmanasi māyeyamiti niścitam| prabuddhosmi tato bhūyaḥ śataśo vā'kiraṃ śarān ||