Adhyaya 217

Verse 1

धर्मव्याधेन कौशिकाय स्वगृहप्रवेशनपूर्वकं वृद्धयोः स्वपित्रोः प्रदर्शनम् ।। 1 ।। तथा मातापितृविषये स्वानुसंधानप्रकारनिवेदनम् ।। 2 ।। मार्कण्डेय उवाच। एवं संकथिते कृत्स्ने मोक्षधर्मे युधिष्ठिर। दृढप्रीतमना विप्रो धर्मव्याधमुवाच ह ।।

dharmavyādhena kauśikāya svagṛhapraveśanapūrvakaṃ vṛddhayoḥ svapitroḥ pradarśanam || 1 || tathā mātāpitṛviṣaye svānusaṃdhānaprakāranivedanam || 2 || mārkaṇḍeya uvāca| evaṃ saṃkathite kṛtsne mokṣadharme yudhiṣṭhira| dṛḍhaprītamanā vipro dharmavyādhamuvāca ha ||

Verse 2

न्याययुक्तमिदं सर्वं भवता परिकीर्तितम्। न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्धर्मेष्वभिसमीक्ष्यते ।।

nyāyayuktamidaṃ sarvaṃ bhavatā parikīrtitam| na te'styaviditaṃ kiṃciddharmeṣvabhisamīkṣyate ||

Verse 3

व्याध उवाच। प्रत्यक्षं मम यो धर्मस्तं च पश्य द्विजोत्तम। येन सिद्धिरियं प्राप्ता मया ब्राह्मणपुङ्गव ।।

vyādha uvāca| pratyakṣaṃ mama yo dharmastaṃ ca paśya dvijottama| yena siddhiriyaṃ prāptā mayā brāhmaṇapuṅgava ||

Verse 4

उत्तिष्ठ भगवन्क्षिप्रं प्रविश्याभ्यन्तरं गृहम्। द्रष्टुमर्हसि धर्मज्ञ मातरं पितरं च मे ।।

uttiṣṭha bhagavankṣipraṃ praviśyābhyantaraṃ gṛham| draṣṭumarhasi dharmajña mātaraṃ pitaraṃ ca me ||

Verse 5

इत्युक्तः स प्रविश्याथ ददर्श परमार्चितम्। सौधं हृद्यं चतुःशालमतीव च मनोरमम् ।।

ityuktaḥ sa praviśyātha dadarśa paramārcitam| saudhaṃ hṛdyaṃ catuḥśālamatīva ca manoramam ||

Verse 6

देवतागृहसंकाश दैवतैश्च सुपूजितम्। शयनासनसंबाधं गन्धैश्च परमैर्युतम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि सप्तदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 217 ।।

devatāgṛhasaṃkāśa daivataiśca supūjitam| śayanāsanasaṃbādhaṃ gandhaiśca paramairyutam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi saptadaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 217 ||

Verse 7

तत्रशुक्लाम्बरधरौ पितरावस्य पूजितौ। कृताहारौ तु संतुष्टावुपविष्टौ वरासने ।।

tatraśuklāmbaradharau pitarāvasya pūjitau| kṛtāhārau tu saṃtuṣṭāvupaviṣṭau varāsane ||

Verse 8

तस्य व्याधस्य पितरौ ब्राह्मणः संददर्श ह। धर्मव्याधस्तु तौ दृष्ट्वा पादेषु शिरसाऽपतत् ।।

tasya vyādhasya pitarau brāhmaṇaḥ saṃdadarśa ha| dharmavyādhastu tau dṛṣṭvā pādeṣu śirasā'patat ||

Verse 9

वृद्धावूचतुः। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ धर्मज्ञ धर्मस्त्वामभिरक्षतु। प्रीतौ स्वस्तव शौचेन दीर्घमायुरवाप्नुहि। [गतिमिष्टां तपो ज्ञानं मेधां च परमां गतः] ।।

vṛddhāvūcatuḥ| uttiṣṭhottiṣṭha dharmajña dharmastvāmabhirakṣatu| prītau svastava śaucena dīrghamāyuravāpnuhi| [gatimiṣṭāṃ tapo jñānaṃ medhāṃ ca paramāṃ gataḥ] ||

