Adhyaya 218

Verse 1

धर्मव्याधेन कौशिकंप्रति मातापितृशुश्रूषणचोदनपूर्वकं स्वस्य शूद्रयोनौ जनननिदानकथनम् ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। गुरू निवेद्य विप्राय तौ मातापितरावुभौ। पुनरेव स धर्मात्मा व्याधो ब्राह्मणमब्रवीत् ।।

dharmavyādhena kauśikaṃprati mātāpitṛśuśrūṣaṇacodanapūrvakaṃ svasya śūdrayonau janananidānakathanam || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| gurū nivedya viprāya tau mātāpitarāvubhau| punareva sa dharmātmā vyādho brāhmaṇamabravīt ||

Verse 2

प्रवृत्तचक्षुर्जातोस्मि संपश्य तपसो बलम्। यदर्थमुक्तोसि तया गच्छ त्वं मिथिलामिति ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि अष्टादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 218 ।।

pravṛttacakṣurjātosmi saṃpaśya tapaso balam| yadarthamuktosi tayā gaccha tvaṃ mithilāmiti || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi aṣṭādaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 218 ||

Verse 3

पतिशुश्रूषपरया दान्तया सत्यशीलया। मिथिलायां वसन्व्याधः स ते धर्मान्प्रवक्ष्यति ।।

patiśuśrūṣaparayā dāntayā satyaśīlayā| mithilāyāṃ vasanvyādhaḥ sa te dharmānpravakṣyati ||

Verse 4

ब्राह्मण उवाच। पतिव्रतायाः सत्यायाः शीलाढ्याया यतव्रत। संस्मृत्य वाक्यं धर्मज्ञ गुणवानसि मे मतः ।।

brāhmaṇa uvāca| pativratāyāḥ satyāyāḥ śīlāḍhyāyā yatavrata| saṃsmṛtya vākyaṃ dharmajña guṇavānasi me mataḥ ||

Verse 5

व्याध उवाच। यत्तया त्वं द्विजश्रेष्ठ नियुक्तो मां प्रति प्रभो। दृष्टमेव तया सम्यगेकपत्न्या न संशयः ।।

vyādha uvāca| yattayā tvaṃ dvijaśreṣṭha niyukto māṃ prati prabho| dṛṣṭameva tayā samyagekapatnyā na saṃśayaḥ ||

Verse 6

त्वदनुग्रहबुद्ध्या तु विप्रैतद्दर्शितं मया। वाक्यं च शृणु मे तात यत्ते वक्ष्ये हितं द्विज ।।

tvadanugrahabuddhyā tu vipraitaddarśitaṃ mayā| vākyaṃ ca śṛṇu me tāta yatte vakṣye hitaṃ dvija ||

Verse 7

त्वया न पूजिता माता पिता च द्विजसत्तम। अनिसृष्टोसि निष्क्रान्तो गृहात्ताभ्यामनिनदित ।।

tvayā na pūjitā mātā pitā ca dvijasattama| anisṛṣṭosi niṣkrānto gṛhāttābhyāmaninadita ||

Verse 8

वेदोच्चारणकार्यार्थमयुक्तं तत्त्वया कृतम्। तव शोकेन वृद्धौ तावन्धीभूतौ तपस्विनौ ।।

vedoccāraṇakāryārthamayuktaṃ tattvayā kṛtam| tava śokena vṛddhau tāvandhībhūtau tapasvinau ||

Verse 9

तौ प्रसादयितुं गच्छ मा त्वां धर्मोऽत्यगादयम्। तपस्वी त्वं महात्मा च धर्मे च निरतः सदा ।।

tau prasādayituṃ gaccha mā tvāṃ dharmo'tyagādayam| tapasvī tvaṃ mahātmā ca dharme ca nirataḥ sadā ||

Verse 10

सर्वमेतदपार्थं ते क्षिप्रं तौ संप्रसादय। तौ प्रसाद्य द्विजश्रेष्ठ यच्छ्रेयस्तदवाप्स्यसि ।।

sarvametadapārthaṃ te kṣipraṃ tau saṃprasādaya| tau prasādya dvijaśreṣṭha yacchreyastadavāpsyasi ||