Verse 10

सत्पुत्रेण त्वया पुत्र नित्यं काले सुपूजितौ। सुखमेव वसावोऽत्र देवलोकगताविव ।।

satputreṇa tvayā putra nityaṃ kāle supūjitau| sukhameva vasāvo'tra devalokagatāviva ||

Verse 11

न तेऽन्यद्दैवतं किंचिद्दैवतेष्वपि वर्तते। प्रयतसत्वाद्द्विजातीनांदमेनासि समनवितः ।।

na te'nyaddaivataṃ kiṃciddaivateṣvapi vartate| prayatasatvāddvijātīnāṃdamenāsi samanavitaḥ ||

Verse 12

पितुः पितामहा ये च तथैव प्रपितामहाः। प्रीतास्ते सततं पुत्र दमेनावां च पूजया ।।

pituḥ pitāmahā ye ca tathaiva prapitāmahāḥ| prītāste satataṃ putra damenāvāṃ ca pūjayā ||

Verse 13

मनसा कर्मणा वाचा शुश्रूषा नैव हीयते। न चान्या हि तथा बुद्धिर्दृश्यते सांप्रतं तव ।।

manasā karmaṇā vācā śuśrūṣā naiva hīyate| na cānyā hi tathā buddhirdṛśyate sāṃprataṃ tava ||

Verse 14

जामदग्न्येन रामेण यथा वृद्धौ सुपूजितौ। तथा त्वया कृतंसर्वंतद्विशिष्टं च पुत्रक ।।

jāmadagnyena rāmeṇa yathā vṛddhau supūjitau| tathā tvayā kṛtaṃsarvaṃtadviśiṣṭaṃ ca putraka ||

Verse 15

मार्कण्डेय उवाच। ततस्तं ब्राह्मणं ताभ्यां धर्मव्याधो न्यवेदयत्। तौ स्वागतेन तं विप्रमर्चयामासतुस्तदा ।।

mārkaṇḍeya uvāca| tatastaṃ brāhmaṇaṃ tābhyāṃ dharmavyādho nyavedayat| tau svāgatena taṃ vipramarcayāmāsatustadā ||

Verse 16

प्रतिगृह्यच तां पूजां द्विजः पप्रच्छ तावुभौ। सपुत्राभ्यां सभृत्याभ्यां कच्चिद्वां कुशलं गृहे। अनामय च वां कच्चित्सुखं वेह शरीरयोः ।। शयनासनसबाधं शयनादिसंकीर्णम् ।।

pratigṛhyaca tāṃ pūjāṃ dvijaḥ papraccha tāvubhau| saputrābhyāṃ sabhṛtyābhyāṃ kaccidvāṃ kuśalaṃ gṛhe| anāmaya ca vāṃ kaccitsukhaṃ veha śarīrayoḥ || śayanāsanasabādhaṃ śayanādisaṃkīrṇam ||

Verse 17

वृद्धावूचतुः। कुशलं नौ गृहे विप्र भृत्यवर्गे च सर्वशः। कच्चित्त्वमप्यविघ्नेन संप्राप्तो भगवन्निति ।। वां युवयोः ।।

vṛddhāvūcatuḥ| kuśalaṃ nau gṛhe vipra bhṛtyavarge ca sarvaśaḥ| kaccittvamapyavighnena saṃprāpto bhagavanniti || vāṃ yuvayoḥ ||

Verse 18

मार्कण्डेय उवाच। हाढमित्येव तौ विप्रः प्रत्युवाच मुदान्वितः। धर्मव्याधस्तु तं विप्रमर्थवद्वाक्यमब्रवीत् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| hāḍhamityeva tau vipraḥ pratyuvāca mudānvitaḥ| dharmavyādhastu taṃ vipramarthavadvākyamabravīt ||