Verse 11

श्रद्दधस्व मम ब्रह्मन्नान्यथा कर्तुमर्हसि। यम्यतामद्यविप्रर्षे श्रेयस्ते कथयाम्यहम् ।।

śraddadhasva mama brahmannānyathā kartumarhasi| yamyatāmadyaviprarṣe śreyaste kathayāmyaham ||

Verse 12

ब्राह्मण उवाच। यदेतदुक्तं भवता सर्वं सत्यमसंशयम्। प्रीतोस्मि तव भद्रं ते धर्माचारगुणान्वित ।।

brāhmaṇa uvāca| yadetaduktaṃ bhavatā sarvaṃ satyamasaṃśayam| prītosmi tava bhadraṃ te dharmācāraguṇānvita ||

Verse 13

व्याध उवाच। दैवतप्रतिमो हि त्वं यस्त्वं धर्ममनुव्रतः। पुराणं शाश्वतं दिव्यं दुष्प्रापमकृतात्मभिः ।।

vyādha uvāca| daivatapratimo hi tvaṃ yastvaṃ dharmamanuvrataḥ| purāṇaṃ śāśvataṃ divyaṃ duṣprāpamakṛtātmabhiḥ ||

Verse 14

मातापित्रोः सकाशं हि गत्वात्वं द्विजसत्तम। अतन्द्रितः कुरु क्षिप्रंमातापित्रोर्हि पूजनम्। अतः परमहं धर्मं नान्यं पश्यामि कंचन ।।

mātāpitroḥ sakāśaṃ hi gatvātvaṃ dvijasattama| atandritaḥ kuru kṣipraṃmātāpitrorhi pūjanam| ataḥ paramahaṃ dharmaṃ nānyaṃ paśyāmi kaṃcana ||

Verse 15

ब्राह्मण उवाच। इहाहमागतो दिष्ट्या दिष्ट्या मे संगतं त्वया। ईदृशा दुर्लभा लोके नरा धर्मप्रदर्शकाः ।।

brāhmaṇa uvāca| ihāhamāgato diṣṭyā diṣṭyā me saṃgataṃ tvayā| īdṛśā durlabhā loke narā dharmapradarśakāḥ ||

Verse 16

एकोनरसहस्रेषु धर्मवानविद्यते न वा। प्रीतोस्मि तवसत्येन भद्रं ते पुरुषर्षभ ।।

ekonarasahasreṣu dharmavānavidyate na vā| prītosmi tavasatyena bhadraṃ te puruṣarṣabha ||

Verse 17

पतमानोऽद्यनरके भवताऽस्मि समुद्धृतः। भवितव्यमथैवं च यद्दृष्टोसि मयाऽनघ ।।

patamāno'dyanarake bhavatā'smi samuddhṛtaḥ| bhavitavyamathaivaṃ ca yaddṛṣṭosi mayā'nagha ||

Verse 18

राजा ययातिर्दौहित्रैः पतितस्तारितो यथा। सद्भिः पुरुषशार्दूल तथाऽहं भवता त्विह ।।

rājā yayātirdauhitraiḥ patitastārito yathā| sadbhiḥ puruṣaśārdūla tathā'haṃ bhavatā tviha ||

Verse 19

मातापितृभ्यां शुश्रूषां करिष्ये वचनात्तव। नाकृतात्मा वेदयति धर्माधर्मविनिश्चयम् ।।

mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣāṃ kariṣye vacanāttava| nākṛtātmā vedayati dharmādharmaviniścayam ||

Verse 20

दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः शूद्रयोनौ हि वर्तता। न त्वां शूद्रमहं मन्ये भवितव्यं हि कारणम् ।।

durjñeyaḥ śāśvato dharmaḥ śūdrayonau hi vartatā| na tvāṃ śūdramahaṃ manye bhavitavyaṃ hi kāraṇam ||

Verse 21

येन कर्मविशेषेण प्राप्तेयं शूद्रता त्वया। एतामिच्छामि विज्ञातुं तत्त्वेन तव शूद्रताम्। कामयानस् मे शंस सर्वं त्वं प्रयतात्मवान् ।।

yena karmaviśeṣeṇa prāpteyaṃ śūdratā tvayā| etāmicchāmi vijñātuṃ tattvena tava śūdratām| kāmayānas me śaṃsa sarvaṃ tvaṃ prayatātmavān ||