Verse 19

पिता माता च भगवन्नेतौ मे दैवतं परम्। यद्दैवतेभ्यः कर्तव्यं तदेताभ्यां करोम्यहम् ।।

pitā mātā ca bhagavannetau me daivataṃ param| yaddaivatebhyaḥ kartavyaṃ tadetābhyāṃ karomyaham ||

Verse 20

त्रयस्त्रिंशद्यथा देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः। संपूज्याः सर्वलोकस्य तथा वृद्धाविमौ मम ।।

trayastriṃśadyathā devāḥ sarve śakrapurogamāḥ| saṃpūjyāḥ sarvalokasya tathā vṛddhāvimau mama ||

Verse 21

उपाहारानाहरन्तो देवतानां यथा द्विजः। कुर्वन्ति तद्वदेताभ्यां करोम्यहमतन्द्रितः ।।

upāhārānāharanto devatānāṃ yathā dvijaḥ| kurvanti tadvadetābhyāṃ karomyahamatandritaḥ ||

Verse 22

एतौ मे परमं ब्रह्मन्पिता माता च दैवतम्। एतौ पुष्पैः फलैरन्नैस्तोषयामि सदा द्विज ।।

etau me paramaṃ brahmanpitā mātā ca daivatam| etau puṣpaiḥ phalairannaistoṣayāmi sadā dvija ||

Verse 23

एतावेवाग्नयो मह्यं यान्वदन्ति मनीषिणः। यज्ञा वेदाश्च चत्वारः सर्वमेतौ मम द्विज ।।

etāvevāgnayo mahyaṃ yānvadanti manīṣiṇaḥ| yajñā vedāśca catvāraḥ sarvametau mama dvija ||

Verse 24

एतदर्थं मम प्राणा भार्या पुत्रः सुहृज्जनः। सपुत्रदारः शुश्रूषां नित्यमेव करोम्यहम् ।।

etadarthaṃ mama prāṇā bhāryā putraḥ suhṛjjanaḥ| saputradāraḥ śuśrūṣāṃ nityameva karomyaham ||

Verse 25

स्वयं च स्नापयाम्येतौ तथा पादौ प्रधावये। आहारं च प्रयच्छामि स्वयंच द्विजसत्तम ।।

svayaṃ ca snāpayāmyetau tathā pādau pradhāvaye| āhāraṃ ca prayacchāmi svayaṃca dvijasattama ||

Verse 26

अनुकूलाः कथा वच्मि विप्रियं परिवर्जये। अधर्मेणापि संयुक्तं प्रियमाभ्यां करोम्यहम् ।।

anukūlāḥ kathā vacmi vipriyaṃ parivarjaye| adharmeṇāpi saṃyuktaṃ priyamābhyāṃ karomyaham ||

Verse 27

धर्ममेव गुरुं मत्वा साक्षादेतौ द्विजोत्तम। अतन्द्रितः सदा विप्र शुश्रूषां वै करोम्यहम् ।।

dharmameva guruṃ matvā sākṣādetau dvijottama| atandritaḥ sadā vipra śuśrūṣāṃ vai karomyaham ||

Verse 28

पञ्चैव गुरवो ब्रह्मनपुरुषस्य बुभूषतः। पिता माताऽग्निरात्मा च गुरुश्च द्विजसत्तम ।।

pañcaiva guravo brahmanapuruṣasya bubhūṣataḥ| pitā mātā'gnirātmā ca guruśca dvijasattama ||

Verse 29

एतेषु यस्तु वर्तेत सम्यगेव द्विजोत्तम। भवेयुरप्रयस्तेन परिचीर्णास्तु नित्यशः। गार्हस्थ्ये वर्तमानस्य एष धर्मः सनातनः ।।

eteṣu yastu varteta samyageva dvijottama| bhaveyuraprayastena paricīrṇāstu nityaśaḥ| gārhasthye vartamānasya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||