Verse 22

व्याघ उवाच। अनतिक्रमणीया वै ब्राह्मणा मे द्विजोत्तम। शृणु सर्वमिदं वृत्तं पूर्वदेहे ममानघ ।।

vyāgha uvāca| anatikramaṇīyā vai brāhmaṇā me dvijottama| śṛṇu sarvamidaṃ vṛttaṃ pūrvadehe mamānagha ||

Verse 23

अहं हि ब्राह्मणः पूर्वमासं द्विजवरात्मजः। वेदाध्यायी सुकुशलो वेदाङ्गानां च पारगः। आत्मदोषकृतैर्ब्रह्मन्नवस्थामाप्तवानिमाम् ।।

ahaṃ hi brāhmaṇaḥ pūrvamāsaṃ dvijavarātmajaḥ| vedādhyāyī sukuśalo vedāṅgānāṃ ca pāragaḥ| ātmadoṣakṛtairbrahmannavasthāmāptavānimām ||

Verse 24

कश्चिद्राजा मम सखा धनुर्वेदपरायणः। संसर्गाद्धनुषि श्रेष्ठस्ततोऽहमभवं द्विज ।।

kaścidrājā mama sakhā dhanurvedaparāyaṇaḥ| saṃsargāddhanuṣi śreṣṭhastato'hamabhavaṃ dvija ||

Verse 25

एतस्मिन्नेव काले तु मृगयां निर्गतो नृपः। सहितो योधमुख्यैश् मन्त्रिभिश्च सुसंवृतः। ततोऽभ्यहन्मृगांस्तत्र सुबहूनाश्रमं प्रति ।।

etasminneva kāle tu mṛgayāṃ nirgato nṛpaḥ| sahito yodhamukhyaiś mantribhiśca susaṃvṛtaḥ| tato'bhyahanmṛgāṃstatra subahūnāśramaṃ prati ||

Verse 26

अथ क्षिप्तः शरो घोरो मयापि द्विजसत्तम। ताडितश्च ऋषिस्तन शरेणानतपर्वणा ।।

atha kṣiptaḥ śaro ghoro mayāpi dvijasattama| tāḍitaśca ṛṣistana śareṇānataparvaṇā ||

Verse 27

भूमौ निपतितो ब्रह्मन्नुवाच प्रतिनादयन्। नापराध्याम्यहं किंचित्केन पापमिदं कृतम् ।।

bhūmau nipatito brahmannuvāca pratinādayan| nāparādhyāmyahaṃ kiṃcitkena pāpamidaṃ kṛtam ||

Verse 28

मन्वानस्तं मृगं चाहं संप्राप्तः सहसा मुनिम्। अपश्यं तमृषिं विद्धं शरेणानतपर्वणा। तमुग्रतपसं विप्रं निष्टनन्तं महीतले ।। प्रवृत्तचक्षुर्दिव्यदृष्टिः। तपसः पित्रोः शुश्रूषात्मकस्य ।।

manvānastaṃ mṛgaṃ cāhaṃ saṃprāptaḥ sahasā munim| apaśyaṃ tamṛṣiṃ viddhaṃ śareṇānataparvaṇā| tamugratapasaṃ vipraṃ niṣṭanantaṃ mahītale || pravṛttacakṣurdivyadṛṣṭiḥ| tapasaḥ pitroḥ śuśrūṣātmakasya ||

Verse 29

अकार्यकरणाच्चापि भृशं मे व्यथितं मनः। अजानता कृतमिदं मयेत्यहमथाब्रुवम् ।।

akāryakaraṇāccāpi bhṛśaṃ me vyathitaṃ manaḥ| ajānatā kṛtamidaṃ mayetyahamathābruvam ||

Verse 30

क्षन्तुमर्हसि मे सर्वमिति चोक्तो मया मुनिः ।।

kṣantumarhasi me sarvamiti cokto mayā muniḥ ||

Verse 31

ततः प्रत्यब्रवीद्वाक्यमृषिर्मां क्रोधमूर्च्छितः। व्याधस्त्वं भविता क्रूर शूद्रयोनाविति द्विज ।।

tataḥ pratyabravīdvākyamṛṣirmāṃ krodhamūrcchitaḥ| vyādhastvaṃ bhavitā krūra śūdrayonāviti dvija ||